تٷركييا – ەلەمدەگٸ تۋريزمٸ وزىق دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەلدەردٸڭ بٸرٸ. قالالارىنىڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار. بٸرٸ تاريحي جەرلەرٸمەن ماقتانسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ شەتەلدٸكتەردٸ ۇلتتىق تاعامدارىمەن باۋرايدى. جۇمىس بارىسىمەن ىستانبۇل, ەديرنە, بۋرسا, بيلەدجيك شاھارلارىنا ات باسىن تٸرەدٸك. اييا سوفييا مەشٸتٸن تاماشالاپ, 15 عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن سالىنعان بازيليكا تسيستەرناسىن كٶردٸك. بۇل ىستامبۇلدىڭ تاماشا تاريحي نىساندارىنىڭ بٸرٸ. اييا سوفييانىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىندا ورنالاسقان قالانىڭ ەڭ ٷلكەن جابىق تسيستەرناسى. ول 10-12 مەتر تەرەڭدٸكتە ورنالاسقان تٷركيياداعى كٶنە جەنە دە جاقسى ساقتالعان سۋ قويمالارىنىڭ بٸرٸ. تسيستەرنانىڭ ۇزىندىعى 140, ال ەنٸ 70 مەتر. گرەكتەر 306-337 جىلدار ارالىعىندىندا ريم يمپەراتورى بٸرٸنشٸ كونستانتين بيلٸك ەتكەن ۋاقىتتا بازيليك تسيستەرناسىن سالا باستادى. اسا اۋقىمدى نىساننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ وڭايعا تٷسكەن جوق. تەك 532 جىلى يۋستينيان ٷستەمدٸك قۇرعان ۋاقىتتا جۇمىسى اياقتالدى. تاريحي مەكەن قۇرعاقشىلىق جىلدارى حالىقتى اۋىز-سۋمەن قامتۋ ٷشٸن سالىنعان. شامامەن 100 مىڭ توننا سۋ قورىن ساقتاۋعا بولاتىن.
1. اييا سوفييا مەشٸتٸ
2. بازيليكا تسيستەرناسى
شەتەلدەن كەلۋشٸلەر كٶبٸنە تٷركييانىڭ ەديرنە قالاسىندا ورنالاسقان سەليميە مەشٸتٸنە قىزىعۋشىلىق تانىپ جاتادى. سەبەبٸ قاسيەتتٸ مەكەن يۋنەسكونىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرالار قورىنا ەنگٸزٸلگەن. 1568-1574 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان. يسلام ەلەمٸندەگٸ ارحيتەكتۋرالىق جەتٸستٸكتەردٸڭ قاتارىندا.
ەديرندەگٸ كەزەكتٸ ەسكٸ مەشٸت ەسكٸ دجامي. ول 1414 جىلى اشىلدى. بۇل قالاداعى ەڭ كٶنە عيمارات. قاسيەتتٸ مەكەن سەليميە مەشٸتٸنٸڭ جانىندا ورنالاسقان. قۇرىلىستى 1403 جىلى يىلدىرىم بايازيد حاننىڭ ۇلى ەمٸرە سٷلەيمان باستاعان. ول قايتىس بولعاننان كەيٸن مەشٸتتٸڭ قۇرىلىسى 1414 جىلى چەلەبي مەحمەت كەزٸندە اياقتالدى. مەشٸتتٸڭ بٷيٸر ەسٸگٸندەگٸ جازباعا سەيكەس, ونىڭ سەۋلەتشٸسٸ كونييادان كەلگەن قاجى الاەددين, ال شەكٸرتٸ يبراھيمنٸڭ ۇلى ومار بولعان. ٸشكٸ اۋدانى 2116 م2 قۇرايدى. ونىڭ ٷستٸندە توعىز كٷمبەز بار. وسىعان بايلانىستى كٷمبەزدٸ مەشٸتتەر توبىنا كٸرەدٸ.
