Foto: Aqordanyń baspasóz qyzmeti
Astanada Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Túrki memleketteri uiymynyń mereitoilyq X sammiti ótti, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Qasym-Jomart Toqaev joǵary deńgeidegi jiynǵa qatysý úshin túrki halyqtarynyń qasietti qara shańyraǵy – Qazaqstanǵa arnaiy kelgen memleketter basshylaryna airyqsha iltipat bildire otyryp, elimizdiń bastamasymen qurylǵan Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesi qazir tolyqqandy, bedeldi halyqaralyq uiymǵa ainalǵanyna nazar aýdardy.
– «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» atty qujat bekitildi. Eń bastysy, baýyrlas elderdiń birligin bekemdei tústik. Ortaq qundylyqtarymyzdy tórtkúl dúniege tanyttyq. Biz babalar ósietin oryndap, túrki elderiniń yntymaǵyn nyǵaityp kelemiz. Endigi maqsat – ózara senimge jáne baýyrlastyqqa negizdelgen birligimizdi saqtap, óskeleń urpaqqa tabystaý. Túrki álemi jahandyq yqpaly bar eldermen teń dárejede qarym-qatynas jasap otyr. Basqa memleketter bizdiń uiymnyń ustanymdaryna basa mán beretin boldy. Sondyqtan túrki halyqtarynyń yqpaldastyǵyn arttyra túsý – bárimizge ortaq mindet, – dedi Memleket basshysy.
Prezident elimizdiń Túrki memleketteri uiymyn odan ári damytýǵa múddeli ekenin aita kelip, Qazaqstannyń Uiymǵa tóraǵalyǵy «Túrki dáýiri!», iaǵni «TURKTIME!» uranymen ótetinin málimdedi.
Bul rette Memleket basshysy elimizdiń salt-dástúr (Traditions), birizdendirý (Unification), reformalar (Reforms), ǵylym (Knowledge), senim (Trust), investitsiia (Investments), mediatsiia (Mediation) jáne energiia (Energy) atty segiz máselege basymdyq beretinin atap ótip, olardyń árqaisysyna jeke-jeke toqtaldy.
Prezidenttiń aitýynsha, túrki birligin dáripteýdiń mańyzy zor. Óitkeni bizdiń tarihymyz, mádenietimiz, tilimiz jáne dilimiz – ortaq. Osyǵan bailanysty Túrki memleketteri uiymynyń, onyń qurylymdarynyń týlaryn jáne emblemalaryn bir úlgige keltirgen jón.
– Búgin ózderińizge usynylǵan eskizderdi birge qarap, ortaq sheshim qabyldaimyz. Bul tarihi sát bolmaq. Tarihtan syr shertetin ortaq muraǵatty zerttep, urpaqqa aqiqatty jetkizý – bizdiń paryzymyz. Quzyrly organdarymyzǵa beimálim derekterdi birlesip zerdeleýdi tapsyrýdy usynamyz. Bul, shyn máninde, mańyzdy jumys bolmaq, sebebi ortaq tarihymyzda áli de tolyq zerttelmegen aqtańdaqtar bar. Sondai-aq elderimizdiń telehikaialaryn ózara nasihattaý mańyzdy. Ásirese, balalarǵa arnalǵan animatsiialyq filmderdi kóbirek taratqan jón. Buǵan áleýmettik jelini paidalaný, tanymal media tulǵalardy jumyldyrý kerek dep esepteimiz. Sol arqyly jastarymyzdy rýhani turǵydan jaqyndastyrýǵa múmkindik týary sózsiz, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev túrki memleketteriniń qatar damýy óte mańyzdy dep sanaidy. Bul rette Prezident Uiymǵa múshe elderdiń standarttary men terminologiiasyn júieleýdi usyndy.
– Osyǵan bailanysty modeldik zań jobasyn qysqa merzim ishinde qarap, ony maquldaýǵa shaqyramyn. Bul bastama taýarlarymyzdy ortaq naryqqa erkin shyǵarýǵa jol ashady. Al biryńǵai standarttar ishki jalpy ónimdi jyl saiyn shamamen 1 paiyzǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Qazir elderimizdiń ishki jalpy ónimi 1,4 trillion dollarǵa jýyqtady. Biyl uiym músheleri arasyndaǵy taýar ainalymy 22 milliard dollardan asty. Ortaq talaptar bekitilse, bul kórsetkishti 1,5 ese ulǵaitýǵa bolady. Budan bólek, Túrki memleketteri uiymynyń Referenttik ortalyǵyn qurǵan jón dep sanaimyn. Bul ortalyq ónimdi synaý nátijelerin ózara tanýǵa, sondai-aq himiia jáne tamaq ónerkásibi salalarynda jańa zertteýlerdi júrgizýge múmkindik beredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident ataǵan úshinshi basymdyq – reformalar. Memleket basshysy Uiym qyzmetin ońtailandyrý jáne halyqaralyq yqpaldastyq jónindegi birqatar usynysyn ortaǵa saldy.
