تۇرسىنجان شاپاي. ساياسي ەڭگٸمە

قىزىق... بٷگٸندە ەكٸ اۋىز ەۋ دەرلٸگٸ بارلاردىڭ باياعى "بٸز ٶنەر ادامىمىز عوي" دەپ, بۇلداناتىن زامانى ٶتٸپ, ەندٸ "مەن قازٸر ساياساتتا جٷرمٸن عوي" دەپ, كٷپسيتٸن كەيبٸر دوستارىمنىڭ سٶزٸ جۇرتقا ەسەرلٸرەك ەستٸلەتٸن سيياقتى... جاپپاي ساياساتشىل بولىپ العان ەلەۋمەتتٸڭ ىڭعايىنا باعىپ, وسى كٷنٸ مەن دە ٶزٸمدٸ كٸشٸ-گٸرٸم ساياساتكەر سەزٸنۋگە بەيٸممٸن. بٸراق, مەنٸڭشە, ساياساتپەن اينالىسۋ ٷشٸن, دەپۋتات بولۋ, ٷكٸمەت باسقارۋ شارت ەمەس. بٸزدٸڭ اۋىلدا تۇرساڭىز, جەتكٸلٸكتٸ...

جاقىندا مەن رەسمي-دوستىق ساپارمەن ٸرگەلەس كٶرشٸمنٸڭ ٷيٸنە بارىپ قايتتىم. كەزدەسۋ تۋرالى ۇسىنىستى كٶرشٸنٸڭ ٶزٸ جاساعانىن اتاپ ايتۋىم كەرەك. ٶيتكەنٸ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەشقانداي كەلٸسٸمگە كەلمەي, قيقايىپ جٷرگەن دە - ٶزٸ بولاتىن. قىرعيقاباق سوعىس جاعدايىنا جەتە قويماعانمەن, قاباعىمىز كەلٸسپەي, توڭ-تەرٸس جٷرۋٸمٸزدٸڭ قىسقاشا مەن-جايى بىلاي: بىلتىر مەنٸڭ جەرٸممەن جاپسارلاس, بوس جاتقان ۋچاستوكتى ساتىپ الىپ, وسى كٶرشٸم ٷي سالۋعا قىزۋ كٸرٸسٸپ كەتكەن. يەسٸز جەر بوس جاتۋشى ما ەدٸ - كٶرشٸم كەلٸپ, ٷي سالعانشا, قاق ورتاسىنان ايمانداي بولىپ جول تٷسكەن. استىندا كٶلٸگٸ باردىڭ بەرٸ قۇدايدىڭ مىنا كەڭ كٶشەسٸمەن جٷرسە, شارشاپ قالاتىنداي, وسى ٶزدەرٸ سالىپ العان تٶتە جولمەن قيعاشتاپ, ەرسٸلٸ-قارسىلى سابىلادى دا جاتادى... بۇل جول بٸزدٸڭ ٷيگە تاقاۋ ٶتەتٸندٸكتەن, كٷن اشىقتا بۇرقىراعان قويۋ شاڭنان كٶز اشپايسىڭ, جاڭبىر جاۋسا, ماي باتپاققا بەلشەسٸنەن باتىپ, ىشقىنعان ماشينالاردىڭ اجىل-گٷجٸلٸنەن كٷندٸز-تٷنٸ مازا جوق... ول جولعا كٶلدەنەڭ ارقان دا تارتىپ كٶردٸم, قازانداي-قازانداي تاستارمەن دە بٸتەدٸم - بەرٸ بەكەر... "سەنٸڭ جەكەمەنشٸك جەرٸڭ ەمەس قوي, قانداي xاقىڭ بار!" دەگەندٸ ەستي بەرگەن سوڭ, شارشاپ, قويعام... ول كٷنٸم دە ەشتەڭە ەمەس ەكەن, ەندٸ وعان مىنا كٶرشٸنٸڭ قۇرىلىسى قوسىلعاندا, اينالا جىن قاققانداي بولدى...تاس, قۇم, تەمٸر تاسىپ جاتقان, تاقتاي, بەتون, كٸرپٸش...تاسىپ جاتقان ماشينالار, ماشينالار... اراسىندا دارىلداعان ەكسكاۆاتور, بۋلدوزەرلەر... كٶرشٸمە: "تەxنيكانىڭ بەرٸن ٷيٸڭنٸڭ ار جاعىنان كەلتٸرشٸ!" دەپ, جالىنام. ول: "ماعان وسىلاي ىڭعايلى" دەپ, جولاتپايدى. ولاي-بۇلاي اينالدىرىپ كٶرٸپ ەدٸم: "ەي, اعايىن, جەر ٶزٸمدٸكٸ عوي, نە ٸستەسەم دە, ٶزٸم بٸلەم!" دەپ, قولىن بٸر-اق سٸلتەدٸ.

