Elimizde týrizmdi damytý – memlekettik saiasattyń basym baǵyty. Týrizmdi damytý arqyly Qazaqstannyń ekonomikalyq jaǵdaiyn jaqsartyp, birqatar áleýmettik máselelerdi sheshýge bolatyny da belgili. Qazaqstanda týrizmdi damytý úshin barlyq qajetti mádeni, tarihi, geografiialyq jáne klimattyq jaǵdailar jetkilikti. Táýelsizdik alǵan soń mádeni jáne tarihi qundylyqtardy jańartýǵa baǵyttalǵan bul salany damytýǵa alǵysharttar jasaldy.
Ústimizdegi jyldyń basynda «New York Times» gazeti 52 memlekettiń tizimin jasap, 2017 jyly týristerge barýǵa keńes beretin elderdi jariialapty. AQSh basylymy ázirlegen tizimde Qazaqstan Respýblikasy 26-shy bolyp tur. Al elimizdiń bul tizimge enýine Astana qalasynda ótken EKSPO halyqaralyq kórmesi sebep. Jalpy, elimizde týrizm salasyn damytý maqsatynda túrli sharalar júzege asyrylyp keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «100 naqty qadam» Ult josparynda da elimizdiń týristik ahýalyna erekshe nazar aýdarǵan. Ult josparynyń 57-qadamy trýistik klasterler qurýda úzdik tájiribesi bar strategiialyq investorlar tartýdy mindetteidi. Al týristik klaster qurýdyń negizgi maqsaty – týristik naryqta elimizdiń básekege qabilettiligin arttyrý. Iaǵni, týristik klaster qurý elimizdiń álemdik arenadaǵy oń imidjin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Sońǵy jyldary el úkimeti týrizm salasyn damytýǵa negizdelgen maqsattardy aiqyndap, ásirese, básekege qabiletti 30 eldiń qataryna qosylý stragetiiasy boiynsha naqty mindettemeler júktep otyr. Ulttyq týrizm sektory joǵary deńgeidegi jan-jaqty damyǵan infraqurylym arqyly atalmysh strategiianyń oryndalýyna óz septigin tigize alady. Sondai-aq, memleket júktegen taǵy bir mindetterdiń biri – Orta Aziia aimaǵyndaǵy týristik ortalyqqa ainalý. Bul baǵdarlamany damytý úshin memlekettiń biýdjet qorynan 59 mlrd teńge bólingen.
Qazaqstannyń týristik áleýetin arttyrý maqsatynda elimizde «Qazaq týrizm» ulttyq kompaniiasy quryldy. Atalmysh kompaniianyń alǵashqy mindeti – elimizdiń týristik áleýetin shetelde nasihattaý bolsa, ekinshisi – osy salaǵa investitsiia tartý. «Qazirgi kezde kóptegen sheteldik investorlar Qazaqstannyń týristik salasyna investitsiia salýǵa múddeli. Sebebi Qazaqstannyń tabiǵi landshafty erekshe jáne eń bastysy – bizde qaýipsiz jáne halyqaralyq tájiribe bar. Barlyq beldi memleketterde týristik kompaniialar bar», – dedi jańa kompaniia týraly aqparat bergen Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediuly. «Qazaq týrizm» kompaniiasy aldaǵy ýaqytta elimizdegi óńirlerdiń ereksheligin eskerip, aimaqtyq imidj qalyptastyrý jáne marketing jumystaryn júrgizý isin qolǵa alady. Sondai-aq, qai oblysta qandai demalys túrleri uiymdastyrylatynyn jáne qandai týristik baǵyt bolatynyn belgileýmen ainalyspaq.