– Túrki memleketteri uiymy janyndaǵy Turaqty ókilderimizdi taǵaiyndaý máselesin tezirek sheshýge shaqyramyn. Sondai-aq hatshylyq qyzmetkerleriniń sanyn kóbeitý týraly usynysty qoldaimyz. Túrki memleketteriniń sailaý salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaitý qajet. Ortalyq sailaý organdarynyń konsýltativtik keńesin qurýǵa bolady. Sońǵy kezde bizdiń uiymǵa halyqaralyq jáne aimaqtyq qurylymdardyń qyzyǵýshylyǵy arta tústi. Biz Ekonomikalyq yntymaqtastyq uiymyna baiqaýshy mártebesin berý týraly bastamany qoldaimyz. Sonymen qatar Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymymen yntymaqtastyq ornatýdy usynamyz, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev ǵylymi áriptestik arqyly bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitý asa mańyzdy ekenine nazar aýdardy. Bul oraida Prezident Uiymǵa múshe elderdiń basshylaryna álemdegi úzdik ýniversitetterdiń filialdary men til úiretetin bólimder ashýdy, birlesken ǵylymi sharalar ótkizip, tájiribe almasýdy, sondai-aq jasandy intellektini, tsifrlyq jáne aeroǵarysh ónerkásibin damytýǵa erekshe nazar aýdarýdy usyndy.
Memleket basshysynyń pikirinshe, qazirgidei halyqaralyq ahýal turaqsyz, almaǵaiyp kezeńde túrki jurtynyń birligin bekemdei túsý mańyzdy.
– Bul – ortaq qaýipsizdigimizdiń senimdi kepili. Qarý-jaraq jáne esirtki saýdasyna, terrorizm men ekstremizmge, kóshi-qonǵa qatysty syn-qaterler kóbeidi. Mundai qaýipterdiń aldyn alý úshin qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitýymyz kerek. Osy oraida men kelesi jyly Astanada memleketterimizdiń Qaýipsizdik keńesi hatshylarynyń 3-shi otyrysyn ótkizýdi usynamyn. Túrki memleketteriniń qarjylyq tergeý organdary arasynda qylmyspen birge kúresý jáne aqparat almasý týraly kelisim jasaý mańyzdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy investitsiiany altynshy basymdyq retinde atady. Áriptesterin aimaqtar arasynda saýda-sattyqty keńeitip, ekonomikaǵa qarjy quiýǵa basa mán berýge shaqyrdy.
– Bul iste Túrki investitsiialyq qory erekshe ról atqarady. Turaqty ekonomikalyq bailanystardy nyǵaitý úshin jasyl qarjy naryǵyn damytý qajet. Qazaqstan «Túrki jasyl qarjy keńesin» qurýdy usynǵanyn bilesizder. Astana qalasyna Túrki áleminiń Qarjy ortalyǵy mártebesin berý týraly bastama qoldaýǵa ie boldy. Sizderge shynaiy alǵysymdy aitamyn, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aitýynsha, ainalamyzda kúrdeli ahýal qalyptasqan qazirgi kezeńde mediatsiianyń da rólin arttyrý qajet. Memleket basshysy Resei men Ýkraina, Izrail men Palestina arasyndaǵy qandy qaqtyǵystardy, Batysta beleń alǵan zańsyz kóshi-qon máselesin mysalǵa keltirip, qaýipsizdikti qamtamasyz etý basty mindet ekenin aitty.
– Osy oraida, Qazaqstannan Palestina halqyna 1 million dollar kóleminde gýmanitarlyq kómek berý týraly sheshim qabyldadym. Ondaǵan jyl boiy sheshimin tappaǵan ózekti máselelerdi zorlyq-zombylyq kórsetý jáne lańkestik ádister arqyly sheshý múldem durys emes. Qazaqstan mundai tásilderdi qatań aiyptaidy. Ahýal ýshyǵyp ketse, onyń saldary tipti aýyr bolýy múmkin. Bul rette kez kelgen janjaldy beibit kelissóz jáne diplomatiialyq dialog arqyly ǵana sheshýge shaqyramyz. Biz úshin ár eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý jáne onyń ishki isine qol suqpaý – basty basymdyq. Halyqaralyq quqyq normalaryn saqtai otyryp, Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn múltiksiz oryndaý mańyzdy. Qazir Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń qyzmeti toqyraýǵa túskeni jasyryn emes. Osyndai kezde Bas Assambleianyń rólin kúsheitý kerek. Bul rette Qaýipsizdik Keńesin reformalaý isinde meilinshe syndarly bolý qajet, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev segizinshi basymdyq – energiia máselesine airyqsha toqtalyp, elimizdiń osy saladaǵy bastamalary jóninde baiandady.