ەندٸ, مٸنە, ٷي سالىنىپ بٸتٸپ, ٸشٸنە كٸرٸپ العان سوڭ, كٶرشٸمنٸڭ دە دٷنيەگە كٶزقاراسىندا بٸراز ٶزگەرٸستەر پايدا بولعان سيياقتى. رەسمي-دوستىق پيعىلمەن كەلە جاتقان مەنٸ ەسٸگٸنٸڭ الدىنا ەيەل, بالا-شاعاسىن ەرتە شىعىپ, قۇرمەتپەن ٶزٸ قارسى الدى. وسى جاقىندا ۇلىبريتانييانىڭ قىتاي باسشىسىن كٷتٸپ العانىنداي بٸر ەرەكشە ىقىلاس بايقالدى... جىلى شىرايلى, شاي ٷستٸندەگٸ ەڭگٸمەدەن ۇققانىم - كٶرشٸم ٶز ٷيٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸنە قاتىستى كەيبٸر ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ مەنٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ تالقىلاپ, شەشپەكشٸ ەكەن. ەڭ العاشقى كەزەكتەگٸ شارۋا - ٷيٸنٸڭ اينالاسىن دۋالمەن قورشاۋ بولىپ شىقتى. ٶيتكەنٸ, ەندٸ ەكەۋمٸزدٸڭ ٷيٸمٸزدٸڭ اراسىندا بەيبەرەكەت اعىلعان كٶلٸكتەردەن بۇلار دا زاپى بولعان... بٸراق كٶرشٸم ٷيٸن جاڭا سالىپ بٸتٸردٸ - بىلتىرعى, اقشاسى كٶپ كەزدەگٸ فانفارلارى سايابىرسىپ, قاراجات-فينانستارى كٷيزەلٸستٸ ٷنمەن ايانىشتى رومانستار سوزا باستاعان كەز... بيىلشا, تىم بولماسا, دۋالىنىڭ مەنٸڭ دۋالىما كەلٸپ تٸرەلەتٸن بٸر جاق قابىرعاسىن تۇرعىزباقشى. سوندا كٶلدەنەڭ تٷسكەن جالعىز قابىرعا - جولدى دا جاۋىپ قالماقشى ەكەن... كٶرشٸم وسى ويىنا مەنٸڭ قالاي قارايتىنىمدى بٸلگٸسٸ كەلەدٸ...

- تابىلعان اقىل! - دەدٸم. - تاماشا يدەيا... جالعىز قابىرعامەن ەڭ كٷردەلٸ مەسەلەنٸ شەشٸپ تاستايسىز... قالعان قابىرعالارىن اسىقپاي, ەندٸگٸ جىلى, ارعى جىلى... كەرەمەت!..

كٶرشٸم ەلدەنەگە ىڭعايسىزدانعانداي, قوزعالاقتاپ قويىپ, جەلكەسٸن قاسىپ, بٸراز وتىردى. سوسىن ماعان جاسقانشاقتاي قاراپ:

- تاماشاسى...تاماشا-اۋ, - دەدٸ كٷمٸلجٸگەن ٷنمەن. - بٸراق سوعان...جەتپەي تۇرعانى... قازٸر قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قۇنى شارىقتاپ كەتتٸ عوي, ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز...

