پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جىل باسىنداعى حالىققا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى باستالعانىن جارييا ەتتٸ. وسىلايشا, ەلەمدەگٸ ەڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋعا باعىتتالعان ايقىن ماقسات جولىنداعى قايتا تٷلەۋدٸڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكٸ پروتسەسٸ – ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ قولعا الىندى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلعى 12 سەۋٸردە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭىرۋ» اتتى ماقالاسىن ۇلتتىق رۋحاني ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸمٸز بەن كەمەلدەنۋٸمٸزدٸڭ باعدارلاماسى دەپ قابىلداعان جٶن.
ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋ مەن باعدارلامالىق ماقالانىڭ اراسىندا بٸر-بٸرٸن تولىقتىرىپ تۇرعان تىعىز بايلانىس بار. ەلباسى جازعانداي, «ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ سانامىز ٸسٸمٸزدەن وزىپ جٷرۋٸ, ياعني, ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى تيٸس. بۇل ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ٶزەگٸنە اينالادى». سوندىقتان, كەمەل ويلى پرەزيدەنت ەلٸمٸز مىقتى, ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى بٸرتۇتاس ەل بولۋ ٷشٸن بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىز جەنە بۇقارالىق سانانى قالاي ٶزگەرتەتٸنٸمٸز تۋرالى وي-پٸكٸرلەرٸ مەن كٶزقاراستارىن ورتاعا سالۋدى جٶن كٶرەدٸ.
ماقالانى كٶزٸ قاراقتى, كٶكٸرەگٸ وياۋ ەربٸر جاننىڭ وقۋى كەرەك. كٶز جٷگٸرتٸپ قانا, جىلى جاۋىپ قويا سالۋعا بولمايدى. جان-جٷرەگٸمەن تٷيسٸنٸپ, ەلدەنەشە رەت قاراپ شىققان جٶن. ٶز ۇلتىن سٷيگەن, ەلٸن-جەرٸن ايالايتىن جان وسىلاي ەتسە كەرەك! ولاي دەيتٸنٸمٸز, ەلباسى ەڭ الدىمەن ححٸ عاسىرداعى ۇلتتىق سانانىڭ قىرلارى تۇرعىسىنداعى فيلوسوفييالىق تۇجىرىمدارىن ۇسىنا وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي بٸلۋ ەكەنٸن ايتادى. سونىمەن بٸرگە, رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق سانانىڭ تٷرلٸ پوليۋستەرٸن قيىننان-قيىستىرىپ, جارىستىرا الاتىن قۇدٸرەتٸ مەن ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى. بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بٷگٸنگٸ كٷن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كٶكجيەكتەرٸن ٷيلەسٸمدٸ ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى ەكەنٸن شەگەلەپ تۇرىپ تۇجىرىمدايدى. بۇل دەگەنٸڭٸز ۇلان-بايتاق جەردٸڭ يەسٸ – ەر قازاقتىڭ جان-دٷنيەسٸندەگٸ «مەڭگٸلٸك ەل» ۇعىم-تٷسٸنٸگٸنٸڭ دە ٸرگەتاسى, تۇعىرى بولسا كەرەك! سٶز ورايى كەلگەندە ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا تەبٸرەنٸسپەن ايتقان تٶمەندەگٸ جولدارى كەزٸندە ەركٸمنٸڭ-اق جٷرەگٸنەن ورىن العانى اقيقات ەدٸ: «قادٸرلٸ حالقىم! بٸز جالپىۇلتتىق يدەيامىز – مەڭگٸلٸك ەلدٸ باستى باعدار ەتٸپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ دامۋ داڭعىلى نۇرلى جولعا اينالدىردىق. قاجىرلى ەڭبەكتٸ قاجەت ەتەتٸن, كەلەشەگٸ كەمەل نۇرلى جولدا بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەپ, ايانباي تەر تٶگۋٸمٸز كەرەك. مەڭگٸلٸك ەل – ەلدٸڭ بٸرٸكتٸرۋشٸ كٷشٸ, ەشقاشان تاۋسىلماس قۋات كٶزٸ. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىنىڭ عانا ەمەس, ححٸ عاسىرداعى قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ مىزعىماس يدەيالىق تۇعىرى!».