Týrizm salasy – Qazaqstan ekonomikasyndaǵy qarqyndy salalardyń biri. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirine súiensek, qazirgi kezde týrizm álemdik ekonomikadaǵy qarqyny tómendemeitin salanyń birine jatady. Týrizm kóp elderde jalpy ishki ónimniń qalyptasýyna, qosymsha jumys ornyn qalyptastyrýǵa, syrtqy saýda balansynyń belsendiligine yqpal etedi. Sońǵy jyldary týrizm álemdegi eń tabysty biznestiń birine ainalyp úlgerdi. Týrizm salasynyń jyldan-jylǵa mańyzy artyp, halyqaralyq bailanysta jáne valiýtalyq túsim kózi retinde kóp memleketter atalmysh salaǵa basa nazar aýdarýda. Mine, sondyqtan, Qazaqstan týrizm salasyn damytýǵa erekshe nazar aýdaryp, elimizdiń týristik áleýetin qýattandyrý úshin naqty sharalardy júzege asyrýǵa tyrysýda. Maýsym aiynda bastalǵan halyqaralyq EKSPO kórmesi osy mindetterdi júzege asyrýǵa úlken úlesin tigizetini sózsiz. Halyqaralyq kórmeni bir aidyń ishinde el azamattarymen birge sheteldik týrist, eriktilerdi qosqanda 5 millionnan astam adam tamashalap úlgergen.
Almaty – týristik ortalyq
Týristerge arnalǵan The Rough Guide basylymynyń 2014 jylǵy reitingi boiynsha, tamashalaýǵa laiyqty álem qalalarynyń ishinde Almaty jetinshi orynǵa jaiǵasqan. Bedeldi basylymnyń aitýynsha, týristerdi Almaty qalasynyń ornalasqan orny men ádemi taýlary qyzyqtyrady. Al 2015 jyly Almaty qalasy TMD elderi boiynsha týrister úshin eń tartymdy qalalardyń bestigine kirdi. Sońǵy jyldary týrizm salasyndaǵy bastamalar oń nátije berip keledi. Megapoliske keletin sheteldik týrister sany 2014 jyldyń ekinshi jartysynda eki esege nemese 137 paiyzǵa artqan. Otandyq týrizmniń damýyna 10 eldiń azamattaryn vizasyz qabyldaý tártibiniń engizilgeni úlken sep bolǵanyn aita ketken jón. Sonyń arqasynda Batys Eýropa, Amerika jáne Aziia elderinen keletin saiahatshylar sany artyp keledi. Tabiǵatty tamashalaý men tynyǵýdan bólek, biznesin dóńgeletýge keletinderdiń qatary da ulǵaiǵan. Halyqaralyq iri basqosýlar men sporttyq sharalarǵa kelgen qonaqtar Almatynyń sulýlyǵyna, halqynyń qonaqjai hám meiirbandyǵyna tańdanystaryn jasyrmaidy.
Almatyny týrizm ortalyǵyna ainaldyrý josparynyń bir mysaly – «Týrizmdi damytý jol kartasy» baǵdarlamasy. Baǵdarlama negizgi eki baǵytty aiqyndap bergen. Onyń bireýi – halyqaralyq týrizm ortalyǵy retinde Almaty qalasynyń tartymdylyq imidjin qalyptastyrý bolsa, ekinshisi – qala turǵyndary men qonaqtarynyń demalýǵa, erkin qozǵalýǵa jáne saiahatqa bailanysty túrli mádeni, rýhani, tanymdyq qajettilikterin tolyq qamtamasyz etý. Týristerge yńǵaily servis qalaǵa kirer qaqpadan, áýejai men vokzaldardan bastalmaq. Týristi kútip alýdan bastap, elge keletin qonaqtyń qujatyn rásimdeýdi jeńildetý máselesi, ornalasýda, ekskýrsiialarda qolaily jaǵdai jasaý máseleleri eskerilgen. Almatyda týrizm salasyn damytý baǵytynda atqarylyp jatqan jumys kóp. Máselen, 2013-2016 jyldary alyp shaharǵa aǵylǵan sheteldik týristerdiń qatary 37 paiyzǵa artyp, 302 myń adamdy qurady. Onymen qosa, ishki týrizmniń de anaǵurlym artqany baiqalady. Búginde saiahatty jany súietinderdiń qatary 14 paiyzǵa ulǵaiyp, 421 myń adam bolǵan. Oǵan qaladaǵy infraqurylymnyń damyǵany basty sebep bolyp otyr. 2012 jyldan beri Almatydaǵy qonaqúilerdiń sany 135-ke jetti. Olarǵa bir mezette 13 myń adamdy syiǵyzýǵa bolady. Sondai-aq, týristik sala mamandary Tatarstan men Ekaterinbýrgke Almaty baǵytyn keńinen nasihattap júr. Oǵan qosa, elimizde vizasyz júiege kóshý máselesi oń sheshildi. Óitkeni onyń arqasynda týristerdiń kelý qarqyny kóbeiedi. Qazirgi ýaqytta sheteldik qonaqtar úshin arnaiy týrpaketter ázirlenýde. Qonaqtarǵa yńǵaily bolý úshin oǵan sporttyq jarystarǵa biletter, qala qonaqúilerine jaiǵastyrý, mádeni baǵdarlama engizilmek.
Kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyna ie bola alatyn almaly shahardyń týristik imidjin qalyptastyrý úshin búginde fokýstyq naryqtardy qarqyndy ilgeriletý, qalanyń tanymaldylyǵyn jáne qala týraly aqparattar aǵynyn kóbeitý sharalary qolǵa alynýda. Almatynyń álem elderi aldynda, týrister aldynda jaǵymdy imidjin qalyptastyrý úshin atqarylǵan jumystar da az emes. Almaty qalasy Týrizm jáne syrtqy bailanystar basqarmasynyń habarlaýynsha, aldaǵy ýaqytta shahardyń týristik infraqurylymyn arttyrýǵa basa nazar aýdarylmaq.
Sonymen qatar, sońǵy ýaqytta Almaty qalasynyń týrizm salasyn damytý úshin sheteldik áriptestermen bailanys ornatý myqtap nazarǵa alyna bastady. Máselen, 2016 jyldyń 1-toqsanynda Almaty delegatsiiasy Niý-Deli qalasyndaǵy «SATTE 2016», Tegeran qalasyndaǵy «TITE-2016», Berlin qalasyndaǵy «ITV-2016», Máskeý qalasyndaǵy «Intýrmarket-2016» halyqaralyq kórmelerine qatysty. Iran, Qytai, Resei, Úndistan syndy memlekettermen aradaǵy bailanys arta túsýde. Irannyń «Mahan Air» kompaniiasynyń Qazaqstandaǵy bas agenti – «Tour Invest» JShS-men kelisimge qol qoiylsa, reseilik «Profi Travel» kompaniiasymen birlesken jumystar júrgizilip jatyr. Jyl basynda Almatyda Profi.Travel Connect Kazakhstan-Russia atty ekijaqty týristik forým ótti, oǵan Qazaqstan jáne Reseidiń 1200-ge jýyq týristik biznes ókilderi jinaldy. Forýmnyń basty mindeti – týristik aǵyndy ózara ulǵaitý úshin eki eldiń týristik biznes ókilderin bir-birimen tanystyrý boldy. Resei men Qazaqstannyń týrbiznes basshylary jańa biznes-bailanystar jasaý, týraǵyndy qalai ulǵaitýǵa bolatyndyǵyn talqylaý úshin bir alańda jinaldy. Forým týristik qaýymdastyqtyń zor qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy.
Ońtústiktegi áýlieli oryndar
Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy týrizmniń elimizdiń ózge aimaqtarynan ereksheligi bar. Bul oblysta tarihi-mádeni oryndar, kóne qalashyqtar men áýlieli jerler kóp. Sondyqtan, mundaǵy týristerdiń deni – ziiarat etýshiler. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy sanalatyn Shymkent qalasy da erteden-aq ǵalymdar men saiahatshylardyń nazarynda. Óitkeni barlyq týristik marshrýttar osy jerden bastalady. Qazirdiń ózinde týristik qyzmet kórsetýmen qalada 20-dan astam arnaiy oryndar men firmalar ainalysýda. Tarihi jáne kieli oryndarǵa saiahat etý úshin Túrkistan qalasynda baǵzy zaman mádenietiniń kórinisteri retinde tanylǵan álemge áigili tas eskertkishterdi, kóne Sairamnyń eskertkishterin, Uly Jibek joly boiyndaǵy saýda-sattyq pen qolónershilerdiń ordasy Otyrar qalasyn, Qoja Ahmet Iassaýi keseni men Arystanbab kesenesin tamashalaýǵa bolady.
