ەلٸمٸزدە تۋريزمدٸ دامىتۋ – مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى. تۋريزمدٸ دامىتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتىپ, بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بولاتىنى دا بەلگٸلٸ. قازاقستاندا تۋريزمدٸ دامىتۋ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ مەدەني, تاريحي, گەوگرافييالىق جەنە كليماتتىق جاعدايلار جەتكٸلٸكتٸ. تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ مەدەني جەنە تاريحي قۇندىلىقتاردى جاڭارتۋعا باعىتتالعان بۇل سالانى دامىتۋعا العىشارتتار جاسالدى.
ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ باسىندا «New York Times» گازەتٸ 52 مەملەكەتتٸڭ تٸزٸمٸن جاساپ, 2017 جىلى تۋريستەرگە بارۋعا كەڭەس بەرەتٸن ەلدەردٸ جارييالاپتى. اقش باسىلىمى ەزٸرلەگەن تٸزٸمدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى 26-شى بولىپ تۇر. ال ەلٸمٸزدٸڭ بۇل تٸزٸمگە ەنۋٸنە استانا قالاسىندا ٶتكەن ەكسپو حالىقارالىق كٶرمەسٸ سەبەپ. جالپى, ەلٸمٸزدە تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا تٷرلٸ شارالار جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا دا ەلٸمٸزدٸڭ تۋريستٸك احۋالىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. ۇلت جوسپارىنىڭ 57-قادامى ترۋيستٸك كلاستەرلەر قۇرۋدا ٷزدٸك تەجٸريبەسٸ بار ستراتەگييالىق ينۆەستورلار تارتۋدى مٸندەتتەيدٸ. ال تۋريستٸك كلاستەر قۇرۋدىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – تۋريستٸك نارىقتا ەلٸمٸزدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ. ياعني, تۋريستٸك كلاستەر قۇرۋ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك ارەناداعى وڭ يميدجٸن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سوڭعى جىلدارى ەل ٷكٸمەتٸ تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا نەگٸزدەلگەن ماقساتتاردى ايقىنداپ, ەسٸرەسە, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋ ستراگەتيياسى بويىنشا ناقتى مٸندەتتەمەلەر جٷكتەپ وتىر. ۇلتتىق تۋريزم سەكتورى جوعارى دەڭگەيدەگٸ جان-جاقتى دامىعان ينفراقۇرىلىم ارقىلى اتالمىش ستراتەگييانىڭ ورىندالۋىنا ٶز سەپتٸگٸن تيگٸزە الادى. سونداي-اق, مەملەكەت جٷكتەگەن تاعى بٸر مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ – ورتا ازييا ايماعىنداعى تۋريستٸك ورتالىققا اينالۋ. بۇل باعدارلامانى دامىتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ بيۋدجەت قورىنان 59 ملرد تەڭگە بٶلٸنگەن.
قازاقستاننىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلٸمٸزدە «قازاق تۋريزم» ۇلتتىق كومپانيياسى قۇرىلدى. اتالمىش كومپانييانىڭ العاشقى مٸندەتٸ – ەلٸمٸزدٸڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن شەتەلدە ناسيحاتتاۋ بولسا, ەكٸنشٸسٸ – وسى سالاعا ينۆەستيتسييا تارتۋ. «قازٸرگٸ كەزدە كٶپتەگەن شەتەلدٸك ينۆەستورلار قازاقستاننىڭ تۋريستٸك سالاسىنا ينۆەستيتسييا سالۋعا مٷددەلٸ. سەبەبٸ قازاقستاننىڭ تابيعي لاندشافتى ەرەكشە جەنە ەڭ باستىسى – بٸزدە قاۋٸپسٸز جەنە حالىقارالىق تەجٸريبە بار. بارلىق بەلدٸ مەملەكەتتەردە تۋريستٸك كومپانييالار بار», – دەدٸ جاڭا كومپانييا تۋرالى اقپارات بەرگەن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلى. «قازاق تۋريزم» كومپانيياسى الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدەگٸ ٶڭٸرلەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرٸپ, ايماقتىق يميدج قالىپتاستىرۋ جەنە ماركەتينگ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ٸسٸن قولعا الادى. سونداي-اق, قاي وبلىستا قانداي دەمالىس تٷرلەرٸ ۇيىمداستىرىلاتىنىن جەنە قانداي تۋريستٸك باعىت بولاتىنىن بەلگٸلەۋمەن اينالىسپاق.
