ۆيدەو كونفەرەنتسييا رەجيمٸندە ٶتكەن ٸس-شاراعا ەزەربايجان, بەلارۋس, قىرعىزستان, مولدوۆا, رەسەي, تەجٸكستان, تٷرٸكمەنستان, ٶزبەكستان پرەزيدەنتتەرٸ قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
جيىن بارىسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اياسىنداعى كٶپجاقتى ىقپالداستىق, تمد-نى ودان ەرٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جەنە ونى ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزگٸ ٸس-شارالار جوسپارى جايىندا پٸكٸر الماستى. سونداي-اق تمد ەلدەرٸ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ جەنە نىعايتۋ مەسەلەسٸ تالقىلاندى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە بٷگٸنگٸ وتىرىستىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى كٶپتەگەن ماڭىزدى پروبلەمالار تٶڭٸرەگٸندە ٶتٸپ وتىرعانىن, دٷنيەجٷزٸندەگٸ قيىن احۋالدى كوروناۆيرۋس پاندەميياسى ودان ەرٸ شيەلەنٸستٸرٸپ جٸبەرگەنٸن جەتكٸزدٸ. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ورتاق مٷددەلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ بٸرقاتار ۇسىنىس جاسادى, ونىڭ ٸشٸندە, كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنە بٸرلەسە قارسى كٷرەسۋگە قاتىستى ويىن ورتاعا سالدى.
– بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ەڭ باستى مٸندەتٸ – ازاماتتارىمىزدىڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسيناعا كەڭ كٶلەمدە قول جەتكٸزۋٸنە مٷمكٸندٸك جاساۋ. وسى ورايدا COVID-19 ٸندەتٸنە قارسى جاھاندىق كٷرەستە ەلەمدە بٸرٸنشٸ بولىپ ۆاكتسيناسىن تٸركەگەن جەنە حالىققا ەكپە جاساي باستاعان رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ جەتەكشٸ رٶلٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. قازاقستان دا ٶزٸنٸڭ ۆاكتسيناسىن ەزٸرلەپ جاتىر. ونىڭ سىنامالارى جاقسى نەتيجە بەرۋدە. بٸز كەلەسٸ اپتادا رەسەيمەن بٸرلەسٸپ, ۆاكتسينا ٶندٸرٸسٸن ٸسكە قوسامىز. ول رەسەيلٸك تە, قازاقستاندىق تا ٶنٸم رەتٸندە ەكسپورتقا شىعارىلادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەرٸپتەستەرٸن ٶزدەرٸنٸڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆو باسشىلارىنا بۇۇ اياسىندا اۋرۋلاردى باقىلاۋ جەنە بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ ايماقتىق ورتالىقتار جەلٸسٸن, سونداي-اق, بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸك قۇرۋ جايىنداعى قازاقستاننىڭ بۇۇ-دا جاساعان ۇسىنىسىن قولداۋ ٷشٸن تاپسىرما بەرۋگە شاقىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ دوستاستىق ەلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸك پەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ جۇمىسىن تمد-نىڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە اتادى.
– قازٸرگٸ جاعدايدا بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعىمىز – ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيٸن جەنە جۇمىسپەن قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بٸراق بۇعان ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ بارلىق كەشەنٸن قايتا جاڭعىرتپاي, قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶزارا ساۋدا-ساتتىقتى ودان ەرٸ ىرىقتاندىرۋ, كەدەرگٸلەر مەن شەكتەۋلەردٸ رەتتەۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستاردى جانداندىرۋ قاجەت. ينۆەستيتسييا تارتۋعا, كٶلٸك-ترانزيت ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋعا, ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييانى تەرەڭدەتۋگە, ٶڭٸرلەر اراسىنداعى تٸكەلەي بايلانىستاردى دامىتۋعا باسا مەن بەرۋ كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ ەركٸن ساۋداسى تۋرالى كەلٸسٸمدٸ جەنە ونىڭ ەر مەملەكەتكە ناقتى پايدا ەكەلەتٸن ينۆەستيتسييالار جٶنٸندەگٸ نەگٸزگٸ بٶلٸمٸن كەلٸسۋدٸ اياقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە «جاسىل ەكونوميكاعا» قاتىستى شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ, سونداي-اق, جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋ مەسەلەلەرٸنە ارنايى توقتالدى. قازاقستان تمد مەملەكەتارالىق ەكولوگييالىق كەڭەستٸڭ 2021 جىلعى تٶراعاسى رەتٸندە اتالعان سالاداعى ۇلتتىق زاڭنامالاردىڭ تەسٸلدەرٸ مەن ٷيلەستٸرٸلۋٸن ۇشتاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸن زەرتتەۋدٸ, سونداي-اق, تسيفرلاندىرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ نازارىن قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە اۋداردى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ شيەلەنٸسۋ جەنە ٶزارا سەنٸمسٸزدٸك جاعدايىندا ورنىقتى دامۋ مەن ٸلگەرٸلەۋ مٷمكٸن ەمەس.
– ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام گەيدارۇلى ەليەۆ پەن ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول ۆوۆاەۆيچ پاشينياننىڭ بٸرلەسە كٷش سالۋىمەن, ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ پۋتيننٸڭ بەلسەندٸ ارااعايىندىعىمەن تاۋلى قاراباقتاعى ەسكەري قيمىلداردى توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸم جايىندا تاعى بٸر رەت اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بۇل قالىپتاسقان كٷردەلٸ جاعدايداعى ەڭ دۇرىس شەشٸم بولدى. اتالعان تاريحي كەلٸسٸم ٶڭٸردە ۇزاق مەرزٸمدٸ بەيبٸتشٸلٸك ورناتۋعا ىقپال ەتەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. شىن مەنٸندە, دوستاستىق ۇيىمى قۇرىلعالى بەرٸ ساياسي اتموسفەرانى ۋلاپ كەلگەن پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ قاقتىعىس وشاعىنىڭ وتى سٶندٸرٸلدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى تىعىز ىقپالداستىقتىڭ ماڭىزى ارتا تٷسەدٸ دەپ سانايدى.
– يە, بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدەن ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸز تۇرعىسىنان ەرەكشەلەنەمٸز. بٸزدٸڭ تاريحي كٶزقاراسىمىز, تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس كٶرسەتكەندەي, تٸپتٸ, گەوساياسي كٶزقاراسىمىز دا ەرتٷرلٸ بولۋى ىقتيمال. دەگەنمەن, ەڭ باستىسى, بٸزدٸڭ حالىقتارىمىز بەيبٸت جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ, بٸر-بٸرٸمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعىسى كەلەدٸ. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – حالىقتارىمىزدىڭ اراسىنا سىنا قاعىلۋىنا جول بەرمەي, ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ جولىن ٸزدەۋ, قازٸرگٸدەي ستراتەگييالىق قۇبىلمالى جاعدايدا تمد ەلدەرٸن جاقىنداستىرۋ. بٸز پاندەمييادان كەيٸنگٸ كەزەڭدە ونىڭ بارلىق سىن-قاتەرلەرٸ مەن اۋىرتپالىقتارىن ەڭسەرۋدە كٶپجاقتى ىقپالداستىق مەسەلەسٸن ويلاستىرۋىمىز كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تمد-نى حالىقارالىق قوعامداستىقتا زور بەدەلگە يە دەپ سانايدى.
– بٸزدٸڭ ۇيىمنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار كٷش جۇمىلدىرا وتىرىپ, پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتٸ تاريحىمىزداعى قاراما-قايشىلىق كەزەڭٸندەگٸ اۋىر قانتٶگٸستەن امان ساقتاپ قالا الدى. دوستاستىقتىڭ ەلەۋەتٸن جاڭا گەوساياسي جاعدايدا ودان ەرٸ كٷشەيتۋ جەنە ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ورنىن نىعايتۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق مٸندەتٸمٸز. تاتۋ كٶرشٸلٸك رۋحىنداعى ىنتىماقتاستىق, ٶزارا قۇرمەت كٶرسەتٸپ, مٷددەلەردٸ ەسكەرۋ ارقىلى قازٸرگٸ سىناقتار مەن الداعى سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى تٶتەپ بەرە الاتىنىمىزعا سەنەمٸن, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ 2020-2022 جىلدارداعى تٶراعاسى كەزٸندە ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ماڭىزدى ٷلەس قوسۋعا نيەتتٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ول ٷشٸن اٶٸسشك-نٸ ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە دامۋ ۇيىمى رەتٸندە قايتا قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەنە بۇل باعىتتا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمسايتىنىن ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶزٸنٸڭ سوڭىندا دوستاستىق وعان مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعىنا پايدا ەكەلٸپ, نەگٸزگٸ مەسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمداردى ٷيلەستٸرۋدٸڭ ماڭىزدى تەتٸگٸ رەتٸندە قالا بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا بٸرقاتار قۇجاتقا, ونىڭ ٸشٸندە, تمد-نى ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىنا جەنە وسى تۇجىرىمدامانى ٸسكە اسىرۋدىڭ نەگٸزگٸ ٸس-شارالار جوسپارىنا, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولۋىنا وراي تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مٷشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەسٸنە, حالىقارالىق اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مٷشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەسٸنە قول قويىلدى.
قازٸرگٸ جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, تمد-نى ودان ەرٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ەكونوميكالىق, ساياسي, مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىقپالداستىق باعىتتارى بويىنشا كەڭەيتٸلدٸ. قۇجاتتا اۋىل شارۋاشىلىعى, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ, قۇرىلىس ماتەريالدارى ٶندٸرٸسٸ, زەرگەرلٸك ٶنەركەسٸپ سالالارىنداعى كووپەراتسييالىق جوبالاردى ەزٸرلەۋ جەنە جٷزەگە اسىرۋ, سونداي-اق, ٶنٸمدەردٸڭ جەكەلەگەن تٷرلەرٸنە قاتىستى ورتاق نارىقتى دامىتۋ مەسەلەلەرٸ قامتىلدى. تمد ەلدەرٸ تسيفرلىق تەحنولوگييا, عارىشتى پايدالانۋ سالالارى بويىنشا دا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ۋاعدالاستى. ال مەدەني-گۋمانيتارلىق باعىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ, حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق اماندىعىن قامتاماسىز ەتۋ, جاستارمەن جۇمىستى ٸلگەرٸلەتۋ جٶنٸندەگٸ ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ مەسەلەلەرٸ قاراستىرىلدى.