مەملەكەت باسشىسى ەڭبەگٸنٸڭ ەڭ باستى يدەياسى – مەڭگٸلٸك قازاق ەلٸنٸڭ رۋحاني تۇعىرىن نەگٸزدەپ, التىن ارقاۋىن شيراتا تٷسۋ. مٸنە, بۇل جٶنٸندە ماقالانىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە بەسەكەگە قابٸلەت, پراگماتيزم, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ, بٸلٸمنٸڭ سالتانات قۇرۋى, قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسييالىق ەمەس, ەۆوليۋتسييالىق دامۋى جەنە سانانىڭ اشىقتىعى تاقىرىپشالارىمەن بەرٸلگەن پرەزيدەنت جازبالارى تەرەڭ تولعامدارىمەن قالىڭ وقىرماندى تەنتٸ ەتەدٸ. ەڭبەكتٸڭ ەكٸنشٸ بٶلٸمٸندە قازاق ەلٸنٸڭ الدىندا تۇرعان تاياۋ جىلدارداعى مٸندەتتەر ناقتى سارالانادى.
پرەزيدەنت ماقالاسى ەلٸمٸزدٸڭ باس باسىلىمى – «ەگەمەن قازاقستاندا» جارييالانعاننان كەيٸن گازەت بەتتەرٸندە ەڭبەك تٶڭٸرەگٸندە تولعامدى وي-پٸكٸرلەر, ٷنقاتۋلار ٷزبەي جارييالانا باستاعانى بەلگٸلٸ. بٸزدٸڭ تالاي جىلداردان بەرگٸ عىلىمي باعىتىمىز ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسييا, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك, ۇلتتىق بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸلٸك پەن ۇلتتىق پارا-پارلىققا ۇمتىلىس مەسەلەلەرٸ بولعاندىقتان دا ەلباسى تۇجىرىمداپ وتىرعان ۇلتتىق جاڭعىرۋ تاقىرىبىنىڭ جانىمىزعا قانشالىقتى جاقىن ەكەندٸگٸ ايتپاساق تا تٷسٸنٸكتٸ. ونىڭ ٷستٸنە پرەزيدەنت جايلى جازىلعان «ۇلى دالا گەنەراتورى» اتتى كٸتابىمىزدا بٸرقاتار ۇلتتىق مەسەلەلەردٸ كٶتەرۋگە تىرىسقان ەدٸك. ەلباسى جايلى ماقالالارىمىز رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا, شەتەل باسىلىمدارىندا جارييالانىپ كەلەدٸ.
ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى تٶڭٸرەگٸندە سٶز قوزعاعان قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ, پارلامەنت مەجٸلٸسٸ مەن سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى, مەدەنيەت جەنە ٶنەر قايراتكەرلەرٸ, مينيسترلەر, اكادەميكتەر, اقىن-جازۋشىلار, سان الۋان ماماندىق يەلەرٸ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ سان الۋان قىرلارى حاقىندا تولعانىس-تەبٸرەنٸسپەن جارىسا بايانداۋمەن كەلەدٸ. ولاردىڭ جٷرەكجاردى وي-پٸكٸرلەرٸ, ۇسىنىس-تۇجىرىمدارى قۇرمەتكە لايىق. كسرو حالىق ارتيسٸ,قازاقستان جەنە كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقتىڭ تاۋ تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ اسانەلٸ ەشٸموۆ ماقالانىڭ تەرەڭ مەنٸنە وي جٷگٸرتە وتىرىپ, ناقتى ۇستانىمەن ورتاعا سالادى. ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىنداعى ٶزٸ دەرٸس بەرەتٸن قىرىق ستۋدەنتكە ماقالانى وقىپ شىعۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرە وتىرىپ, الداعى ٷش كٷندە بۇل ەڭبەك بويىنشا سىناق قابىلدايتىنىن ەسكەرتەدٸ. مٸنە, بۇل دەگەنٸڭٸز شەكٸرت تەربيەلەپ جٷرگەن ەربٸر ۇستاز تەلٸم الار رۋحاني تەربيەنٸڭ ٸزگٸلٸكتٸ ٷلگٸسٸ بولسا كەرەك. «ايقىن» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ نۇرتٶرە جٷسٸپ «ەلباسىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى» دەگەن تولعاۋ ماقالاسىندا «نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا قازٸرگٸ قازاق قوعامىنىڭ الدىنا ٶتە ٷلكەن, ايرىقشا ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ قويدى. اباي ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ «قاراسٶزٸ» ارقىلى قازاقتى حح عاسىرعا دايارلاسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل-جۇرتتى ححٸ عاسىرعا دايارلاۋدىڭ جولىن نۇسقادى. ٶتە قۋاتتى, جاسامپازدىق پەن جٸگەرگە تولى ماقالا» دەپ اعىنان جارىلا كەلە, «ەلباسىنىڭ ماقالاسىن بارشا قازاق بالاسى جاتا-جاستانا وقۋى, وي توقۋى, بەل بۋىپ, بٸلەك تٷرٸنٸپ, جٷزەگە اسىرۋعا جاپپاي اتسالىسۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن» دەپ جازادى.
پرەزيدەنت ماقالاسىنداعى بٸلٸمنٸڭ سالتانات قۇرۋى جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمدارى ۇستازدىق جولدا جٷرگەن بٸزدٸڭ ەرٸك-جٸگەرٸمٸزدٸ قايراپ, قۇلشىندىرا تٷستٸ. «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ٸرگەلٸ, باستى فاكتورى بٸلٸم ەكەنٸن ەركٸم تەرەڭ تٷسٸنۋٸ كەرەك, – دەيدٸ ەلباسى. – جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتٸن مەسەلەلەردٸڭ قاتارىندا بٸلٸم ەردايىم بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبٸ, قۇندىلىقتار جٷيەسٸندە بٸلٸمدٸ بەرٸنەن بيٸك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدٸ». قاي زاماندا دا وقۋ-بٸلٸمنٸڭ مەرتەبەسٸ بيٸك بولعان. مۇنى قازاق ۇلىلارى زەردەلەي بٸلگەن. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ىبىراي اتا «كەل, بالالار, وقىلىق…» دەپ ۇلى دالانى قوڭىراۋلاتتى. قازاقتىڭ ۇلى ويشىل اقىنى اباي حالقىن بٸلٸمدٸ بولۋعا ٷندەپ كەتتٸ. وسىناۋ ۇلىلاردىڭ ارمان-اماناتى ورىندالدى دەسەك تە بولادى. قازٸرگٸ قازاقتىڭ كٶكٸرەك-كٶزٸ وياۋ, جاپپاي ساۋاتتى ەلمٸز. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بٸلٸم سالاسىندا قىرۋار جۇمىس جاسالدى. بٸر عانا مىسال. تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 1991 جىلعى 6 ماۋسىمدا اۋدان ورتالىعى بولىپ كەلگەن شاعىن شاھاردا تٷركٸستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اشىلىپ, وعان ۇلى اقىن جەنە ويشىل, العاشقى تٷرٸك يسلام سوپىسى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ەسٸمٸ بەرٸلۋٸ بٷكٸل تٷركٸ دٷنيەسٸندە ٷلكەن قۇبىلىس, تاريحي وقيعا بولدى. ارادا بٸر جىلدان استام ۋاقىت ٶتكەندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸ مەن تٷركييا رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸ اراسىنداعى كەلٸسٸم بويىنشا تٷركٸستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ تۇڭعىش حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ مەرتەبەسٸن الدى. قازٸر بۇل بٸلٸم ورداسى ورتا ازيياداعى ٸرگەلٸ وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرٸنەن سانالادى.