تۋريزم سالاسى – قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قارقىندى سالالاردىڭ بٸرٸ. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنە سٷيەنسەك, قازٸرگٸ كەزدە تۋريزم ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى قارقىنى تٶمەندەمەيتٸن سالانىڭ بٸرٸنە جاتادى. تۋريزم كٶپ ەلدەردە جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ قالىپتاسۋىنا, قوسىمشا جۇمىس ورنىن قالىپتاستىرۋعا, سىرتقى ساۋدا بالانسىنىڭ بەلسەندٸلٸگٸنە ىقپال ەتەدٸ. سوڭعى جىلدارى تۋريزم ەلەمدەگٸ ەڭ تابىستى بيزنەستٸڭ بٸرٸنە اينالىپ ٷلگەردٸ. تۋريزم سالاسىنىڭ جىلدان-جىلعا ماڭىزى ارتىپ, حالىقارالىق بايلانىستا جەنە ۆاليۋتالىق تٷسٸم كٶزٸ رەتٸندە كٶپ مەملەكەتتەر اتالمىش سالاعا باسا نازار اۋدارۋدا. مٸنە, سوندىقتان, قازاقستان تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ەلٸمٸزدٸڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن قۋاتتاندىرۋ ٷشٸن ناقتى شارالاردى جٷزەگە اسىرۋعا تىرىسۋدا. ماۋسىم ايىندا باستالعان حالىقارالىق ەكسپو كٶرمەسٸ وسى مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋعا ٷلكەن ٷلەسٸن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز. حالىقارالىق كٶرمەنٸ بٸر ايدىڭ ٸشٸندە ەل ازاماتتارىمەن بٸرگە شەتەلدٸك تۋريست, ەرٸكتٸلەردٸ قوسقاندا 5 ميلليوننان استام ادام تاماشالاپ ٷلگەرگەن.
الماتى – تۋريستٸك ورتالىق
تۋريستەرگە ارنالعان The Rough Guide باسىلىمىنىڭ 2014 جىلعى رەيتينگٸ بويىنشا, تاماشالاۋعا لايىقتى ەلەم قالالارىنىڭ ٸشٸندە الماتى جەتٸنشٸ ورىنعا جايعاسقان. بەدەلدٸ باسىلىمنىڭ ايتۋىنشا, تۋريستەردٸ الماتى قالاسىنىڭ ورنالاسقان ورنى مەن ەدەمٸ تاۋلارى قىزىقتىرادى. ال 2015 جىلى الماتى قالاسى تمد ەلدەرٸ بويىنشا تۋريستەر ٷشٸن ەڭ تارتىمدى قالالاردىڭ بەستٸگٸنە كٸردٸ. سوڭعى جىلدارى تۋريزم سالاسىنداعى باستامالار وڭ نەتيجە بەرٸپ كەلەدٸ. مەگاپوليسكە كەلەتٸن شەتەلدٸك تۋريستەر سانى 2014 جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ەكٸ ەسەگە نەمەسە 137 پايىزعا ارتقان. وتاندىق تۋريزمنٸڭ دامۋىنا 10 ەلدٸڭ ازاماتتارىن ۆيزاسىز قابىلداۋ تەرتٸبٸنٸڭ ەنگٸزٸلگەنٸ ٷلكەن سەپ بولعانىن ايتا كەتكەن جٶن. سونىڭ ارقاسىندا باتىس ەۋروپا, امەريكا جەنە ازييا ەلدەرٸنەن كەلەتٸن ساياحاتشىلار سانى ارتىپ كەلەدٸ. تابيعاتتى تاماشالاۋ مەن تىنىعۋدان بٶلەك, بيزنەسٸن دٶڭگەلەتۋگە كەلەتٸندەردٸڭ قاتارى دا ۇلعايعان. حالىقارالىق ٸرٸ باسقوسۋلار مەن سپورتتىق شارالارعا كەلگەن قوناقتار الماتىنىڭ سۇلۋلىعىنا, حالقىنىڭ قوناقجاي ھەم مەيٸرباندىعىنا تاڭدانىستارىن جاسىرمايدى.
