كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ, «EQ»
تٷركٸستان وبلىسى حالقى تىعىز ەرٸ كٶپ ورنالاسقان ٶڭٸرلەردٸڭ بٸرٸ. مەملەكەتتٸڭ ساياساتى وڭتٷستٸكتەن – سولتٷستٸككە كٶشٸرۋ جەنە ول جاقتا بارىنشا قازاقتاندىرۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ەرينە مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ دا تيٸمدٸلٸگٸن اتاي كەتكەنٸمٸز جٶن. ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بٸرقالىپتى بولماۋى ٸشكٸ كٶشٸ-قوننىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتۋدە. سەلو مەن شاعىن قالالارداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ بولماۋى جەنە ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمنىڭ تٶمەن دەڭگەيٸ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ٸشكٸ كٶشٸ-قونى مەن قالالارعا جىلىستاۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنە اينالىپ وتىر كٶشٸپ-قونۋشىلار ٷشٸن بارىنشا تارتىمدى قالا. ٸشكٸ جەنە شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالارمەن قاتار ٶزگە دە ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەردٸڭ جوعارى دەڭگەيٸ, بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ جالپى كٶبەيۋٸ ەلدٸڭ ٶزگە ايماقتارىنان كٶشٸپ-قونۋشىلاردىڭ كٶبٸرەك كەلۋٸنە سەبەپ بولىپ وتىر, – دەپ جازادى Ult.kz.
جۇمىس ٸزدەپ كەلگەن كٶشٸپ-قونۋشىلاردىڭ زاڭدى تٷردە جۇمىسقا تۇرۋ مەن تۇرعىن ٷي الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ شەكتەۋلٸ. نەتيجەسٸندە اينالاسىندا تۇرعىندارى تۇرعىلىقتى جەرٸ بويىنشا تٸركەلمەگەن, ٶز تۇرعىن ٷيٸنە قاتىستى مەنشٸك قۇقىعى جوق, ساپالى كوممۋنالدىق جەنە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرگە قول جەتكٸزە المايتىن جەنە نەگٸزٸنەن ەكونوميكانىڭ بەيرەسمي سەكتورىندا جۇمىس ٸستەيتٸن بٸرقاتار ٸرٸ ەلدٸمەكەندەر (ىقشاماۋداندار) قۇرىلدى. ٸشكٸ كٶشٸ-قون مەسەلەسٸن زەرتتەۋ ەكونوميكالىق دامۋ ساياساتى مەن ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋ ٷشٸن قاجەت.
ٸشكٸ كٶشٸپ-قونۋشىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸن جاستار قۇرايدى. وسى جاعدايدا جاستار مەن جاستاردىڭ كٶشٸ-قون مەسەلەسٸنە جەتكٸلٸكتٸ كٶڭٸل بٶلٸنبەۋدە. جۇمىسپەن قامتۋ, تابىس, اقشا جيناقتاۋ, شىعىندار, بٸلٸم الۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا قول جەتكٸزۋ جاستارعا قاتىستى ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ قامتىسا, بٸرگە تۇرۋ, نەكە, اجىراسۋ, تۋىلۋ, گەندەرلٸك تەڭدٸك, قىلمىس پەن توپ اراسىنداعى قاتىناستار جاستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن قامتيدى.
حكقۇ ٸشكٸ كٶشٸ-قوندى جاڭا ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى تۇراتىن تۇرعىلىقتى جەرٸن انىقتاۋدى كٶزدەيتٸن مەملەكەت شەگٸندەگٸ ادامداردىڭ جىلجۋى دەپ انىقتايدى. مەملەكەتٸشٸلٸك كٶشٸقوندا ايماقٸشٸلٸك (اۋدانٸشٸلٸك) كٶشٸ-قون بەلگٸلەنەدٸ, ولار بەلگٸلٸ بٸر ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق (اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا, وكرۋگا جەنە ت.ب.) جەنە ايماقارالىق (اۋدانارالىق) ميگراتسيي بٸرلٸكتەردٸڭ شەكارالارىندا جٷزەگە اسىرىلادى. اتالمىش كٶشۋلەر ەلدٸڭ جالپى حالىق سانىنا ەسەر ەتپەيدٸ, بٸراق ەل ٸشٸندە حالىقتىڭ ورنالاسۋىن ٶزگەرتەدٸ.