پرەزيدەنت ماقالاسىندا سانانىڭ اشىقتىعى تۇرعىسىندا سٶز قوزعاي وتىرىپ, جەر جٷزٸندەگٸ ميللياردتان استام ادام ٶزٸنٸڭ تۋعان تٸلٸمەن قاتار, كەسٸبي بايلانىس قۇرالى رەتٸندە جاپاتارماعاي وقىپ جاتقان اعىلشىن تٸلٸن بٸزدٸڭ دە جاپپاي جەنە جەدەل ٷيرەنۋٸمٸز كەرەكتٸگٸ ەش دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸنٸنە باسا نازار اۋدارادى. قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ تاياۋ جىلدارداعى مٸندەتتەر اياسىنداعى باستى جوبالاردىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. ەلباسى ماقالاسىندا لاتىنشاعا كٶشۋدٸڭ لوگيكاسىن العا تارتا وتىرىپ, بۇل قازٸرگٸ زامانعى تەحنولوگييالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسييانىڭ, سونداي-اق ححٸ عاسىرداعى عىلىم مەن بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى بولىپ وتىرعانىنا كٶڭٸل اۋدارادى.
ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ەڭبەگٸندە قوعامدىق جەنە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق بٸلٸم. قازاق تٸلٸندەگٸ 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنا ايرىقشا مەن بەرٸلگەن. بۇل جاس ۇرپاققا جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە بٸلٸم بەرۋگە باتىل بەتبۇرىس جاساپ, بٸلٸم سالاسىنداعى جاھاندىق بەسەكەگە نەعۇرلىم بەيٸمدەلگەن مامانداردى دايارلاۋ دەگەن سٶز.
مەملەكەت باسشىسى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى مەن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسىن جاساۋدى تاپسىردى. ەلباسى «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىۇلتتىق پاتريوتيزمنٸڭ ناعىز ٶزەگٸنە اينالاتىنىنا كەمٸل سەنە وتىرىپ, قازاق ەلٸن مەكەندەيتٸن ەربٸر جاننىڭ بويىنداعى تۋعان جەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ تۋعان ەلگە – قازاقستانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزٸمگە ۇلاساتىنىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ەربٸر قازاقستاندىق ٶز ەلٸنٸڭ پاتريوتى بولۋعا مٸندەتتٸ. پاتريوتيزم ٶز تاريحى مەن تامىرىن بٸلۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك.
ۇلى دالا كٶشپەندٸلەرٸنٸڭ اسا باي رۋحاني تاريحى بار. ەربٸر حالىقتىڭ بارشاعا ورتاق قاسيەتتٸ جەرلەرٸ بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلباسى «يدەيانىڭ تٷپكٸ تٶركٸنٸ ۇلىتاۋ تٶرٸندەگٸ جەدٸگەرلەر كەشەنٸن, قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيٸن, تارازدىڭ ەجەلگٸ ەسكەرتكٸشتەرٸن, بەكەت اتا كەسەنەسٸن, التايداعى كٶنە قورىمدار مەن جەتٸسۋدىڭ كيەلٸ مەكەندەرٸن جەنە باسقا دا جەرلەردٸ ٶزارا ساباقتاستىرا وتىرىپ, ۇلت جادىندا بٸرتۇتاس كەشەن رەتٸندە ورنىقتىرۋدى مەڭزەيدٸ» دەپ ەجەلگٸ تاريحي جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸ تٸلگە تيەك ەتە كەلە, مۇنىڭ بەرٸ تۇتاسا كەلگەندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ مىزعىماس نەگٸزٸن قۇرايتىنىن ايتادى. پرەزيدەنت «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسىن ەزٸرلەۋ بارىسىندا ٸشكٸ جەنە سىرتقى مەدەني تۋريزمدٸ ٶركەندەتۋ ماقساتىمەن وسى قاستەرلٸ مۇرالارعا سٷيەنە وتىرىپ, مەدەني ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان كەلگەندە تٷركٸستان مەن التايدىڭ ۇلتتىق نەمەسە قۇرلىقتىق قانا ەمەس, جاھاندىق اۋقىمداعى قۇندىلىقتار ەكەنٸنە ايرىقشا مەن بەرۋدٸ تاپسىردى.
