فوتو: Akorda.kz
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تەجٸكستانعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرٸ باسشىلارى كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, قۇرمەت كٶرسەتكەنٸ ەرٸ ٸس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن تەجٸك تاراپىنا جەنە پرەزيدەنت ەمومالي راحمونعا العىس ايتتى, سونداي-اق فورۋمعا قاتىسىپ وتىرعان بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارناۋلى ٶكٸلٸ كاحي يمنادزەگە ٸلتيپات بٸلدٸردٸ.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ٶتكٸزٸلٸپ وتىرعان مەرەيتويلىق سامميتتٸڭ سيمۆولدىق مەنٸ بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– قور قۇرىلعاننان بەرگٸ ۋاقىت ارالىعىندا ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بٸرلەسٸپ پايدالانۋ, ارال تەڭٸزٸ باسسەينٸندەگٸ ەكولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتىنا اينالدى. ورتالىق ازييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, تۇراقتىلىعىن جەنە ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندە قور زور رٶل اتقارادى. بۇعان قوسا حاقق – حالىقارالىق ارەنادا ورتالىق ازييانىڭ سۋبەكتٸلٸگٸن تانىتاتىن ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ساناۋلى ەرٸ تابىستى مەحانيزمدەرٸنٸڭ بٸرٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى تەجٸكستاننىڭ تٶراعالىعىن جوعارى باعالاپ, وسى كەزەڭدە قوردىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى مەن شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىن جەتٸلدٸرۋ پروتسەسٸ بەلسەندٸ جٷرگٸزٸلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– تەجٸكستان مەن نيدەرلاندىنىڭ تٶراعالىعىمەن جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٸشٸندە العاش رەت نيۋ-يوركتە بۇۇ-نىڭ سۋ جٶنٸندەگٸ كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. بۇل بٸزدٸڭ ايماق ٷشٸن ايتۋلى وقيعا ەكەنٸ داۋسىز. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ بيٸك مٸنبەرٸنەن ارالدىڭ بولاشاعى تۋرالى ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸنٸڭ بٸرتۇتاس ٷنٸ ەستٸلدٸ. ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەسٸ ۇسىنىلدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن ايماق الدىندا تۇرعان بٸرقاتار سىن-قاتەرلەر مەن پروبلەمالارعا اۋداردى
– جاھاندىق كليماتتىق ٶزگەرٸستەر, سۋ تاپشىلىعى كەزەڭٸنٸڭ باستالۋى جەنە سۋارمالى ەگٸستٸككە سۋدىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ ورتالىق ازييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەدٸ. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس بٸزدٸڭ ايماقتاعى تەمپەراتۋرا جەر شارىنداعى ورتاشا كٶرسەتكٸشپەن سالىستىرعاندا, ەلدەقايدا تەز كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. بۇل ارال تەڭٸزٸ باسسەينٸنٸڭ نەگٸزگٸ سۋ كٶزٸ سانالاتىن مۇزدىقتار كٶلەمٸنٸڭ كٸشٸرەيۋٸنە ەكەپ سوقتىرادى. ولاردىڭ كٶلەمٸ سوڭعى 50 جىلدا 30 پايىزعا كٸشٸرەيگەن. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي ورتالىق ازيياداعى قۋاڭشىلىق جىلىنا جٸٶ-نٸڭ 1,3 پايىز مٶلشەرٸندە زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. بۇل 5 ميلليونعا جۋىق ٸشكٸ «كليماتتىق» ميگرانتتىڭ پايدا بولۋىنا تٷرتكٸ بولادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مۇنان سوڭ مەملەكەت باسشىسى سۋدى تيٸمسٸز پايدالانۋ مەسەلەسٸنە توقتالدى.
