فوتو: اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
استانادا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق X سامميتٸ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى دەڭگەيدەگٸ جيىنعا قاتىسۋ ٷشٸن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ قاسيەتتٸ قارا شاڭىراعى – قازاقستانعا ارنايى كەلگەن مەملەكەتتەر باسشىلارىنا ايرىقشا ٸلتيپات بٸلدٸرە وتىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسٸ قازٸر تولىققاندى, بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمعا اينالعانىنا نازار اۋداردى.
– «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كەلەشەگٸ – 2040» اتتى قۇجات بەكٸتٸلدٸ. ەڭ باستىسى, باۋىرلاس ەلدەردٸڭ بٸرلٸگٸن بەكەمدەي تٷستٸك. ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدى تٶرتكٷل دٷنيەگە تانىتتىق. بٸز بابالار ٶسيەتٸن ورىنداپ, تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ ىنتىماعىن نىعايتىپ كەلەمٸز. ەندٸگٸ ماقسات – ٶزارا سەنٸمگە جەنە باۋىرلاستىققا نەگٸزدەلگەن بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ, ٶسكەلەڭ ۇرپاققا تابىستاۋ. تٷركٸ ەلەمٸ جاھاندىق ىقپالى بار ەلدەرمەن تەڭ دەرەجەدە قارىم-قاتىناس جاساپ وتىر. باسقا مەملەكەتتەر بٸزدٸڭ ۇيىمنىڭ ۇستانىمدارىنا باسا مەن بەرەتٸن بولدى. سوندىقتان تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ىقپالداستىعىن ارتتىرا تٷسۋ – بەرٸمٸزگە ورتاق مٸندەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىن ودان ەرٸ دامىتۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن ايتا كەلٸپ, قازاقستاننىڭ ۇيىمعا تٶراعالىعى «تٷركٸ دەۋٸرٸ!», ياعني «TURKTIME!» ۇرانىمەن ٶتەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ.
بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ سالت-دەستٷر (Traditions), بٸرٸزدەندٸرۋ (Unification), رەفورمالار (Reforms), عىلىم (Knowledge), سەنٸم (Trust), ينۆەستيتسييا (Investments), مەدياتسييا (Mediation) جەنە ەنەرگييا (Energy) اتتى سەگٸز مەسەلەگە باسىمدىق بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتٸپ, ولاردىڭ ەرقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالدى.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, تٷركٸ بٸرلٸگٸن دەرٸپتەۋدٸڭ ماڭىزى زور. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ تاريحىمىز, مەدەنيەتٸمٸز, تٸلٸمٸز جەنە دٸلٸمٸز – ورتاق. وسىعان بايلانىستى تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ, ونىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ تۋلارىن جەنە ەمبلەمالارىن بٸر ٷلگٸگە كەلتٸرگەن جٶن.
– بٷگٸن ٶزدەرٸڭٸزگە ۇسىنىلعان ەسكيزدەردٸ بٸرگە قاراپ, ورتاق شەشٸم قابىلدايمىز. بۇل تاريحي سەت بولماق. تاريحتان سىر شەرتەتٸن ورتاق مۇراعاتتى زەرتتەپ, ۇرپاققا اقيقاتتى جەتكٸزۋ – بٸزدٸڭ پارىزىمىز. قۇزىرلى ورگاندارىمىزعا بەيمەلٸم دەرەكتەردٸ بٸرلەسٸپ زەردەلەۋدٸ تاپسىرۋدى ۇسىنامىز. بۇل, شىن مەنٸندە, ماڭىزدى جۇمىس بولماق, سەبەبٸ ورتاق تاريحىمىزدا ەلٸ دە تولىق زەرتتەلمەگەن اقتاڭداقتار بار. سونداي-اق ەلدەرٸمٸزدٸڭ تەلەحيكايالارىن ٶزارا ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. ەسٸرەسە, بالالارعا ارنالعان انيماتسييالىق فيلمدەردٸ كٶبٸرەك تاراتقان جٶن. بۇعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ پايدالانۋ, تانىمال مەديا تۇلعالاردى جۇمىلدىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸز. سول ارقىلى جاستارىمىزدى رۋحاني تۇرعىدان جاقىنداستىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋارى سٶزسٸز, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ قاتار دامۋى ٶتە ماڭىزدى دەپ سانايدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت ۇيىمعا مٷشە ەلدەردٸڭ ستاندارتتارى مەن تەرمينولوگيياسىن جٷيەلەۋدٸ ۇسىندى.