الماتىنى تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ جوسپارىنىڭ بٸر مىسالى – «تۋريزمدٸ دامىتۋ جول كارتاسى» باعدارلاماسى. باعدارلاما نەگٸزگٸ ەكٸ باعىتتى ايقىنداپ بەرگەن. ونىڭ بٸرەۋٸ – حالىقارالىق تۋريزم ورتالىعى رەتٸندە الماتى قالاسىنىڭ تارتىمدىلىق يميدجٸن قالىپتاستىرۋ بولسا, ەكٸنشٸسٸ – قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ دەمالۋعا, ەركٸن قوزعالۋعا جەنە ساياحاتقا بايلانىستى تٷرلٸ مەدەني, رۋحاني, تانىمدىق قاجەتتٸلٸكتەرٸن تولىق قامتاماسىز ەتۋ. تۋريستەرگە ىڭعايلى سەرۆيس قالاعا كٸرەر قاقپادان, ەۋەجاي مەن ۆوكزالداردان باستالماق. تۋريستٸ كٷتٸپ الۋدان باستاپ, ەلگە كەلەتٸن قوناقتىڭ قۇجاتىن رەسٸمدەۋدٸ جەڭٸلدەتۋ مەسەلەسٸ, ورنالاسۋدا, ەكسكۋرسييالاردا قولايلى جاعداي جاساۋ مەسەلەلەرٸ ەسكەرٸلگەن. الماتىدا تۋريزم سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس كٶپ. مەسەلەن, 2013-2016 جىلدارى الىپ شاھارعا اعىلعان شەتەلدٸك تۋريستەردٸڭ قاتارى 37 پايىزعا ارتىپ, 302 مىڭ ادامدى قۇرادى. ونىمەن قوسا, ٸشكٸ تۋريزمنٸڭ دە اناعۇرلىم ارتقانى بايقالادى. بٷگٸندە ساياحاتتى جانى سٷيەتٸندەردٸڭ قاتارى 14 پايىزعا ۇلعايىپ, 421 مىڭ ادام بولعان. وعان قالاداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامىعانى باستى سەبەپ بولىپ وتىر. 2012 جىلدان بەرٸ الماتىداعى قوناقٷيلەردٸڭ سانى 135-كە جەتتٸ. ولارعا بٸر مەزەتتە 13 مىڭ ادامدى سىيعىزۋعا بولادى. سونداي-اق, تۋريستٸك سالا ماماندارى تاتارستان مەن ەكاتەرينبۋرگكە الماتى باعىتىن كەڭٸنەن ناسيحاتتاپ جٷر. وعان قوسا, ەلٸمٸزدە ۆيزاسىز جٷيەگە كٶشۋ مەسەلەسٸ وڭ شەشٸلدٸ. ٶيتكەنٸ ونىڭ ارقاسىندا تۋريستەردٸڭ كەلۋ قارقىنى كٶبەيەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا شەتەلدٸك قوناقتار ٷشٸن ارنايى تۋرپاكەتتەر ەزٸرلەنۋدە. قوناقتارعا ىڭعايلى بولۋ ٷشٸن وعان سپورتتىق جارىستارعا بيلەتتەر, قالا قوناقٷيلەرٸنە جايعاستىرۋ, مەدەني باعدارلاما ەنگٸزٸلمەك.
كٶپشٸلٸكتٸڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە بولا الاتىن المالى شاھاردىڭ تۋريستٸك يميدجٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بٷگٸندە فوكۋستىق نارىقتاردى قارقىندى ٸلگەرٸلەتۋ, قالانىڭ تانىمالدىلىعىن جەنە قالا تۋرالى اقپاراتتار اعىنىن كٶبەيتۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. الماتىنىڭ ەلەم ەلدەرٸ الدىندا, تۋريستەر الدىندا جاعىمدى يميدجٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن اتقارىلعان جۇمىستار دا از ەمەس. الماتى قالاسى تۋريزم جەنە سىرتقى بايلانىستار باسقارماسىنىڭ حابارلاۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا شاھاردىڭ تۋريستٸك ينفراقۇرىلىمىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارىلماق.