ادامزات بالاسى تاريحىنداعى تٷركٸ ەلەمٸ دەگەن قاستەرلٸ ۇعىمنىڭ تٷپقازىعى, رۋحاني شاڭىراعى ۇلى بابامىز قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ وتانى – قاسيەتتٸ تٷركٸستاندا بابالار رۋحى جاڭعىرىپ جاتىر. قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان ەجەلگٸ تٷركٸستان – تەگٸ بٸر, دٸلٸ بٸر, دٸنٸ بٸر كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ اتاجۇرتىندا باسىن قوسىپ, رۋحىن اسقاقتاتاتىن رۋحانييات ورتالىعى, رۋح استاناسى. كەزٸندە «دٸن – اپيىن» دەگەن قاعيدا ۇستانعان كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ تۇسىندا ياساۋي بابامىزدىڭ كەسەنەسٸ دە, تٷركٸستان قالاسى دا «ٶگەيلٸك» كٶردٸ. كەڭەستٸك يمپەرييا يدەولوگيياسى ۇلت پەرزەنتتەرٸنە بايلانىستى سىڭارجاق كٶزقاراس قالىپتاستىرعانىمەن, حالىق جادىنان تاريحي اقيقاتتى ٶشٸرە العان جوق. سوڭعى دەرەكتەرگە سٷيەنەر بولساق, قازاق حالقىنىڭ تٷركٸستاندا جەرلەنگەن حاندارى مەن بيلەرٸنٸڭ, داڭقتى باتىرلارىنىڭ جالپى سانى 130-دان اسىپ وتىر. ولاردىڭ 21-ٸ حاندار, قيلى كەزەڭدەردە تاققا وتىرعان ۇلت اسىلدارى. ٶزٸنٸڭ «دانالىق كٸتابىمەن» ەلەمگە تانىلعان ەۋليە بابا قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ ەسٸمٸن تٷركٸستاننان نەمەسە تٷركٸستاندى ياساۋيدەن اجىراتىپ قاراۋ مٷمكٸن ەمەس. ۇلى اقىن-ەۋليەنٸ رۋحاني كٶسەم ساناعان مۇسىلماندار توعىز جٷز جىلدان بەرٸ ونىڭ ٸلٸمٸمەن بٸرگە جاساپ كەلەدٸ. بۇل جٶنٸندە قازاق ەلٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كٸتابىندا اعىنان جارىلا بىلاي دەپ جازدى: «تٷركٸستاننان تاراعان اسا قۋاتتى رۋحاني سەۋلەمەن نۇرلانعان تٷركٸلەردٸڭ تۇڭعىش سوپىسى – قوجا احمەت ياساۋي 1093 جىلى تۋعان. ول نەگٸزٸن قالاعان يسلامنىڭ تىلسىم قۇپيياسى – سوپىلىقتىڭ (سۋفيزم) قاراپايىم حالىقتىق نۇسقاسى تەز ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸ مەن شىعىسىنا دەيٸن تارادى. قوجا احمەت ياساۋي ورتالىق ازيياداعى, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا دا, بارلىق تٷركٸ حالىقتارىنا ۇلتتىق رۋحاني ٸلٸم جٷيەسٸن ٶرنەكتەپ بەردٸ…
تٷركٸلەردٸڭ ٶمٸرلٸك, پراكتيكالىق فيلوسوفيياسىن قۇراعان سالدار رەتٸندە ياساۋينامادا تەڭٸرشٸلدٸك ەلەمەنتتەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ ماعىناسىن ساقتاپ قالدى. ناق وسى ياساۋي ٸلٸمٸ ارقىلى يسلام قازاقتاردىڭ رۋحاني ٶمٸر سالتىنا اينالدى دا, كەيٸنگٸ سەگٸز عاسىردىڭ ٶن بويىندا سولاردى جەبەپ كەلدٸ. قازاق حاندىعى مەن قازاق حالقى قۇرىلعاندا, سولاردىڭ باستاۋ بۇلاعىندا وسى ٸلٸم تۇردى. ەگەر, قازاقتاردىڭ رۋحاني تاريحى جازىلا