– وسىعان بايلانىستى مودەلدٸك زاڭ جوباسىن قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە قاراپ, ونى ماقۇلداۋعا شاقىرامىن. بۇل باستاما تاۋارلارىمىزدى ورتاق نارىققا ەركٸن شىعارۋعا جول اشادى. ال بٸرىڭعاي ستاندارتتار ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدٸ جىل سايىن شامامەن 1 پايىزعا ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازٸر ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ 1,4 تريلليون دوللارعا جۋىقتادى. بيىل ۇيىم مٷشەلەرٸ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 22 ميلليارد دوللاردان استى. ورتاق تالاپتار بەكٸتٸلسە, بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 1,5 ەسە ۇلعايتۋعا بولادى. بۇدان بٶلەك, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ رەفەرەنتتٸك ورتالىعىن قۇرعان جٶن دەپ سانايمىن. بۇل ورتالىق ٶنٸمدٸ سىناۋ نەتيجەلەرٸن ٶزارا تانۋعا, سونداي-اق حيمييا جەنە تاماق ٶنەركەسٸبٸ سالالارىندا جاڭا زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اتاعان ٷشٸنشٸ باسىمدىق – رەفورمالار. مەملەكەت باسشىسى ۇيىم قىزمەتٸن وڭتايلاندىرۋ جەنە حالىقارالىق ىقپالداستىق جٶنٸندەگٸ بٸرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
– تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى ٶكٸلدەرٸمٸزدٸ تاعايىنداۋ مەسەلەسٸن تەزٸرەك شەشۋگە شاقىرامىن. سونداي-اق حاتشىلىق قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ سانىن كٶبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىز. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ سايلاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ قاجەت. ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەسٸن قۇرۋعا بولادى. سوڭعى كەزدە بٸزدٸڭ ۇيىمعا حالىقارالىق جەنە ايماقتىق قۇرىلىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتا تٷستٸ. بٸز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا بايقاۋشى مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى باستامانى قولدايمىز. سونىمەن قاتار ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى ۇسىنامىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمي ەرٸپتەستٸك ارقىلى بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنٸنە نازار اۋداردى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت ۇيىمعا مٷشە ەلدەردٸڭ باسشىلارىنا ەلەمدەگٸ ٷزدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ فيليالدارى مەن تٸل ٷيرەتەتٸن بٶلٸمدەر اشۋدى, بٸرلەسكەن عىلىمي شارالار ٶتكٸزٸپ, تەجٸريبە الماسۋدى, سونداي-اق جاساندى ينتەللەكتٸنٸ, تسيفرلىق جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸدەي حالىقارالىق احۋال تۇراقسىز, الماعايىپ كەزەڭدە تٷركٸ جۇرتىنىڭ بٸرلٸگٸن بەكەمدەي تٷسۋ ماڭىزدى.
– بۇل – ورتاق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ سەنٸمدٸ كەپٸلٸ. قارۋ-جاراق جەنە ەسٸرتكٸ ساۋداسىنا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, كٶشٸ-قونعا قاتىستى سىن-قاتەرلەر كٶبەيدٸ. مۇنداي قاۋٸپتەردٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا مەن كەلەسٸ جىلى استانادا مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ حاتشىلارىنىڭ 3-شٸ وتىرىسىن ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ قارجىلىق تەرگەۋ ورگاندارى اراسىندا قىلمىسپەن بٸرگە كٷرەسۋ جەنە اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلٸسٸم جاساۋ ماڭىزدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسييانى التىنشى باسىمدىق رەتٸندە اتادى. ەرٸپتەستەرٸن ايماقتار اراسىندا ساۋدا-ساتتىقتى كەڭەيتٸپ, ەكونوميكاعا قارجى قۇيۋعا باسا مەن بەرۋگە شاقىردى.
– بۇل ٸستە تٷركٸ ينۆەستيتسييالىق قورى ەرەكشە رٶل اتقارادى. تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ٷشٸن جاسىل قارجى نارىعىن دامىتۋ قاجەت. قازاقستان «تٷركٸ جاسىل قارجى كەڭەسٸن» قۇرۋدى ۇسىنعانىن بٸلەسٸزدەر. استانا قالاسىنا تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ قارجى ورتالىعى مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى باستاما قولداۋعا يە بولدى. سٸزدەرگە شىنايى العىسىمدى ايتامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اينالامىزدا كٷردەلٸ احۋال قالىپتاسقان قازٸرگٸ كەزەڭدە مەدياتسييانىڭ دا رٶلٸن ارتتىرۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى رەسەي مەن ۋكراينا, يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى قاندى قاقتىعىستاردى, باتىستا بەلەڭ العان زاڭسىز كٶشٸ-قون مەسەلەسٸن مىسالعا كەلتٸرٸپ, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ باستى مٸندەت ەكەنٸن ايتتى.
