فوتو: ©️ Tengrinews.kz / ەليحان ساريەۆ
قر ٷكٸمەتٸ الماتى قالاسىنىڭ 2040 جىلعا دەيٸنگٸ باس جوسپارىن بەكٸتتٸ. ستراتەگييالىق قۇجاتى «الماتىباسجوسپار» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, «الماتىگيپروگور-1» جوبالاۋ ينستيتۋتى ساراپشىلار مەن جۇرتشىلىقتى تارتا وتىرىپ ەزٸرلەدٸ, دەپ حابارلايدى شاھار ەكٸمدٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
"باس جوسپاردىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – الماتىنىڭ بارلىق اۋدانىندا جايلى قالالىق ورتا قۇرۋ جەنە ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ.
قۇجاتتى ەزٸرلەۋ كەزٸندە ماماندار وزىق تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى جەنە ەلەمدٸك ديزاين تەجٸريبەسٸن (Space Syntax) پايدالاندى. مودەلدەۋ قۇرالدارى قالا دامۋىنىڭ ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جەنە ەكولوگييالىق سالدارىن جەنە ولاردىڭ موبيلدٸلٸككە, جەر قۇنىنا جەنە ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن بولجايدى.
الدىڭعى باس جوسپار 20 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن – 2002 جىلى ماقۇلداندى جەنە قالا قاجەتتٸلٸكتەرٸنٸڭ ٶسۋٸن ەسكەرمەدٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە قالا اۋماعى ەكٸ ەسەدەن استامعا ٶستٸ – 33898 گەكتاردان 70348 گەكتارعا دەيٸن, حالىق سانى 2,1 ملن ادامعا دەيٸن ارتتى. قالا اگلومەراتسييانىڭ ورتالىعىنا اينالدى, ونىڭ ەكونوميكاسى ٶزگەردٸ. قالانىڭ ەكٸ ەسە ۇلعايۋى اۋدانداردىڭ ەلەۋمەتتٸك, ينجەنەرلٸك, كٶلٸكتٸك جەنە ٶزگە دە ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتٸلۋ دەڭگەيٸنە تەرٸس ەسەر ەتتٸ.
الدىڭعى باس جوسپارعا تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ ونى كەشەندٸ جەتٸلدٸرە المادى: قۇجات ٶزگەرٸستەردٸ ەسكەرمەدٸ, ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتتى جەنە تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋدى قاجەت ەتتٸ. سوندىقتان ٶتكەن جىلى الماتى ەكٸمٸ ەربولات دوساەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قالانىڭ 2040 جىلعا دەيٸنگٸ ٸسكە اسىرىلۋىنىڭ ۋاقىتشا كٶكجيەگٸن بەلگٸلەي وتىرىپ, جاڭا باس جوسپارعا قاتىستى جۇمىس باستالدى" - دەلٸنگەن حابارلامادا.
جاڭا باس جوسپار الماتى قالاسىن دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسىمەن جەنە 2030 جىلعا دەيٸنگٸ ورتا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆالارمەن تىعىز بايلانىستى جەنە ونىڭ جەتٸ نەگٸزگٸ قاعيداتىنا نەگٸزدەلگەن: جايلى قالالىق ورتا, ورنىقتى ەكونوميكالىق ٶسۋ, باسقارىلاتىن ۋرباندالۋ, ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىق, تسيفرلاندىرۋ, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە الماتىنىڭ «جاسىل قالا» اتاعىن قايتارۋ. جاھاندىق قۇجات تۇرعىلىقتى جەرٸنە قاراماستان, بارلىق قالا تۇرعىندارى ٷشٸن ينفراقۇرىلىمى دامىعان جەنە قولايلى ورتاسى بار قولايلى مەگاپوليس رەتٸندە الماتىنىڭ تۇراقتى, تەڭگەرٸمدٸ دامۋىن قامتاماسىز ەتپەك.
