Foto: Akorda.kz
Prezident Qasym-Jomart Toqaev Tájikstanǵa jumys sapary barysynda Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryltaishy memleketteri basshylary keńesiniń otyrysyna qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Memleket basshysy, eń aldymen, qurmet kórsetkeni ári is-sharany joǵary deńgeide uiymdastyrǵany úshin tájik tarapyna jáne Prezident Emomali Rahmonǵa alǵys aitty, sondai-aq forýmǵa qatysyp otyrǵan BUU Bas hatshysynyń arnaýly ókili Kahi Imnadzege iltipat bildirdi.
Prezident óz sózinde Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń 30 jyldyǵy qarsańynda ótkizilip otyrǵan mereitoilyq sammittiń simvoldyq máni bar ekenin atap ótti.
– Qor qurylǵannan bergi ýaqyt aralyǵynda transshekaralyq sý resýrstaryn birlesip paidalaný, Aral teńizi basseinindegi ekologiialyq jáne áleýmettik-ekonomikalyq problemalardy sheshý máseleleri boiynsha aimaqtyq yntymaqtastyqtyń mańyzdy institýtyna ainaldy. Ortalyq Aziianyń qaýipsizdigin, turaqtylyǵyn jáne ornyqty damýyn qamtamasyz etý isinde Qor zor ról atqarady. Buǵan qosa HAQQ – halyqaralyq arenada Ortalyq Aziianyń sýbektiligin tanytatyn aimaqtyq yntymaqtastyqtyń sanaýly ári tabysty mehanizmderiniń biri, – dedi Prezident.
Memleket basshysy Tájikstannyń tóraǵalyǵyn joǵary baǵalap, osy kezeńde Qordyń uiymdyq qurylymy men sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý protsesi belsendi júrgizilgenin atap ótti.
– Tájikstan men Niderlandynyń tóraǵalyǵymen jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde alǵash ret Niý-Iorkte BUU-nyń Sý jónindegi konferentsiiasy ótti. Bul bizdiń aimaq úshin aitýly oqiǵa ekeni daýsyz. BUU Bas Assambleiasynyń biik minberinen Araldyń bolashaǵy týraly Ortalyq Aziia óńiriniń birtutas úni estildi. Ortalyq Aziia memleketteriniń birlesken málimdemesi usynyldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident sammitke qatysýshylardyń nazaryn aimaq aldynda turǵan birqatar syn-qaterler men problemalarǵa aýdardy
– Jahandyq klimattyq ózgerister, sý tapshylyǵy kezeńiniń bastalýy jáne sýarmaly egistikke sýdyń jetispeýshiligi Ortalyq Aziianyń qaýipsizdigine qater tóndiredi. Halyqaralyq sarapshylardyń málimetine sáikes bizdiń aimaqtaǵy temperatýra jer sharyndaǵy ortasha kórsetkishpen salystyrǵanda, áldeqaida tez kóterilip keledi. Bul Aral teńizi basseininiń negizgi sý kózi sanalatyn muzdyqtar kóleminiń kishireiýine ákep soqtyrady. Olardyń kólemi sońǵy 50 jylda 30 paiyzǵa kishireigen. Sarapshylardyń baǵalaýy boiynsha 2050 jylǵa qarai Ortalyq Aziiadaǵy qýańshylyq jylyna JIÓ-niń 1,3 paiyz mólsherinde ziian keltirýi múmkin. Bul 5 millionǵa jýyq ishki «klimattyq» migranttyń paida bolýyna túrtki bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Munan soń Memleket basshysy sýdy tiimsiz paidalaný máselesine toqtaldy.