تٷسٸنبەدٸم... بۇل كٶرشٸم سوندا نە ايتقىسى كەلەدٸ? تۇرعىزباعى - دۋالدىڭ جالعىز قابىرعاسى ەكەن... ونىڭ ٶزٸن ماعان تۇرعىزىپ بەر دەمەكشٸ مە?.. ەلدە قارىز سۇراعىسى كەلٸپ وتىر ما?..

- قابىرعانى...قارسى بولماساڭىز...بٸرٸگٸپ تۇرعىزساق...- دەدٸ كٶرشٸم, اقىرى, بەتٸن اشىپ. - سٸز دە مىنا جولدان قۇتىلا الماي وتىرسىز... سولاي ەمەس پە?.. ال مەنٸڭ جاعدايىم جاقىن ارادا وڭالا قويمايتىن سيياقتى. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, داعدارىس... تەڭگە تٷسٸپ كەتتٸ... ەيتپەسە...- دەدٸ, قينالعان سىڭاي تانىتىپ.

تٷسٸنٸكتٸ... كٶرشٸم اقىماق ەمەس... باسىندا تٸكسٸنٸپ قالسام دا, سابىر شاقىرىپ, اقىلعا جٷگٸندٸم. راس, مەنٸڭ دۋالىمنىڭ تٶرت قابىرعاسى - تٷگەل. ٷي سالىپ, شاشىلىپ وتىرعام جوق, مەندە بٸراز اقشا دا بار... دۋال كٶرشٸمدٸكٸ بولعانمەن, مٷددەمٸز توقايلاسىپ تۇرعان جوق پا - ەكەۋمٸز دە ٷي اراسىنان ماشينا ٶتكٸزگٸمٸز كەلمەيدٸ. بايقايمىن, كٶرشٸمنٸڭ قازٸرگٸ ەل-اۋقاتى ەلسٸز بولعانمەن, ساياساتى - مىعىم... نەسٸ بار, ادامدار تۇرماق, مەملەكەتتەر دە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸ ويلاپ, جەنە... باسقا دا بٸر ەسەپتەرمەن بٸر-بٸرٸنە كٶمەكتەسٸپ جاتادى عوي... مەن دە كەنٸگٸ ساياساتشىلارداي الىستى كٶزدەي وتىرىپ, مەسەلەنٸ ەكونوميكاسى مىعىم, اقشاسى كٶپ قىتايلارشا شەشتٸم - دۋالدىڭ جارتى شىعىنىن كٶتەرٸپ الۋعا بەل بايلادىم!.. كٶرشٸم قاتتى ريزا بولىپ, شايدان كەيٸنگٸ تاماققا مەنٸ كٷشتەپ قالدىردى... تاماقتان كەيٸنگٸ شاي ٷستٸندە ٶز ٷي-جايىمىزدىڭ تٶڭٸرەگٸنەن اسىپ, اۋىلىمىزدىڭ ويقى-شويقى كٶشەسٸن تٷزەتۋ, وعان تاس تٶسەتۋ جٶنٸن كەڭەستٸك. كٶرشٸلەرگە ٷندەۋ تاستاپ, بٸرٸگٸپ, قارجى جيىستىرىپ, ٶزارا تيٸمدٸ شارتتار جاساسۋ جايىن اقىلداستىق. ەكٸمشٸلٸكتەن قازٸر قايىر جوعىن بەرٸ بٸلەدٸ... جالپى, ەكٸمشٸلٸكتٸڭ - بٸزدە, بٸزدٸڭ - ەكٸمشٸلٸكتە شارۋامىز بولىپ كٶرگەن ەمەس. بٸر- بٸرٸمٸزگە ەش تەۋەلدٸلٸگٸمٸز دە, مٸندەتكەرلٸگٸمٸز دە جوق... ەندەشە, قاشپاعان قاشاردىڭ ۋىزىنان دەمەتپەي, ٶز كٷنٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز كٶرەيٸك... جىلى شىرايلى دوستىق جاعدايىندا ٶتكەن ەڭگٸمەمٸز وسىعان سارقىپ, كٶرشٸ ەكەۋمٸز ريزا-xوش كٶڭٸلمەن تاراستىق... ساياسات پا? ساياسات!..