Ońtústik Qazaqstan men Tian-Shan taýlary arasynda ornalasqan Qyzylqum bir kún ishinde ystyq qumnan muz qaptalǵan taýǵa jetýge múmkinshilik beredi. Osydan kelip bir oblystaǵy túrli tabiǵi-klimattyq erekshelikterdi baiqaýǵa bolady. Sondai-aq, bul ólke janýarlar men ósimdikter dúniesine toly.
Ońtústikte oryn tepken kieli Túrkistan qalasy da týrizm ortalyǵyna ainalýǵa ábden laiyqty. Negizinen, jyl saiyn Túrkistanǵa 800 myńǵa jýyq týrist taban tireidi eken. Túrkistan qalasynda ornalasqan Qoja Ahmet Iassaýi kesenesine kelip táý etetinderdiń qatary da tym kóp. Túrkistan týristerdi kóptegen tarihi oryndarymen tartady. Bul jerdiń asa qyzyqty arheologiialyq eskertkishteri ejelgi qala Otyrardyń gúldengen kezeńine jatady, bul eskertkishter Otyrar oazisi tarihi-mádeni qoryǵynyń quramyna engizilgen. Sonymen qatar, mońǵol shapqynshylyǵy kezinde Otyrar qalasynyń erlikpen qorǵanǵanyn túrli eksponattarmen kórsetip sipattaityn tarihi murajai bar. XII-XX ǵasyrlar eskertkishi, Qoja Ahmet Iassaýidiń ustazy Arystan-bab kesenesi de baryp kórýge turarlyq kórnekti oryndardyń biri. Týrizmdi damytyp, saiahattap kelýshilerge sapaly qyzmet kórsetý maqsatynda jergilikti bilik birneshe jobalardy qolǵa alǵan. Túrkistandaǵy iri áleýmettik jobanyń basym kópshiligi týristik salany damytýmen bailanysty. Bul qalada taiaý bolashaqta 30 million teńgege jýyq investitsiia esebinen salynǵan qonaqúi paidalanýǵa berilmek. Qajylyqqa attanar azamattar úshin ishinde shyǵys monshasy bar iri ortalyq ta salynýda.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Endigi basty maqsat – Túrkistan qalasyn Ortalyq Aziiadaǵy asa mańyzdy mádeni, rýhani-ǵylymi jáne saýda-ekonomikalyq ortalyq retinde odan ári abattandyra berý bolyp tabylady», – dep atap aitqan bolatyn. Osyny eskergen oblys ákimi Beibit Atamqulov Túrkistan qalasynda da týrizm salasyn damytýdyń is-josparyn qaita qarap, jańa sharalar ázirleýmen ainalysyp jatqandyǵyn aita ketkenimiz jón bolar. Túrkistanda ult órkenietiniń salt-dástúri men qolóneri saqtalǵan, ony keleshek urpaqqa jetkizý úshin arnaiy tarihi-mádeni, etnografiialyq ortalyq ta ashylǵan. Onda júzdegen kóne jádigerler qoiylǵan. Aldaǵy ýaqytta «Áziret Sultan» qoryq-murajaiyn abattandyrý, qala tarihynan syr shertetin túrli kitaptardy shyǵarý da josparlanǵan. Qazir shaharda ashylyp jatqan shaǵyn jáne orta biznes nysandarynyń sáýletine de erekshe mán berilip otyr. Túrkistannan basqa órkeniettiń altyn dińgegi bolǵan Otyrarǵa, kóne qala Saýranǵa jańǵyrtý júrgizilip, damytý sharalary qolǵa alynsa, tarihi shaharlarǵa bas suǵatyn shetel týristeriniń qatary artatyny anyq.
Ásel Ánýarbek