– Bizdiń óńirdegi Syrdariia men Amýdariia sekildi eki negizgi ózen sý arnalarynyń rettelý dárejesi tym joǵary. Bul ózenderdiń basseinderinde jalpy kólemi shamamen 65 tekshe kilometrge jetetin 80-nen astam sý qoimasy salynǵan. Osylaisha, antropogendik júkteme artyp, tabiǵatty ekstensivti paidalaný jalǵasady jáne ártúrli áleýmettik-ekologiialyq problemalar ýshyǵady degen boljam jasalyp otyr. Munyń bári aimaqtyq qaýipsizdikke aitarlyqtai qater tóndiredi. Qazaq halqynda «Sý – yrystyń kózi» degen maqal bar. Memleketterimiz sý saiasatyn qalyptastyrý kezinde sýdyń shekteýli tabiǵi resýrs ekenin eskerýge tiis dep sanaimyn. Sebebi búkil aimaqtyń ál-aýqaty men turaqty damýy sýǵa tikelei bailanysty. Tsifrlyq tehnologiialardy engizý arqyly sýdy barynsha únemdeý máselesi – óte ózekti. Bul bizdiń sý resýrstary jónindegi yntymaqtastyǵymyzdyń negizgi baǵyty bola alady. Jýyrdaǵy Joldaýymda men sý máselesine erekshe nazar aýdardym. Meniń tapsyrmam boiynsha Qazaqstanda osy salanyń ózekti máselelerimen tikelei ainalysatyn jeke vedomstvo – Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi quryldy, – dedi Prezident.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Qordy odan ári damytýǵa qatysty usynystaryn ortaǵa saldy. Prezident eń aldymen, Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń uiymdyq qurylymy men sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý protsesin tezirek aiaqtaýǵa shaqyrdy.
– Qordyń basqarmasy men Atqarýshy komitetiniń ókilettiligin jáne jaýapkershiligin keńeitken jón. Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úilestirý komissiiasyn Memleketaralyq sý-energetikalyq komissiia retinde qaita qurýdy usynamyz. Bul sharalar Qordyń tiimdiligin arttyrar edi. Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń jumys organdaryn uiymǵa múshe elder boiynsha birkelki bólý jáne Ortalyq Aziianyń barlyq memleketiniń ókilderi arasynan olardyń qyzmetkerlerin jasaqtaý máselesin pysyqtaý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Prezident aimaqtaǵy barlyq eldiń múddelerin eskere otyryp, Ortalyq Aziianyń sý-energetika resýrstaryn tiimdi paidalaný úshin uzaq merzimdi ári ornyqty aimaqtyq yntymaqtastyq mehanizmin qurý qajet ekenin aitty.
Qasym-Jomart Toqaev aimaqta sýdy paidalanýdyń ashyqtyǵyn jáne Ortalyq Aziia elderi arasynda dostyqty qamtamasyz etý maqsatynda Aral teńizi basseinindegi sý resýrstaryn esepke alatyn, monitoring jasaityn, basqaratyn jáne bóletin biryńǵai avtomattandyrylǵan júie engizý boiynsha jumys josparyn ázirleýdi usyndy.
Budan bólek, Memleket basshysy Ortalyq Aziia elderiniń klimat máseleleri jónindegi jobalyq keńsesin qurý qajet ekenine nazar aýdardy. Bul bastama klimattyń ózgerýine beiimdelý jáne onyń saldaryn azaitý úshin pármendi sharalar ázirleýge múmkindik beredi.
Qasym-Jomart Toqaev Bishkektiń Qordy jetildirý jónindegi Jumys tobynyń qyzmetine atsalysýyn oń baǵalap, Qyrǵyz Respýblikasyn qaitadan Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń tolyqqandy múshesi bolýǵa shaqyrdy.
Prezident sózin qorytyndylai kele, tyǵyz yntymaqtastyq, ózara tiimdi seriktestik jasaý jáne bir-birimizdiń múddelerimizdi qurmetteý arqyly ǵana aimaqtyń turaqty damýy, qaýipsizdigi men ekonomikalyq ál-aýqaty qamtamasyz etiletinin atap ótti.
Memleket basshysy Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń aiasyndaǵy joǵary deńgeidegi kelesi kezdesýdi elimiz bastamashy bolǵan BUU sheńberindegi Aimaqtyq klimattyq sammitpen biriktire otyryp, 2026 jyly Qazaqstanda ótkizýdi usyndy.
Sonymen qatar jiynda Tájikstan Prezidenti Emomali Rahmon, Túrikmenstan Prezidenti Serdar Berdimuhamedov, Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev, Qyrǵyzstan Ministrler kabineti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Adylbek Qasymaliev sóz sóiledi.
Sammit qorytyndysy boiynsha mynadai qujattarǵa qol qoiyldy:
1. Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryltaishy memleketteri basshylarynyń Dýshanbe málimdemesi;
2. Tájikstan Respýblikasynyń Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna tóraǵalyǵynyń qorytyndylary týraly Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryltaishy memleketteri basshylarynyń sheshimi;
3. Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń uiymdyq qurylymyn jáne sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý jónindegi qyzmet týraly Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryltaishy memleketteri basshylarynyń sheshimi;
4. Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń Prezidentin sailaý týraly Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryltaishy memleketteri basshylarynyń sheshimi.