كٷندەردٸڭ كٷنٸ مەنٸڭ دۋالىما جاقىنىراق, كٶشەنٸڭ بەرگٸ بەتٸنە, تۋرا ٷيٸمنٸڭ تۇسىنا قوقىس تٶگٸلە باستادى... ول كٷن ٶتكەن سايىن جينالىپ, ەجەپتەۋٸر قوماقتى ٷيٸندٸگە اينالدى. بٸر شارا قولدانباسا, بولمايدى!.. نەدەن باستاسام ەكەن?.. الدىمەن, بۇل قوقىستى كٸمنٸڭ تٶگٸپ جٷرگەنٸن انىقتاۋ كەرەك...تۇماۋراتىپ, جۇمىسقا بارماي قالعان كٷنٸ مەنٸڭ ٷيٸمنٸڭ ارت جاعىندا تۇراتىن كٶرشٸ قارييا نەمەرە, كەلٸندەرٸنە ەرٸنبەي, ٶزٸ نۇسقاپ, تۋرا دۋالىمنىڭ تٷبٸنە قوقىس تٶكتٸرٸپ جٷرگەنٸن تەرەزەدەن كٶرٸپ قالدىم... ٶزٸم سەنگەن قازاننان شوشقانىڭ باسى شىقتى دەگەن - وسى!.. قايتپەك كەرەك? بٸردەن قاتتى كەتۋگە بولمايدى. شەكارالاس مەملەكەتتەر سيياقتى بٸزدٸڭ كٶرشٸلٸگٸمٸز دە...ۇزاعىنان بولعالى تۇر. قۇدا مىڭ جىلدىق بولسا, كٶرشٸ دە - مەڭگٸلٸك... ديپلوماتييا كەرەك, ديپلوماتييا... سىرتقى ساياسات ساقتىقتى, كٶرەگەندٸكتٸ, يكەمدٸلٸكتٸ قاجەت ەتەتٸن ٷلكەن ٶنەر!.. قارييا پەنسيياداعى ادام - ٸشٸ پىسادى. مەن جۇمىسقا بارمايتىن سەنبٸ, جەكسەنبٸ كٷندەرٸ, سەسكە كەزٸندە ۇدايى ەسٸگٸنٸڭ الدىنا شىعىپ, مەنٸ اڭدىپ تۇرادى. مەنٸڭ تٶبەم قىلت ەتكەندە, جەدەلدەي باسىپ, الدىمدى ورايدى. اۋىلدىڭ بومبا تٷسكەندەي تاس-تالقان كٶشەلەرٸن بويلاي, ارلى-بەرلٸ جٷرٸپ, اياق جازعان بولامىز. قازٸرگٸ ساياساتتى تالقىلايمىز, جەمقور شەنەۋنٸكتەردٸ بوقتايمىز... سونداي بٸر قىدىرىستا, تٷندە قۇرعان جوسپارىم بويىنشا, شالدى ەڭگٸمەگە اينالدىرا جٷرٸپ, تۋرا سول ٷيٸندٸ قوقىستىڭ تۇسىنان شىعاردىم. ٶتٸپ بارا جاتىپ:

- اپىرماي, مىنا قوقىستى, جەر تاپپاعانداي, تۋرا مەنٸڭ ٷيٸمنٸڭ جانىنا تٶككەنٸ نەسٸ ەكەن, ا?.. ەي, سول, قۇرعىر, كٶرگەنسٸز بالالاردىڭ ٸسٸ شىعار... ٷلكەندەر ٸستەمەيدٸ عوي مىناداي بەيباستىقتى!.. سٸز دە, قارييا, كٶرٸپ قالساڭىز, ايتا جٷرٸڭٸزشٸ - تٶكپەسٸن... بالالارعا ٶزٸمٸز, ٷلكەندەر ەسكەرتٸپ قويماساق, قايدان بٸلسٸن ولار جاقسى مەن جاماندى...- دەپ, كٸنەنى جازىعى جوق بالالارعا اۋدارىپ, كەيٸستٸ ٷنمەن كەلەلٸ ەڭگٸمەنٸڭ شەتٸن شىعارىپ قويدىم.