– Qazaqstan jańa qýat kózderin damytýǵa, jańǵyrtýǵa jáne ony tasymaldaý jolyn ártaraptandyrýǵa basa mán berip otyr. Biz geologiialyq barlaý, qýat óndirý isterine ozyq tájiribeni jáne tehnologiiany engizýge airyqsha kóńil bólemiz. Munai-himiia ónerkásibin damytýǵa erekshe nazar aýdaramyz. Sonymen qatar «jasyl energetika» salasynda birlesip jumys istegimiz keledi. Men biyl Qazaqstanda Halyqaralyq energetika forýmyn ótkizýdi usyndym. Kóterilgen máselelerdi forým kezinde keńinen talqylaýǵa bolar edi. Qazaqstan klimattyń ózgerýine jáne turaqty damý qaǵidattaryna basa mán beredi. 2026 jyly Qazaqstannyń bastamasymen klimat máselesine arnalǵan aimaqtyq sammit ótkizý josparlanyp otyr. Túrki baýyrlarymyz bul bastamalardy qoldaidy dep senemin, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev sózin qorytyndylai kele, túrki memleketteriniń basshylaryn birlikke shaqyrdy. Qaýip-qaterlerge qarsy birigý, ózara kómek kórsetip, tiimdi is-áreket jasaý mańyzdy ekenine nazar aýdaryp, onyń bári túrki álemin órkendetýge, elderimizdiń yntymaǵyn arttyrýǵa yqpal etetinin aitty.
Sonymen qatar sammitte uiymnyń qazirgi tóraǵasy – Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev, Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Túrkiia Prezidenti Rejep Taiip Erdoǵan, Túrikmenstan Halk Maslahatynyń Tóraǵasy Gýrbangýly Berdimuhamedov, Majarstan Premer-ministri Viktor Orban, Túrki memleketteri uiymynyń Bas hatshysy Kýbanychbek Ómiráliev sóz sóiledi.
Sammit qorytyndysy boiynsha memleketter basshylary Uiymǵa birqatar maqsat-mindet júktedi. Budan bólek, mańyzdy qujattarǵa qol qoiyldy. Sondai-aq Túrki elderiniń birligin kúsheitýge qosqan eleýli úlesi úshin Ózbekstan Respýblikasynyń Prezidenti Shavkat Mirziioev «Túrki áleminiń eń joǵarǵy ordenimen» marapattaldy.
Túrki memleketteri uiymynyń H sammiti aiasynda qol qoiylǵan qujattar tizimi:
1. Astana Aktisi;
2. Túrki memleketteri uiymy H sammitiniń deklaratsiiasy;
3. Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioevti «Túrki áleminiń eń joǵarǵy ordenimen» marapattaý týraly memleketter basshylarynyń sheshimi;
4. Túrki áleminiń qarjy ortalyqtary mártebesin berý týraly memleketter basshylarynyń sheshimi;
5. Túrki yntymaqtastyǵy uiymdarynyń jańa týlaryn qabyldaý týraly sheshim;
6. Taǵaiyndaýlar týraly memleketter basshylarynyń sheshimi;
7. Ekonomikalyq yntymaqtastyq uiymyna Túrki memleketteri uiymynyń baiqaýshy mártebesin berý týraly sheshim;
8. 6 aqpan – Tabiǵi apattar qurbandaryn eske alý jáne Túrki memleketteri uiymynyń yntymaqtastyǵy kúni dep bekitý týraly sheshim;
9. Túrki memleketteri uiymy Hatshylyǵynyń biýdjetin basqarý erejesi týraly sheshim;
10. «Túrki memleketteri uiymy Turaqty ókilderi jónindegi erejeni» ázirleý týraly sheshim.
11. Túrki memleketteri uiymyna múshe memleketterdiń tiisti mekemeleri arasyndaǵy metrologiia salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly hattama;
12. Túrki memleketteri uiymynyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan kólik bailanysy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi birlesken is-sharalar jospary (jol kartasy);