قالسا, قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ حيكمەتتەرٸ («دانالىق سٶزدەرٸ») سٶزسٸز ونىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ كٸرۋگە تيٸس. ياساۋيدٸڭ ۇستازى ارىستانبابتىڭ وتىرارداعى كەسەنەسٸ مەن قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ تٷركٸستانداعى كەسەنەسٸ – قازاقتاردىڭ ۇلتتىق رۋحانيياتىنىڭ اسا ماڭىزدى ورتالىقتارى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ نىسانىنا اينالىپ, كەيٸنگٸ ۋاقىتتا جالپىۇلتتىق زييارات-قورىم (پانتەون) قىزمەتٸن اتقاردى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرٸنٸڭ مٷردەلەرٸ وسى جەردە ساقتاۋلى. سوندىقتان, وسىناۋ تاماشا ەسكەرتكٸشتٸ قالپىنا كەلتٸرٸپ, باس بٸرٸكتٸرەر ورتاق كٸندٸككە بٷكٸل ۇلتتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعانىمىز دۇرىس». تٷركٸستاندى ٶزٸنٸڭ تاريحي ورنىنا سەيكەس بيٸككە كٶتەرۋ بٷگٸنگٸ باستى مٸندەت بولىپ تابىلادى. الداعى كەزدە رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸ الدىنا قويىلعان كٷردەلٸ مەسەلەلەر از ەمەس. سونىڭ بٸرٸ – تٷركٸستان قالاسىنا ايرىقشا مەرتەبە بەرۋ مەسەلەسٸ. بۇل – جۇرتشىلىقتىڭ كٶپتەن بەرٸ كٶتەرٸپ كەلە جاتقان سۇراۋى. ەكٸنشٸسٸ – تٷركٸستان مەن كەنتاۋعا ەكونوميكالىق ايماق قۇقىعىن بەرۋ قاجەتتٸگٸ. تٷركٸستاننىڭ 1500 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا وسى مەسەلەلەردٸڭ شەشٸلەتٸنٸنە حالىقتىڭ سەنٸمٸ كٷشتٸ ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, رەسپۋبليكانىڭ ول كەزدە ەكونوميكالىق داعدارىستى باستان كەشٸرۋٸ بۇل پروبلەمالاردى جٷزەگە اسىرۋعا مۇرشا بەرمەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى ٶرلەۋگە بەت الىپ كەلەدٸ. وسى جاعدايدى ەسەپكە الا وتىرىپ, تٷركٸستان قالاسىنا ايرىقشا مەرتەبە بەرۋ مەن كەنتاۋدى قوسىپ ەركٸن ەكونوميكالىق ايماق دەپ جارييالاۋعا مٷمكٸندٸك بار. تٷركٸستاندى بولاشاقتا حالىقارالىق تۋريستٸك ورىنعا اينالدىرۋ ٷشٸن جاڭادان قوناقٷيلەر, باسسەيندەر, فونتاندار سالۋ, جولداردى تٷزەتۋ, ايماقتى كٶگالداندىرۋ, ورتا جەنە كٸشٸ كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ, تاريحي ادامداردىڭ ەسكەرتكٸشٸن تۇرعىزۋ, پاركتەر مەن باقتاردى كٶركەيتۋ, ونىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ ٷشٸن جوعارىدا اتالعان شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. سونداي-اق قاسيەتتٸ تٷركٸستانداعى «ەزٸرەت سۇلتان» قورىق مۇراجايىنىڭ گٷلدەنە تٷسۋٸنە تيٸستٸ مينيسترلٸك قامقورلىق جاساپ, ناقتى كٶمەك كٶرسەتٸپ وتىرسا, ٸس العا باسار ەدٸ. قازٸر كيەلٸ تٷركٸستاندا كلاسسيكالىق فيلوسوفييالىق, ارحەولوگييالىق, تاعى دا