بٸزدٸڭ تٶرتۋىل ٸشٸندەگٸ باقسىلاردىڭ ەڭ دەۋپەرٸم مىقتىلارى مىرزاعالي مەن تٷسٸپبەك بولاتىن. مەن بالا كەزٸمدە جوعارىدا اتالعان: قالي, يٸسباي, جۇمابەك باقسىلاردىڭ «ويىنىن» ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. بٸراق سولاردىڭ ەشقايسىسى تٷسٸپبەككە جەتپەيدٸ. تٷسٸپبەك بٸزدٸڭ زەيٸمكەدە – بالتاقىن قورجاسىندا وتىراتىن. الايدا «باقسىنى بايىم بار دەمە» دەگەندٸ جۇرت تەگٸن ايتتى دەيسٸڭ بە, جىل ون ەكٸ اي ەل ارالاپ جٷرەتٸن ول وقتا-تەكتە بولماسا, ٷي بەتٸن كٶرمەيتٸن-دٸ.
بٸر جىلى بٸزبەن قۇداندالى شيقۋ اقساقالدىڭ بەيبٸشەسٸ قورلىعا دەگەن ەيەل جەلٸگٸپ اۋىرىپ, بٷكٸل اۋىلدىڭ مازاسىن العانى بار. ەسكٸشە حات ساۋاتى بار, ەرتەگٸ-قيسسالاردى دا كٶپ بٸلەتٸن, كٶكٸرەگٸ داڭعىل سول قورلىعا اياقاستىنان جىندانىپ, بٸر-اق كٷندە الباستىعا اينالىپ شىعا كەلدٸ. شاشىن جايىپ جٸبەرٸپ, ٷستٸ-باسىنا نەشە تٷرلٸ قۇس قاۋىرسىندارىن قاداپ الىپ, جالاڭاياق, جالاڭباس دالا كەزٸپ كەتتٸ. كەيدە اۋزىنان كٶبٸك اعىپ, ٶزٸنەن-ٶزٸ ساقىلداپ كٷلەتٸنٸ بار. جەتٸ تٷندە جاپادان-جالعىز بەيٸت ارالاپ جٷرەدٸ. كٷنٸ كەشە ەرتەگٸ تىڭدايمىز دەپ قورلىعانىڭ قاسىنان شىقپايتىن بٸز ەندٸ ودان قورقاتىن بولدىق.
سودان كٷندەردٸڭ بٸرٸندە تٷسٸپبەكتٸ ٸزدەپ كەتكەن جٸگٸتتەر ونى سوناۋ مەمبەت ٸشٸنەن تاۋىپ كەلدٸ. ەلٸ ەل جايلاۋعا شىقپاعان, بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ ارقارلىدا وتىرعان كەزٸ. باقسى ويىنىنا ارنالىپ, وڭاشا التى قانات ٷي تٸگٸلگەن. بۇرىن اتىن ەستٸگەنٸم بولماسا, تٷسٸپبەكتٸ تٷستەپ تانىعانىم وسى جولى. ول ٶزٸ شارعا بويلى, قاڭعاجاقتاي عانا كٸسٸ ەكەن. ەلدە قورلىعانىڭ جىنى باسىم بولدى ما, «كٶپتەن بەرٸ تٷسٸپبەكتٸڭ قاتتى ويناعانى وسى» دەستٸ بٸلەتٸندەر. باقسىلاردىڭ ويىن ٷستٸندە قىزعان تەمٸردٸ تٸلٸمەن جالايتىنى, تابانىمەن باسىپ تاپتايتىنى ٷيرەنشٸكتٸ نەرسە عوي. تٷسٸپبەك ودان باسقا دا نەبٸر كەرەمەتتٸ كٶرسەتتٸ. اۋىلدىڭ ەيەلدەرٸن تٸلدەرٸنەن جٸپ ٶتكٸزٸپ بايلاپ تاستادى. جىلقىدان جاڭا ۇستاپ ەكەلگەن اساۋ اتتى تٸزەرلەتٸپ ٷيگە ەنگٸزدٸ. باقسىنىڭ بٷركٸت جىنى بار ەكەن. بٸر مەزگٸلدە بٷركٸتشە پىشتاقتاپ از وتىردى دا, بٸر-اق سەكٸرٸپ شاڭىراققا شىعىپ كەتتٸ.