بولدى... سول كٷننەن باستاپ, مەنٸڭ ٷيٸمنٸڭ تۇسىنا قوقىس تٶگۋ ساپ تىيىلدى!.. ۇرىسپاي, كەرٸسپەي, دىمىن شىعارماي شەشتٸم مەسەلەنٸ... ساياسات پا? ساياسات!.. ەرينە, وسىنشا ديپلوماتييالىق شەبەرلٸگٸمە قاراماستان, ونىڭ قازٸرگە دەيٸن تٶگٸپ ٷلگەرگەن ەلگٸ بٸر تٶبە قوقىسىن ٶزٸم تازالاعانىم - ايتپاسا دا, تٷسٸنٸكتٸ...

مەندە كٶرشٸ كٶپ. ولار - ەر تٷرلٸ. ايتا بەرسەم, الۋان-الۋان xيكايا, قيلى-قيلى ساياسات بار... ونى كەزٸ كەلگەندە, اسىقپاي ەڭگٸمەلەپ بەرەرمٸن. ەزٸرشە مەنٸڭ ٷيٸممەن تۇسپا-تۇس, كٶشەنٸڭ قارسى بەتٸندەگٸ كٶرشٸم تۋرالى بٸر-ەكٸ اۋىز سٶزبەن جازبامدى اياقتايىن... بۇل كٶرشٸمنٸڭ ٶمٸرٸ تاماققا تويمايتىن, ايۋداي الاباي يتٸ بار... بەيشاراعا بالا-شاعاسىنان گٶرٸ, سول جالماۋىز يتٸن اسىراعان قيىن تيٸپ جٷر. بٸرەر مەرتە جۋىندى, سٷيەك-ساياق, تاماق قالدىعىن سۇراپ كەلدٸ. بٸزدەن عانا ەمەس, ەركٸمنەن سۇرايدى. قازٸر مەنٸڭ بالالارىم, كٷن سايىن, سۇراتپاي, ٶزدەرٸ اپارىپ بەرٸپ جٷر. يەسٸن سىيلاعاننىڭ يتٸنە سٷيەك تاستا دەمەي مە... وسى يت بٸزدٸ جاقىنداستىردى... ساياساتتا ونداي بولا بەرەدٸ... ەڭ باستىسى - يكەمدٸلٸك, جاعدايعا قاراي ەرەكەت ەتە بٸلۋ. ەڭ باستىسى - بٷگٸنگٸ پايدا, ازعانتاي ۇتىسىڭدى كٷيتتەپ, ەرتەڭگٸ جاراستىعىڭ مەن تىنىشتىعىڭنان ايىرىلىپ قالماۋ. ەڭ باستىسى, سوسىن - نيەت. بەيبٸت, تاتۋ تۇرۋعا دەگەن ەرٸك-جٸگەر. قيىن ەشتەڭەسٸ دە جوق... ٶزٸمشٸلدٸگٸڭدٸ تەجەپ, كٶرشٸڭە ەرقاشان, بٸر مىسقال بولسا دا, ۇتىس بەرۋگە دايىن بولساڭ, دٷنيە - ورنىندا, سىيلاستىق - قالپىندا. تەك وسىنى كەيبٸر كٶرشٸلەر مەن مەملەكەتتەر تٷسٸنە بەرمەيتٸنٸ بولماسا...

تۇرسىنجان شاپاي,

"ازاتتىق"