"جاڭا باس جوسپار اگلومەراتسييامەن نەعۇرلىم تيٸمدٸ بايلانىستى ٷيلەسٸمدٸ مەگاپوليستٸ, قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ ٶمٸرٸ, جۇمىسى, بوس ۋاقىتى ٷشٸن تارتىمدى جەنە جايلى ورىندى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ قالالارىنىڭ تەجٸريبەسٸ مەن پراكتيكاسىن ەسكەرە وتىرىپ, الماتىنىڭ دامۋ ۆەكتورىن بەلگٸلەيدٸ. ونىڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸلەرٸ مەن الدىڭعى قۇجاتتاردان ايىرماشىلىقتارىنىڭ بٸرٸ – دامۋدىڭ مونوتسەنتريستٸك مودەلٸنەن ارىلىپ, قالادا بەس جاڭا پوليورتالىقتاردى قۇرۋ. ولاردىڭ ەرقايسىسى ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتەتٸن اۋدانعا اينالادى جەنە رەتتەلەتٸن ۋربانيزاتسيياسى بار اۋماقتىڭ تۇراقتى دامۋ پرينتسيپتەرٸ مەن جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
جوسپارلاۋ كەزەڭٸندە بارلىق قاجەتتٸ تۇرعىن ٷي, ەلەۋمەتتٸك, ينجەنەرلٸك, كٶلٸك, تسيفرلىق, كوممەرتسييالىق جەنە رەكرەاتسييالىق ينفراقۇرىلىم قاراستىرىلعان. وسىنىڭ ارقاسىندا پوليورتالىقتار شاعىن جەنە جايلى اۋداندارعا, ٸسكەرلٸك جەنە قوعامدىق بەلسەندٸلٸك ورتالىقتارىنا اينالادى, قالا تۇرعىندارىنىڭ تابىسىنىڭ ۇلعايۋى مەن ٶسۋٸنە نەگٸز بولادى. مەدەني جەنە تاريحي ماڭىزى ساقتالاتىن تاريحي ورتالىققا دا نازار اۋدارىلادى, بۇل رەتتە كەڭەستٸك دەۋٸر كەزٸندە سالىنعان شاعىن اۋدانداردى رەۆيتاليزاتسييالاۋ باعدارلاماسى جٷرگٸزٸلەدٸ" - دەلٸنگەن ەكٸمدٸك مەلٸمەتٸندە.
جاڭا باس جوسپار مىناداي ماقساتتاردى ٸسكە اسىرۋدى قاراستىرادى:
- 188 جاڭا مەكتەپ, قولدانىستاعى وقۋ ورىندارىنا 12 قوسالقى نىسان جەنە 65 ەمحانا سالۋ, 11 وتباسىلىق-دەرٸگەرلٸك امبۋلاتورييانى, 25 كٶپسالالى جەنە 13 مامانداندىرىلعان ستاتسيوناردى مودەرنيزاتسييالاۋ;
- 2,4 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق سۋمەن جابدىقتاۋ جەلٸلەرٸن, 1,1 مىڭ شاقىرىم سۋ بۇرۋ جەلٸلەرٸن جەنە 161 شاقىرىم جىلۋمەن جابدىقتاۋ جەلٸلەرٸن سالۋ. بۇل شارالار كوممۋنالدىق جٷيەلەردٸڭ سەنٸمدٸ جەنە تيٸمدٸ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق قالا تۇرعىندارى ٷشٸن جايلىلىق دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جەلٸلەردٸ جاڭعىرتۋ بيۋدجەتتٸك ينۆەستيتسييالار جەنە «ينۆەستيتسييالارعا ايىرباستاۋ تاريفٸ» قاعيداتىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا تاريفتٸك ساياسات ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى;