بٸراق قورلىعا سوندا دا جەڭٸلە قويمادى. اۋزىنان اق كٶبٸك اققان كٷيٸ ساقىلداي كٷلٸپ, بەت-اۋزىن قيساڭداتىپ, باقسىنى مازاقتاپ وتىر. سول سەتتە تۇلا بويى قالشىلداپ, ىشقىنعان باقسى:
– قۇداي ٷشٸن ارقان ەكەلە كٶرٸڭدەر... ارقان! – دەدٸ جانۇشىرا ايقايلاپ.
سۋ جاڭا قىل ارقان ەكەلٸندٸ. تٷسٸپبەك ارقاننىڭ ورتا تۇسىن بەلٸنەن بٸر شالىپ بايلادى دا, ەكٸ باسىن جٸگٸتتەرگە ۇستاتتى.
– ال, ەندٸ اياماي تارتىڭدار!
ەرٸگٸپ تۇرعان جٸگٸتتەرگە قىزىق كەرەك, باقسىنىڭ ٶزٸ ٶتٸنٸپ تۇرعان سوڭ اياسىن با, ەكٸ جاققا بەس-بەستەن بٶلٸنگەن ون ازامات ارقاندى ال كەپ تارتسىن. قىل ارقان سۋسىلداي سىعىپ, باقسىنىڭ بەلٸن لەزدە بٸر ۋىس قىپ جٸبەردٸ. ەندٸ سەل بولسا ومىرتقاسىن ٷزٸپ جٸبەرەردەي. باقسى سوندا دا مٸسە تۇتپايدى: «قۇداي ٷشٸن تارتا كٶرٸڭدەر!» – دەپ جالىنادى. جٸگٸتتەر القىنىپ قارا سۋعا تٷستٸ. باقسى ولاي-بۇلاي بۇلقىنعاندا ەلگٸلەر جاڭقاداي ۇشىپ كەتە جازدايدى. بٸر مەزەتتە تٷسٸپبەك ارقاننىڭ قوس قاناتىن قولمەن قارماپ, ٶزٸنە قاراي جۇلقا تارتقاندا, جاڭاعى ەكٸ توپ بٸر-بٸرٸنە بەتتەسە قۇلادى... بۇل – ويىننىڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتٸپ, باقسىنى ەبدەن جىن بۋعان كەز ەدٸ. مانادان بەت باقتىرماي وتىرعان قورلىعا وسى تۇستا عانا سەل يلٸككەندەي بولدى. تٷسٸپبەك سارىالا قامشىسىن بٸلەپ جەتٸپ بارعاندا:
– اعاتاي, جازدىم, جاڭىلدىم... ەندٸ جەلٸگۋدٸ قويايىن! – دەپ باقسىنىڭ اياعىن كەلٸپ قۇشتى.
سەنەسٸز بە, سول قورلىعا وسىدان كەيٸن ادا-كٷدە جازىلىپ كەتتٸ. سودان كەيٸن دە تالاي جىل ٶمٸر سٷرٸپ, بەرتٸندە ٶز اجالىنان قايتىس بولدى. ەسٸلٸ, باقسىلاردىڭ بويىندا عارىشپەن استاسقان ەلدەبٸر قۇپييا قاسيەتتٸڭ بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەلٸ سىرى اشىلماعان جۇمباق تابيعاتتىڭ ادامدارعا جٸبەرگەن ول دا بٸر سىيى. تەك سونى بەرگٸ زاماندا كٸم كٶرٸنگەن كەسٸپكە اينالدىرىپ, قاسيەتٸن تٷسٸرٸپ جٸبەردٸ.
جازۋشى قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «تاڭعاجايىپ دٷنيە» رومانىنان