ال, ٷش-شەرەفەلي مەشٸتٸ-ەديرنەنٸڭ ەڭ ماڭىزدى مەشٸتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. 1437 جىلى قۇرىلىس باستالىپ 1447 جىلى اياقتالدى. اللا ٷيٸن تۇرعىزۋ شامامەن ون جىلعا سوزىلدى. مەشٸتتٸڭ تٶرت مۇناراسىنىڭ بٸرٸ سپيرال تەرٸزدٸ. وسى سەبەپتٸ قاسيەتتٸ جەردٸ "بۋرمالي دجامي"دەپ تە اتايدى. مۇنارالاردىڭ بيٸكتٸگٸ-81 مەتر. قابىرعالارى مەن نىساننىڭ تٶبەسٸنەن كٶز جاۋىن الاتىن تٷرلٸ اريحتەكتۋرالاردى كٶرۋگە بولادى.
تٷركييانىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاسىندا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن تاعى بٸر قالاسى بۋرسا. بۇل شاھار بٸر كەزدەرٸ ەل استاناسى بولعان. ونداعى ارحيتەكتۋراسىمەن كٶزدٸڭ جاۋىن الاتىن ۇلى-دجامي مەشٸتٸنە تۋريستەر جىل سايىن اعىلادى. نىسان بايازيت ٸ -دٸڭ əمٸرٸمەن 1396 جىلى باستالىپ, 1400 جىلى اياقتالعان. سول دəۋٸردەگٸ وسمان يمپەريياسىنىڭ ٷلكەن مەشٸتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان.
ساپار بارىسىندا وسمان يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن العاش قالاۋشى تۇلعانىڭ بٸرٸ ەرتۇعىرىل عازى سٷلەيمەن شاھتىڭ باسىنا بارىپ, تاعزىم ەتتٸك. ەرتۇعىرىل عازى نەمەسە ەرتۇعىرىل بەي, وعىز تايپاسىنان تاراعان قايى رۋىنىڭ XIII عاسىردىڭ ورتاسىندا تايپانىڭ كٶسەمٸ بولعان. وسمان يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن العاش قالاۋشى تۇلعا. ول 1281 جىلى قايتىس بولعان سوڭ, ۇلى وسمان عازى 1299 جىلى وسمان يمپەريياسىن قۇردى. سۇلتان مەحمەد I-نٸڭ بۇيرىعىمەن سالىنعان دەپ ەسەپتەلەتٸن ونىڭ قابٸرٸ انادولىنىڭ باتىسىندا سٶگٷتتە ورنالاسقان. ونى 1737 جىلى سۇلتان مۇستافا III-شٸ قايتادان قالپىنا كەلتٸردٸ. كەيٸننەن سۇلتان ابدۋلحاميد II –شٸ تاعى دا جٶندەدٸ. وسىدان سوڭ زيراتتىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە ەكٸ سۋبۇرقاق سالىندى. ەرتۇعۇرىل عازيدٸڭ قابٸرٸنٸڭ سىرتىندا ونىڭ ەيەلٸ حاليمە حاتۋن مەن ونىڭ ۇلى ساۆدجي بەي جەرلەنگەن.
ەديرندەگٸ اراستا بازارى-تٷركيياداعى ەڭ تانىمال ساۋدا ورىندارىنىڭ بٸرٸ. ول 15 عاسىردا سالىنعان. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزٸنٸڭ تاريحي كەلبەتٸن جوعالتپاعان. 1590 جىلى گەنريح III-نٸڭ بۇيرىعىمەن سالىنعان بازار سەليمييا اراستا دەپ تە اتالادى. «اراستا» بازارى سەليميە مەشٸتٸنە تٸكەلەي تابىس الىپ كەلەتٸن ورىن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا اراستا جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭدا, تۋريستەردٸڭ دە ەڭ سٷيٸكتٸ ورنى. مۇندا كٸلەمدەر, ىدىس-اياق جەنە زەرگەرلٸك بۇيىمداردان باستاپ دەستٷرلٸ تٷرٸك ٶنٸمدەرٸن كٶرۋگە بولادى. ٸشٸندە شامامەن 130-عا جۋىق دٷكەن بار.
تٷركييا ەلٸندە تاسىن تٷرتسەڭ, تاريحتان سىر شەرتەتٸن تاريحي جەرلەر مەن ەسكەرتكٸشتەر كٶپ. ولاردىڭ بارلىعى دا كٶنە زاماننىڭ كۋەگەرٸندەي ٶتكەن كٷننەن سىر شەرتٸپ تۇر.