– وسى ورايدا, قازاقستاننان پالەستينا حالقىنا 1 ميلليون دوللار كٶلەمٸندە گۋمانيتارلىق كٶمەك بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم. ونداعان جىل بويى شەشٸمٸن تاپپاعان ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتۋ جەنە لاڭكەستٸك ەدٸستەر ارقىلى شەشۋ مٷلدەم دۇرىس ەمەس. قازاقستان مۇنداي تەسٸلدەردٸ قاتاڭ ايىپتايدى. احۋال ۋشىعىپ كەتسە, ونىڭ سالدارى تٸپتٸ اۋىر بولۋى مٷمكٸن. بۇل رەتتە كەز كەلگەن جانجالدى بەيبٸت كەلٸسسٶز جەنە ديپلوماتييالىق ديالوگ ارقىلى عانا شەشۋگە شاقىرامىز. بٸز ٷشٸن ەر ەلدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ جەنە ونىڭ ٸشكٸ ٸسٸنە قول سۇقپاۋ – باستى باسىمدىق. حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ قارارلارىن مٷلتٸكسٸز ورىنداۋ ماڭىزدى. قازٸر بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ قىزمەتٸ توقىراۋعا تٷسكەنٸ جاسىرىن ەمەس. وسىنداي كەزدە باس اسسامبلەيانىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ كەرەك. بۇل رەتتە قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن رەفورمالاۋ ٸسٸندە مەيلٸنشە سىندارلى بولۋ قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سەگٸزٸنشٸ باسىمدىق – ەنەرگييا مەسەلەسٸنە ايرىقشا توقتالىپ, ەلٸمٸزدٸڭ وسى سالاداعى باستامالارى جٶنٸندە باياندادى.
– قازاقستان جاڭا قۋات كٶزدەرٸن دامىتۋعا, جاڭعىرتۋعا جەنە ونى تاسىمالداۋ جولىن ەرتاراپتاندىرۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر. بٸز گەولوگييالىق بارلاۋ, قۋات ٶندٸرۋ ٸستەرٸنە وزىق تەجٸريبەنٸ جەنە تەحنولوگييانى ەنگٸزۋگە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلەمٸز. مۇناي-حيمييا ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز. سونىمەن قاتار «جاسىل ەنەرگەتيكا» سالاسىندا بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەگٸمٸز كەلەدٸ. مەن بيىل قازاقستاندا حالىقارالىق ەنەرگەتيكا فورۋمىن ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندىم. كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردٸ فورۋم كەزٸندە كەڭٸنەن تالقىلاۋعا بولار ەدٸ. قازاقستان كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە جەنە تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىنا باسا مەن بەرەدٸ. 2026 جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن كليمات مەسەلەسٸنە ارنالعان ايماقتىق سامميت ٶتكٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. تٷركٸ باۋىرلارىمىز بۇل باستامالاردى قولدايدى دەپ سەنەمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسشىلارىن بٸرلٸككە شاقىردى. قاۋٸپ-قاتەرلەرگە قارسى بٸرٸگۋ, ٶزارا كٶمەك كٶرسەتٸپ, تيٸمدٸ ٸس-ەرەكەت جاساۋ ماڭىزدى ەكەنٸنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ بەرٸ تٷركٸ ەلەمٸن ٶركەندەتۋگە, ەلدەرٸمٸزدٸڭ ىنتىماعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتٸنٸن ايتتى.
سونىمەن قاتار سامميتتە ۇيىمنىڭ قازٸرگٸ تٶراعاسى – ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تاييپ ەردوعان, تٷرٸكمەنستان حالك ماسلاحاتىنىڭ تٶراعاسى گۋربانگۋلى بەردٸمۇحامەدوۆ, ماجارستان پرەمەر-مينيسترٸ ۆيكتور وربان, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ٶمٸرەليەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتەر باسشىلارى ۇيىمعا بٸرقاتار ماقسات-مٸندەت جٷكتەدٸ. بۇدان بٶلەك, ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. سونداي-اق تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ بٸرلٸگٸن كٷشەيتۋگە قوسقان ەلەۋلٸ ٷلەسٸ ٷشٸن ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ەڭ جوعارعى وردەنٸمەن» ماراپاتتالدى.
تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ ح سامميتٸ اياسىندا قول قويىلعان قۇجاتتار تٸزٸمٸ:
1. استانا اكتٸسٸ;
2. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى ح سامميتٸنٸڭ دەكلاراتسيياسى;
3. ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆتٸ «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ەڭ جوعارعى وردەنٸمەن» ماراپاتتاۋ تۋرالى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشٸمٸ;
4. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ قارجى ورتالىقتارى مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشٸمٸ;
5. تٷركٸ ىنتىماقتاستىعى ۇيىمدارىنىڭ جاڭا تۋلارىن قابىلداۋ تۋرالى شەشٸم;
6. تاعايىنداۋلار تۋرالى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشٸمٸ;
7. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ بايقاۋشى مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى شەشٸم;
8. 6 اقپان – تابيعي اپاتتار قۇرباندارىن ەسكە الۋ جەنە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ ىنتىماقتاستىعى كٷنٸ دەپ بەكٸتۋ تۋرالى شەشٸم;
9. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى حاتشىلىعىنىڭ بيۋدجەتٸن باسقارۋ ەرەجەسٸ تۋرالى شەشٸم;
10. «تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى تۇراقتى ٶكٸلدەرٸ جٶنٸندەگٸ ەرەجەنٸ» ەزٸرلەۋ تۋرالى شەشٸم.
11. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ تيٸستٸ مەكەمەلەرٸ اراسىنداعى مەترولوگييا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى حاتتاما;
12. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كٶلٸك بايلانىسى باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن ٸس-شارالار جوسپارى (جول كارتاسى);