سونىمەن قاتار, سوڭعى ۋاقىتتا الماتى قالاسىنىڭ تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ٷشٸن شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرمەن بايلانىس ورناتۋ مىقتاپ نازارعا الىنا باستادى. مەسەلەن, 2016 جىلدىڭ 1-توقسانىندا الماتى دەلەگاتسيياسى نيۋ-دەلي قالاسىنداعى «SATTE 2016», تەگەران قالاسىنداعى «TITE-2016», بەرلين قالاسىنداعى «ITۆ-2016», مەسكەۋ قالاسىنداعى «ينتۋرماركەت-2016» حالىقارالىق كٶرمەلەرٸنە قاتىستى. يران, قىتاي, رەسەي, ٷندٸستان سىندى مەملەكەتتەرمەن اراداعى بايلانىس ارتا تٷسۋدە. يراننىڭ «Mahan Air» كومپانيياسىنىڭ قازاقستانداعى باس اگەنتٸ – «Tour Invest» جشس-مەن كەلٸسٸمگە قول قويىلسا, رەسەيلٸك «Profi Travel» كومپانيياسىمەن بٸرلەسكەن جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. جىل باسىندا الماتىدا Profi.Travel Connect Kazakhstan-Russia اتتى ەكٸجاقتى تۋريستٸك فورۋم ٶتتٸ, وعان قازاقستان جەنە رەسەيدٸڭ 1200-گە جۋىق تۋريستٸك بيزنەس ٶكٸلدەرٸ جينالدى. فورۋمنىڭ باستى مٸندەتٸ – تۋريستٸك اعىندى ٶزارا ۇلعايتۋ ٷشٸن ەكٸ ەلدٸڭ تۋريستٸك بيزنەس ٶكٸلدەرٸن بٸر-بٸرٸمەن تانىستىرۋ بولدى. رەسەي مەن قازاقستاننىڭ تۋربيزنەس باسشىلارى جاڭا بيزنەس-بايلانىستار جاساۋ, تۋراعىندى قالاي ۇلعايتۋعا بولاتىندىعىن تالقىلاۋ ٷشٸن بٸر الاڭدا جينالدى. فورۋم تۋريستٸك قاۋىمداستىقتىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى.
وڭتٷستٸكتەگٸ ەۋليەلٸ ورىندار
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى تۋريزمنٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ايماقتارىنان ەرەكشەلٸگٸ بار. بۇل وبلىستا تاريحي-مەدەني ورىندار, كٶنە قالاشىقتار مەن ەۋليەلٸ جەرلەر كٶپ. سوندىقتان, مۇنداعى تۋريستەردٸڭ دەنٸ – زييارات ەتۋشٸلەر. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن شىمكەنت قالاسى دا ەرتەدەن-اق عالىمدار مەن ساياحاتشىلاردىڭ نازارىندا. ٶيتكەنٸ بارلىق تۋريستٸك مارشرۋتتار وسى جەردەن باستالادى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە تۋريستٸك قىزمەت كٶرسەتۋمەن قالادا 20-دان استام ارنايى ورىندار مەن فيرمالار اينالىسۋدا. تاريحي جەنە كيەلٸ ورىندارعا ساياحات ەتۋ ٷشٸن تٷركٸستان قالاسىندا باعزى زامان مەدەنيەتٸنٸڭ كٶرٸنٸستەرٸ رەتٸندە تانىلعان ەلەمگە ەيگٸلٸ تاس ەسكەرتكٸشتەردٸ, كٶنە سايرامنىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸن, ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى ساۋدا-ساتتىق پەن قولٶنەرشٸلەردٸڭ ورداسى وتىرار قالاسىن, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنٸ مەن ارىستانباب كەسەنەسٸن تاماشالاۋعا بولادى.
وڭتٷستٸك قازاقستان مەن تيان-شان تاۋلارى اراسىندا ورنالاسقان قىزىلقۇم بٸر كٷن ٸشٸندە ىستىق قۇمنان مۇز قاپتالعان تاۋعا جەتۋگە مٷمكٸنشٸلٸك بەرەدٸ. وسىدان كەلٸپ بٸر وبلىستاعى تٷرلٸ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ بايقاۋعا بولادى. سونداي-اق, بۇل ٶلكە جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەر دٷنيەسٸنە تولى.