باسقا باعىتتاردى كەڭ ٶرٸس الدىرۋ ٷلكەن ماڭىزعا يە ەكەنٸمەن ەشكٸم دە داۋلاسا المايدى. بۇعان بٸلٸم ورداسىنىڭ عالىمدارى ٶز ٷلەستەرٸن قوسۋعا دايىن. ولاي دەيتٸنٸمٸز, عىلىمي ەلەۋەت بار. بٸر تاڭ قالارلىعى سول, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن احمەت ياساۋي تەرەڭ زەرتتەلمەگەن, ۇلى عۇلامانىڭ جەكە ٶمٸرٸ, تاريحى جٶنٸندە تام-تۇمداپ قانا بٸلەمٸز. ياساۋي مۋزەيٸ قاجەت-اق. سونداي-اق, وسىندا جەرلەنگەن حاندارعا, باتىرلار مەن بيلەرگە ارنالعان اشىق اسپان مۋزەيٸن ٸسكە قوسساق, قالا مەرتەبەسٸنٸڭ بيٸكتەي تٷسەرٸ سٶزسٸز. وسى ورايدا, مىنا مەسەلەلەرگە دە باسا نازار اۋدارساق نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. «تٷركٸستان – مۇراجاي قالا» كونتسەپتسيياسىن ۇسىنامىز. تٷركٸستان اتىرابىندا ەسكٸ شاھارلار تۇتاسىپ جاتىر. دەمەك, قازبا جۇمىستارىن كەڭ باعىتتا جٷرگٸزٸپ, ساياحاتشىلار تامسانا تاماشالايتىنداي جاعداي تۋعىزۋ قاجەت. اتا-بابادان ميراس بولىپ قالعان ۇلتتىق قولٶنەردٸ جاڭعىرتىپ, ونى جاڭا سەۋلەت ٶنەرٸمەن ٷندەستٸرە بٸلسەك, قانەكي. وسىنداي يگٸلٸكتٸ ٸستەردٸ ارىستانبابتا, سىعاناق قالاشىعىندا, ٶزگە دە تاريحي مەكەندەردە جٷرگٸزەر بولساق, بۇل تۋريزمنٸڭ دامۋىنا نەگٸز بولار ەدٸ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, وڭتٷستٸك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىستارى ەكٸمدەرٸنٸڭ ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ٸس-قيمىل تانىتۋى ماڭىزدى. قازٸر ونىڭ العىشارتتارى جاسالۋدا. ايتالىق, ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدەگٸ ارحەولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سىعاناق ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى ورىنداپ جاتقان «تاريحي-مەدەني مۇرا نىسانى – ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىندا ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ» دەگەن عىلىمي جوبا ماڭىزعا يە. 2013 جىلى ماۋسىم ايىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ سىعاناق قالاسىن ارنايى كەلٸپ كٶردٸ. جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ماڭىزىنا جەتە مەن بەرگەن ەكٸم 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جوباعا ەر جىلعا 12 ميلليون تەڭگە بٶلٸپ وتىرۋعا ۋەدە بەردٸ. ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ۇسىنىسىمەن سىعاناق قالاسىنىڭ قورعاۋ اۋماعى بەلگٸلەنٸپ, ونى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مەسليحاتى بەكٸتتٸ. ينستيتۋت «ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسى» اتتى اشىق اسپان مۇراجايىن اشۋ جٶنٸندە ۇسىنىس بەردٸ.
قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىردان استام مەرزٸمٸ ٸشٸندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٶتەرگەن يدەياسى كيەلٸ تٷركٸستاننىڭ ۇلى قاسيەتٸنٸڭ جاندانا تٷسۋٸنە, بٷگٸنگٸدەي ٸزگٸلٸكتٸ ٸستەردٸڭ بەلەڭ الۋىنا باستى نەگٸز بولدى. قاسيەتتٸ مەكەننٸڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋىندا, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸندە قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸ قارساڭىندا دٷنيەگە كەلگەن حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ ەرەكشە رٶل اتقارىپ وتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بٸلٸم ورداسى قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ سيمۆولىنا, كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بٸلٸمٸ مەن عىلىمىنىڭ, مەدەنيەتٸنٸڭ التىن بەسٸگٸنە اينالىپ كەلەدٸ. سان ۇلتتى ستۋدەنتتەر اراسىنداعى دوستىق بٸلٸم ورداسىنىڭ قابىرعاسىندا جٷرگەندە مەڭگٸلٸك نىعايا تٷسەدٸ. بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارى ىنتىماعىنىڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلاتىن دا سولار. ولار ٶزارا قارىم-قاتىناستا جٷرٸپ, تۋىستاس حالىقتاردىڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸن جەنە تٸلٸن تەرەڭ ۇعىنادى. بٸلٸم ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ ٶزگە ستۋدەنتتەردەن بٸلٸم ساپاسىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار پاتريوتتىق رۋحىمەن دە ەرەكشەلەنەدٸ. ۋنيۆەرسيتەت ەلٸمٸزدٸڭ ناعىز پاتريوتتارىن دايارلاۋدا. ٶز دەۋٸرٸندەگٸ بٸلٸم مەن ادامگەرشٸلٸكتٸڭ جارىق جۇلدىزى, بايسالدىلىق پەن سالاۋاتتىلىقتىڭ, ادامداردىڭ ار-ۇياتىنىڭ سيمۆولى بولعان قوجا احمەت ياساۋي بابامىز اتىنداعى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رۋحاني استانامىز – قاسيەتتٸ تٷركٸستاندا شاڭىراق كٶتەرۋٸ جاستار جٷرەگٸنە ەردايىم قاسيەت نۇرىن قۇيادى. كەزٸندە ەلباسىمىزدىڭ حالىققا دەستٷرلٸ جولداۋىنداعى «ەندٸگٸ ۇرپاق – مەڭگٸلٸك قازاقتىڭ پەرزەنتٸ. ەندەشە, قازاق ەلٸنٸڭ ۇلتتىق يدەياسى – مەڭگٸلٸك ەل!» دەگەن تەبٸرەنٸستٸ سٶزدەرٸنٸڭ جٷرەكتەرگە ۇيالاپ, تولقىتقانى اقيقات. ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن شاڭىراق كٶتەرگەن بٸلٸم ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرٸن مەڭگٸلٸك ەل يدەياسى نۇرلاندىرىپ, پاتريوتتىق سەزٸمدەرٸن الاۋلاتا تٷسۋدە.
مەملەكەت باسشىسى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ قورىتىندىسىندا ەكٸ دەۋٸر تٷيٸسكەن ٶلارا شاقتا قازاقستانعا تٷبەگەيلٸ جاڭعىرۋ جەنە جاڭا يدەيالار ارقىلى بولاشاعىن باياندى ەتە تٷسۋدٸڭ تەڭدەسسٸز تاريحي مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلٸپ وتىرعانىنا حالىقتىڭ نازارىن اۋدارا وتىرىپ, «مەن بارشا قازاقستاندىقتار, ەسٸرەسە, جاس ۇرپاق جاڭعىرۋ جٶنٸندەگٸ وسىناۋ ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تٷسٸنەدٸ دەپ سەنەمٸن» دەيدٸ. قاسيەتتٸ تٷركٸستان حالقى مەن بٸلٸم ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا باعىتتالعان تەبٸرەنٸستٸ وي-تولعامدارى مەن تۇجىرىمدارىنا دەن قويعان. ەلباسىنىڭ مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان باعدارلامالىق ەڭبەگٸ ۋاقىت ٶتكەن سايىن جاڭا قىرلارىمەن جارقىراي تٷسٸپ, جاسامپاز بەلەستەرگە باستاۋدا!
سەيدۋللا سادىقوۆ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى
.jpeg)