سونىمەن قاتار, تسيكلدىق كٶشٸقون باعدارلامالارىن ەزٸرلەۋدە ەرەكشە ساقتىق تانىتقان جٶن, سەبەبٸ كٶشٸ-قوننىڭ وسى نىسانى تۇراقتى كەلۋ نىساندارى جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ بٸرٸكتٸرۋ نىساندارى جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ دە, ەڭبەكشٸ-ميگرانتتاردىڭ دا قاجەتتٸلٸكتەرٸنە جاقسى سەيكەس كەلە الاتىن ۇزاق مەرزٸمدٸ قۇرىلىمدىق تاپشىلىعى بار ەڭبەك نارىعى سەكتورلارى ٷشٸن وڭتايلى شەشٸم بولا الادى. تسيكلدىق كٶشٸ-قوندى قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىن ناشارلاتۋ جەنە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ سالدارلارىن جەڭۋ ستراتەگييالارى رەتٸندە دە پايدالانۋعا بولادى. وسىلايشا, تسيكلدىق كٶشٸقون سىزبالارىنىڭ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸمەن قوزعالعان قاۋىمنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەردٸ تولىقتىرۋعا ارنالعان تيٸمدٸ تەسٸل بولۋى مٷمكٸن.16 قىسقا مەرزٸمدٸ كٶشٸ-قون تٷرلەرٸنٸڭ ٸشٸندە مىنالاردى بەلگٸلەۋگە بولادى: ەپيزودتىق كٶشٸ-قوندار ەرتٷرلٸ باعىتتار بويىنشا جەنە ۋاقىت بويىنشا تۇراقتى ەمەس جاسالاتىن رەسمي, رەكرەاتسييالىق نەمەسە ٶزگە ساپارلاردى (ٸسساپارلاردى, دەمالىستى جەنە ت.ب.) قامتيدى. بارىس-كەلٸس كٶشٸ-قون ٶزٸنٸڭ ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ شەگٸنەن تىس وقۋ نەمەسە جۇمىس ورنىنا تۇراقتى ساپارلارىمەن بايلانىستى. ولاردىڭ سانى قازٸرگٸ شارتتاردا, سونىڭ ٸشٸندە كٶلٸكتٸك ينفراقۇرالىمدى دامىتۋ سەبەبٸ بويىنشا ارتادى. ماۋسىمدىق كٶشٸ-قوندارعا حالىقتىڭ جىلدىڭ بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭٸ ٸشٸندە كٶشٸپ-قونۋى تەن. مىسالى, كۋرورتتىق اۋداندارعا دەمالىسقا نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا جازعى ساپارلار. بۇۇ «ماۋسىمدىق ەڭبەكشٸ-ميگرانت» تٷسٸنٸگٸن پايدالانادى – بۇل جۇمىسى نەمەسە كٶشٸ-قونى جىلدىڭ بٸر بٶلٸگٸ ٸشٸندە جٷزەگە اسىرىلاتىن جەنە ٶزٸنٸڭ سيپاتى بويىنشا ماۋسىمدىق شارتتارعا بايلانىستى ميگرانت.17 كەيدە كٶشٸ-قوننىڭ ۋاقىتشا نىساندارى مەملەكەت شەكارالارىنىڭ قيىلىسۋىمەن بايلانىستى. بۇنداي جاعدايدا ۋاقىتشا شەكارا ماڭىنداعى كٶشٸ-قون – باسقا ەلگە جۇمىسقا كٷندەلٸكتٸ نەمەسە ماۋسىمدىق ساپارلار جەنە «شەكارا ماڭى ماۋسىمدىق جۇمىسشىلارى», «جۇمىس-فرونتالەرلەرٸ» انىقتامالارىنىڭ تٷسٸنٸگٸ پايدالانىلادى.
بارلىق ەڭبەكشٸ-ميگرانتتار جەنە ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسيياعا سەيكەس: «رەتتەلمەگەن مەرتەبەسٸ بار ميگرانت – ەدەتتەگٸ جاعدايدا كٶشٸپ-قوناتىن نەمەسە حالىقارالىق شەكارانى قيىپ ٶتكەن جەنە وسى مەملەكەتتٸڭ زاڭناماسىنا جەنە وسى مەملەكەت قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق كەلٸسٸمدەرگە سەيكەس مەملەكەتكە كٸرۋ نەمەسە قالۋ قۇقىعى جوق ادام». رەتتەلمەگەن جاعدايدىڭ ٶزٸندە ميگرانتتار ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ قۇقىقتارىن جٷزەگە اسىرۋعا جەنە قۇرمەتتەلۋٸنە, قورعالۋىنا قۇقىلى.
كٶشٸ-قون ماقساتتارى, ولار ەكونوميكالىق (جۇمىس, كوممەرتسييالىق قىزمەت), ەلەۋمەتتٸك (وقۋ, نەكە, وتباسىنا قوسىلۋ), ساياسي (باسپانا), ەكولوگييالىق (كليماتتىق شارتتاردى اۋىستىرۋ, ەكولوگييالىق جاعداي) بولۋى مٷمكٸن. ەكونوميكالىق كٶشٸ-قوننىڭ بارىنشا كەڭٸنەن تارالعان نىسانى قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەڭبەك كٶشٸقونى بولىپ تابىلادى. حكقۇ تەسٸلٸنە سەيكەس: «ەڭبەك كٶشٸ-قونى – ادامداردىڭ بٸر مەملەكەتتەن ەكٸنشٸسٸنە نەمەسە ٶزٸنٸڭ ەلٸنٸڭ شەگٸندە جۇمىسقا ورنالاسۋ ماقساتىمەن كٶشٸپ-قونۋى».
