تٷركٸستانداعى «ەزٸرەت- سۇلتان» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸندە كٶبٸنە نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەر ساقتالعان. ولاردىڭ 20-سى - التىن, 500-گە جۋىعى كٷمٸس اقشالار. قۇندى مەتالداردان سوعىلعان شاقالاردىڭ بارلىعى ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستار كەزٸندە تٷركٸستان اۋماعىنان اتاپ ايتقاندا, ياسسى-كٷلتٶبە, توعان, ساۋران, يقان, قوسقورعان, تٶرتكٷل (قۇشاتا), تٶرتكٷل ٸٸ, جٷينەك, مٸرتٶبە كٶنە قالالار ورىندارىنان تابىلعان. قازاقپارات تٸلشٸسٸ وسىناۋ قۇندى جەدٸگەرلەر تۋراسىندا تەرەڭٸرەك بٸلٸپ-قايتۋ ٷشٸن تٷركٸستانعا ارنايى ساپار شەكتٸ.
كٶنە ەكسپوناتتار تٸزٸلٸمٸنە ورتا عاسىرعا جاتاتىن اقشالاردىڭ 11 كٶمبەسٸ, ياعني نۋميزماتيكالىق تابىستار جەنە سيرەك كەزدەسەتٸن جەدٸگەرلەر ەنگٸزٸلگەن.
مەسەلەن, 2012 جىلدىڭ اقپان ايىندا وراڭعاي ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ تۇرعىنى كەزدەيسوق تاۋىپ العان 54 دانا مىس فەلستەردٸ (مىس اقشالار) حٷ عاسىردىڭ سوڭى مەن حٷٸ عاسىردىڭ العاشقى شيرەگٸندە سوعىلعانى انىقتالدى. كەيٸننەن بۇل اقشالار مۇراجاي قورىنا ٶتتٸ.
سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا شايان اۋدانى سارىبۇلاق ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ تۇرعىنى تاۋ ەتەگٸندەگٸ قۇرىساي دەگەن جەردەن 450 دانا مىس اقشالار كٶمبەسٸن تاۋىپ الدى. ولار دا مۇراجايعا تاپسىرىلدى. كٶمبەنٸ زەرتتەۋ بارىسىندا ونىڭ حٸٸٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا سوعىلعان شاعاتاي ۇلىسىنىڭ كٷمٸستەلگەن مىس ديرحەمدەرٸ ەكەندٸگٸ انىقتالدى.
وڭتٷستٸكتٸڭ تاريحي جەرلەرٸنەن تابىلعان تاعى 13 دانا التىن دينار حٸٸٸ عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ورتا ازييا قالالارىندا سوعىلعان. بۇل اقشالار كەزٸندە اقشا سوعۋ ٸسٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرگە بايلانىستى سىنامالارى ەدەيٸ تٶمەن ەتٸپ سوعىلىپ وتىرعان التىن دينارلار قاتارىنان. شاقالاردىڭ بەتٸندە اقشا سارايلارى اتتارىنان تەك بۇحارا جەنە سامارقان اتاۋلارى عانا ساقتالعان. بارلىعىنا «كەليما» جازباسى مەن حاليفا ناسر ليد-دين اللاحتىڭ اتى جازىلعان. جيەكتەرٸندەگٸ جازبا بەدەرلەرٸ بارلىعىندا دەرلٸك جويىلىپ كەتكەن. بەس دانا التىن تيىن ىستانبۇلدا, يراندا, اۆسترو-ۆەنگرييادا, رەسەي پاتشالىعىندا حIح-حح عاسىرلاردا سوعىلعان.
«تٷركٸستان قالاسى, قاراشىق ٶزەنٸنٸڭ ماڭىنداعى قالالىق قورىمنان 6 مىڭ دانادان استام مىس اقشالاردان تۇراتىن كٶمبە تابىلدى. كٶمبە تولىقتاي XV ع. حيجرا جىل ساناعى بويىنشا 832 ح.ج. (1428-29 ج.) كٶرسەتكٸشٸمەن, تەمۋريدتەر مەملەكەتٸنٸڭ مەۋەرەناحرلىق بٶلٸگٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸ ۇلىقبەك تاراپىنان جٷرگٸزٸلگەن اقشا رەفورماسى تۇسىندا سوعىلعان مىس ادليلەردەن تۇراتىنى انىقتالدى», - دەيدٸ مۇراجايدىڭ نۋميزمات مامانى تولقىن جولداسوۆ.
1982 جىلى ياسسى-كٷلتٶبە قالاشىعىندا جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە قۇمىرا ٸشٸنەن XIII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸ مەن XIV عاسىردىڭ باسىندا شاعاتاي مەملەكەتٸنٸڭ اقشا سارايلارىندا سوعىلعان 202 دانا كٷمٸس ديرحەم مەن فەلستەردەن تۇراتىن كٶمبە تابىلعان. كٶمبە قۇرامىندا المالىق, ەندٸجان, بۇحارا, قاشعار, كەندجدە, مارگينان, وتىرار, سامارقان, تاراز, حودجەند, شاش جەنە يانگي اقشا سارايلارىنىڭ ٶنٸمدەرٸ بار. بۇل جاعداي سول كەزەڭدە شاعاتاي ۇلىسىنا قاراستى تٷركٸستان قالاسىنىڭ ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ.
2000 جىلى تٷركٸستان قالاشىعىنىڭ «قوقان تسيتادەلٸندە» جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە جاني ەۋلەتٸنٸڭ بيلٸگٸ تۇسىندا سوعىلعان 75 دانا كٷمٸس تانگالارىنان تۇراتىن كٶمبە تابىلعان. تانگالار يمام قۋلي حان, نادىر مۇحاممەد حان جەنە ابدۋلازيز حان تۇسىندا سوعىلعان شاقالاردان تۇرادى. كٶمبەنٸڭ ماڭىزدىلىعى ونىڭ جاني ەۋلەتٸنٸڭ العاشقى بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ تۇسىندا سوعىلعاندىعىندا. بۇل كٶمبە ٸٸ كەزەڭ شاقالارىنان تۇراتىنى انىقتالدى. ٸ جەنە ٸٸ كەزەڭ شاقالارىنىڭ سوڭعى كەزەڭنەن ايىرماشىلىعى بۇل كەزەڭدەرگە تەن كٷمٸس اقشالاردىڭ سىناماسى جوعارى بولعان.