– بٸزدٸڭ ٶڭٸردەگٸ سىردارييا مەن امۋدارييا سەكٸلدٸ ەكٸ نەگٸزگٸ ٶزەن سۋ ارنالارىنىڭ رەتتەلۋ دەرەجەسٸ تىم جوعارى. بۇل ٶزەندەردٸڭ باسسەيندەرٸندە جالپى كٶلەمٸ شامامەن 65 تەكشە كيلومەترگە جەتەتٸن 80-نەن استام سۋ قويماسى سالىنعان. وسىلايشا, انتروپوگەندٸك جٷكتەمە ارتىپ, تابيعاتتى ەكستەنسيۆتٸ پايدالانۋ جالعاسادى جەنە ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكولوگييالىق پروبلەمالار ۋشىعادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. مۇنىڭ بەرٸ ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸككە ايتارلىقتاي قاتەر تٶندٸرەدٸ. قازاق حالقىندا «سۋ – ىرىستىڭ كٶزٸ» دەگەن ماقال بار. مەملەكەتتەرٸمٸز سۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ كەزٸندە سۋدىڭ شەكتەۋلٸ تابيعي رەسۋرس ەكەنٸن ەسكەرۋگە تيٸس دەپ سانايمىن. سەبەبٸ بٷكٸل ايماقتىڭ ەل-اۋقاتى مەن تۇراقتى دامۋى سۋعا تٸكەلەي بايلانىستى. تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ارقىلى سۋدى بارىنشا ٷنەمدەۋ مەسەلەسٸ – ٶتە ٶزەكتٸ. بۇل بٸزدٸڭ سۋ رەسۋرستارى جٶنٸندەگٸ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ نەگٸزگٸ باعىتى بولا الادى. جۋىرداعى جولداۋىمدا مەن سۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە نازار اۋداردىم. مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا قازاقستاندا وسى سالانىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸمەن تٸكەلەي اينالىساتىن جەكە ۆەدومستۆو – سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸ قۇرىلدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ قوردى ودان ەرٸ دامىتۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن, حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى مەن شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىن جەتٸلدٸرۋ پروتسەسٸن تەزٸرەك اياقتاۋعا شاقىردى.
– قوردىڭ باسقارماسى مەن اتقارۋشى كوميتەتٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸلٸگٸن جەنە جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كەڭەيتكەن جٶن. مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ٷيلەستٸرۋ كوميسسيياسىن مەملەكەتارالىق سۋ-ەنەرگەتيكالىق كوميسسييا رەتٸندە قايتا قۇرۋدى ۇسىنامىز. بۇل شارالار قوردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرار ەدٸ. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ جۇمىس ورگاندارىن ۇيىمعا مٷشە ەلدەر بويىنشا بٸركەلكٸ بٶلۋ جەنە ورتالىق ازييانىڭ بارلىق مەملەكەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ اراسىنان ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرٸن جاساقتاۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ايماقتاعى بارلىق ەلدٸڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق ازييانىڭ سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ ەرٸ ورنىقتى ايماقتىق ىنتىماقتاستىق مەحانيزمٸن قۇرۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ايماقتا سۋدى پايدالانۋدىڭ اشىقتىعىن جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىندا دوستىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ارال تەڭٸزٸ باسسەينٸندەگٸ سۋ رەسۋرستارىن ەسەپكە الاتىن, مونيتورينگ جاسايتىن, باسقاراتىن جەنە بٶلەتٸن بٸرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيە ەنگٸزۋ بويىنشا جۇمىس جوسپارىن ەزٸرلەۋدٸ ۇسىندى.
بۇدان بٶلەك, مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ كليمات مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ جوبالىق كەڭسەسٸن قۇرۋ قاجەت ەكەنٸنە نازار اۋداردى. بۇل باستاما كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بەيٸمدەلۋ جەنە ونىڭ سالدارىن ازايتۋ ٷشٸن پەرمەندٸ شارالار ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸشكەكتٸڭ قوردى جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتٸنە اتسالىسۋىن وڭ باعالاپ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىن قايتادان حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ بولۋعا شاقىردى.
پرەزيدەنت سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, تىعىز ىنتىماقتاستىق, ٶزارا تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸك جاساۋ جەنە بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ مٷددەلەرٸمٸزدٸ قۇرمەتتەۋ ارقىلى عانا ايماقتىڭ تۇراقتى دامۋى, قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ەكونوميكالىق ەل-اۋقاتى قامتاماسىز ەتٸلەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ اياسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەلەسٸ كەزدەسۋدٸ ەلٸمٸز باستاماشى بولعان بۇۇ شەڭبەرٸندەگٸ ايماقتىق كليماتتىق سامميتپەن بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, 2026 جىلى قازاقستاندا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندى.
سونىمەن قاتار جيىندا تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار بەردٸمۇحامەدوۆ, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, قىرعىزستان مينيسترلەر كابينەتٸ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى ادىلبەك قاسىماليەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا مىناداي قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
1. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ دۋشانبە مەلٸمدەمەسٸ;
2. تەجٸكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا تٶراعالىعىنىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ شەشٸمٸ;
3. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمىن جەنە شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىن جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ قىزمەت تۋرالى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ شەشٸمٸ;
4. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ پرەزيدەنتٸن سايلاۋ تۋرالى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ شەشٸمٸ.