وڭتٷستٸكتە ورىن تەپكەن كيەلٸ تٷركٸستان قالاسى دا تۋريزم ورتالىعىنا اينالۋعا ەبدەن لايىقتى. نەگٸزٸنەن, جىل سايىن تٷركٸستانعا 800 مىڭعا جۋىق تۋريست تابان تٸرەيدٸ ەكەن. تٷركٸستان قالاسىندا ورنالاسقان قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنە كەلٸپ تەۋ ەتەتٸندەردٸڭ قاتارى دا تىم كٶپ. تٷركٸستان تۋريستەردٸ كٶپتەگەن تاريحي ورىندارىمەن تارتادى. بۇل جەردٸڭ اسا قىزىقتى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەرٸ ەجەلگٸ قالا وتىراردىڭ گٷلدەنگەن كەزەڭٸنە جاتادى, بۇل ەسكەرتكٸشتەر وتىرار وازيسٸ تاريحي-مەدەني قورىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگٸزٸلگەن. سونىمەن قاتار, موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزٸندە وتىرار قالاسىنىڭ ەرلٸكپەن قورعانعانىن تٷرلٸ ەكسپوناتتارمەن كٶرسەتٸپ سيپاتتايتىن تاريحي مۇراجاي بار. XII-XX عاسىرلار ەسكەرتكٸشٸ, قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ ۇستازى ارىستان-باب كەسەنەسٸ دە بارىپ كٶرۋگە تۇرارلىق كٶرنەكتٸ ورىنداردىڭ بٸرٸ. تۋريزمدٸ دامىتىپ, ساياحاتتاپ كەلۋشٸلەرگە ساپالى قىزمەت كٶرسەتۋ ماقساتىندا جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك بٸرنەشە جوبالاردى قولعا العان. تٷركٸستانداعى ٸرٸ ەلەۋمەتتٸك جوبانىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تۋريستٸك سالانى دامىتۋمەن بايلانىستى. بۇل قالادا تاياۋ بولاشاقتا 30 ميلليون تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسييا ەسەبٸنەن سالىنعان قوناقٷي پايدالانۋعا بەرٸلمەك. قاجىلىققا اتتانار ازاماتتار ٷشٸن ٸشٸندە شىعىس مونشاسى بار ٸرٸ ورتالىق تا سالىنۋدا.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ەندٸگٸ باستى ماقسات – تٷركٸستان قالاسىن ورتالىق Aزيياداعى اسا ماڭىزدى مەدەني, رۋحاني-عىلىمي جەنە ساۋدا-ەكونوميكالىق ورتالىق رەتٸندە ودان ەرٸ اباتتاندىرا بەرۋ بولىپ تابىلادى», – دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن. وسىنى ەسكەرگەن وبلىس ەكٸمٸ بەيبٸت اتامقۇلوۆ تٷركٸستان قالاسىندا دا تۋريزم سالاسىن دامىتۋدىڭ ٸس-جوسپارىن قايتا قاراپ, جاڭا شارالار ەزٸرلەۋمەن اينالىسىپ جاتقاندىعىن ايتا كەتكەنٸمٸز جٶن بولار. تٷركٸستاندا ۇلت ٶركەنيەتٸنٸڭ سالت-دەستٷرٸ مەن قولٶنەرٸ ساقتالعان, ونى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكٸزۋ ٷشٸن ارنايى تاريحي-مەدەني, ەتنوگرافييالىق ورتالىق تا اشىلعان. وندا جٷزدەگەن كٶنە جەدٸگەرلەر قويىلعان. الداعى ۋاقىتتا «ەزٸرەت سۇلتان» قورىق-مۇراجايىن اباتتاندىرۋ, قالا تاريحىنان سىر شەرتەتٸن تٷرلٸ كٸتاپتاردى شىعارۋ دا جوسپارلانعان. قازٸر شاھاردا اشىلىپ جاتقان شاعىن جەنە ورتا بيزنەس نىساندارىنىڭ سەۋلەتٸنە دە ەرەكشە مەن بەرٸلٸپ وتىر. تٷركٸستاننان باسقا ٶركەنيەتتٸڭ التىن دٸڭگەگٸ بولعان وتىرارعا, كٶنە قالا ساۋرانعا جاڭعىرتۋ جٷرگٸزٸلٸپ, دامىتۋ شارالارى قولعا الىنسا, تاريحي شاھارلارعا باس سۇعاتىن شەتەل تۋريستەرٸنٸڭ قاتارى ارتاتىنى انىق.
ەسەل ەنۋاربەك