- جرك, جاب جەنە مەتروپوليتەندٸ قوسا العاندا, جٷردەك جەنە جايلى قوزعالىس ٷشٸن جٷردەك كٶلٸكتٸ ينتەگراتسييالاۋمەن باعىتتىق جەلٸنٸ وڭتايلاندىرۋ;
- 2030 جىلعا دەيٸن تٶلە بي كٶشەسٸ بويىمەن 45 كم جرك جەلٸسٸ, «قالقامان» ستانتسيياسىنان «بارلىق» ستانتسيياسىنا دەيٸن 5,2 كم مەترو جەلٸسٸ سالىنادى, تٶرت كٶلٸك-ترانسپلانتاتسييالاۋ تورابى (بارلىق, الماتى-2, شىعىس قاقپاسى, سولتٷستٸك) سالىنادى. 2040 جىلعا دەيٸن تاعى 76 كم جرك, 57 كم جاب جەنە 7,8 كم «الماتى-1» جەنە «الماتى-2» مەترو جەلٸلەرٸ سالىنادى. وسى شارالاردىڭ بارلىعى 2040 جىلعا قاراي قوعامدىق كٶلٸكتٸ پايدالانۋشىلاردىڭ ٷلەسٸن 60%-عا ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ال جەكە كٶلٸكتەردٸ پايدالانۋ 20%-عا تٶمەندەيدٸ;
- 2025 جىلعا دەيٸن قوعامدىق كٶلٸكتٸ ەكولوگييالاندىرۋ ٷشٸن 1200 ديزەلدٸ اۆتوبۋس گازعا جەنە ەلەكتر تارتقىشقا اۋىستىرىلادى, 2 جاڭا گاز اۆتوپاركٸ, 5 جاڭا گاز قۇيۋ ستانتسيياسى پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ, 200 بٸرلٸككە تروللەيبۋس پاركٸ جاڭارتىلادى. 2025-2030 جىلدار كەزەڭٸندە جەكە جەنە قوعامدىق ەلەكتر كٶلٸگٸ ٷشٸن زاريادتاۋ ينفراقۇرىلىمى جەلٸلەرٸ قۇرىلاتىن بولادى. بۇل اتموسفەراعا زيياندى زاتتاردىڭ شىعۋىن ايتارلىقتاي ازايتادى;
- ەكولوگييالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ٷشٸن ەكولوگييالىق اۋقىم كەڭەيەدٸ ,2030 جىلعا دەيٸن جاسىل ايماقتاردىڭ جالپى اۋدانى 3 ەسەگە , 1,3 مىڭ گەكتاردان 3 340 گەكتارعا دەيٸن, ال 2040 جىلعا قاراي - 3 840 گەكتارعا دەيٸن ارتاتىن بولادى;
- قالا تۇرعىندارىنىڭ سەيسميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ - باس جوسپار سەيسميكالىق بەلسەندٸلٸگٸ 6 قاباتتان اسپايتىن 10 بالدىق ايماقتاردا عيماراتتار سالۋدى شەكتەيدٸ. باس جوسپاردىڭ نەگٸزٸندە قالالىق عيماراتتار مەن قۇرىلىستارعا جاڭا سەيسمواۋديت جٷرگٸزٸلەدٸ, سەيسميكالىق بەلسەندٸلٸك جاعدايىندا ىقتيمال سالدارلاردى ازايتۋ ٷشٸن ازاماتتىق وبەكتٸلەردٸ سەيسميكالىق كٷشەيتۋ بويىنشا قاجەتتٸ شارالاردى قابىلداۋعا كٶمەكتەسەتٸن تەۋەكەلدەر كارتاسى جاڭارتىلادى جەنە ت. ب.
"جاڭا باس جوسپار قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدىڭ زاماناۋي وزىق تەحنولوگييالارىن پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, قالا تۇرعىندارى ٷشٸن قولايلى, كرەاتيۆتٸ ەكونوميكانى دامىتۋعا قولجەتٸمدٸ, تۋريستەر مەن بيزنەس-ينۆەستيتسييالار ٷشٸن تارتىمدى قالالىق ورتانى قالىپتاستىرادى" - دەلٸنگەن حابارلامادا.
