توقاەۆ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋٸندە نە ايتتى?

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ IV كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋٸندە سٶيلەگەن سٶزٸنٸڭ تولىق نۇسقاسى جارييالاندى, - دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.

***

قۇرمەتتٸ مەملەكەتتەر باسشىلارى!

قۇرمەتتٸ كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار!

ەڭ الدىمەن, قوناقجايلىق كٶرسەتٸپ, ىستىقكٶلدٸڭ كٶركەم تابيعاتىندا وسىنداي ماڭىزدى ٸس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قۇرمەتتٸ سادىر نۋرگوجوەۆيچ جاپاروۆقا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. بٸزدٸڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋٸمٸز حالىقارالىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالدى. بۇل جيىن اتالعان ايماقتىڭ الداعى دامۋ باعىتىن ٶزارا سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن رۋحتا ايقىنداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قۇبىلمالى گەوساياسي جەنە ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ تۇراقسىزدىعى جاعدايىندا ٶتكەن كەزدەسۋٸمٸز ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ىنتىماعى بەرٸك ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. سونداي-اق جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتەرگە بٸرلەسٸپ قارسى تۇرۋعا دەگەن ورتاق ۇمتىلىسىمىزدى بٸلدٸرەدٸ. مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ جان-جاقتى جاقىنداسۋى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىر جەنە باۋىرلاس حالىقتاردىڭ تٷپكٸ مٷددەلەرٸنە تولىق ساي كەلەدٸ.  2018 جىلى قازاقستاندا ٶتكەن بٸرٸنشٸ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋدەن بەرٸ ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىق بارلىق باعىت بويىنشا تۇراقتى تٷردە نىعايىپ كەلەدٸ. شىنايى تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە وداقتاستىق رۋحىنداعى قاتىناستاردى قارقىندى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتارالىق ساياسي ديالوگ مٷلدە جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. ٶزارا تيٸمدٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق قارىشتاپ كەڭەيۋدە. كٷش بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, ىقپالداستىقتىڭ پاندەميياعا دەيٸنگٸ دەڭگەيٸن قالپىنا كەلتٸرٸپ قانا قويمادىق, سونداي-اق تاۋار اينالىمىن ەدەۋٸر ارتتىرا الدىق. بٸزدەگٸ مەلٸمەتتەر بويىنشا بىلتىر ٸشكٸ ٶڭٸرلٸك ساۋدا-ساتتىق كٶلەمٸ 27 پايىزعا (2018 جىلعى 43 پايىزدىق ٶسٸم كٶرسەتكٸشٸمەن سالىستىرعاندا) ٶسٸپ, 8 ميلليارد دوللاردان استى. مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ٶزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ بەرٸك نەگٸزٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ مەدەنيەتٸ كٷندەرٸ الما-كەزەك ٶتكٸزٸلۋدە, ٷلكەن فورۋمدار مەن كٶرمەلەر تۇراقتى ۇيىمداستىرىلۋدا, بٸرلەسكەن عىلىمي-تاريحي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلۋدە, ستۋدەنت الماسۋ جەنە باسقا دا شارالار بەلسەندٸ جٷزەگە اسىرىلۋدا.

كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا قارسى كٷرەستەگٸ تابىستى سەرٸكتەستٸگٸمٸز بٸزدٸڭ قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ٶتە جاقىن ەكەنٸن ايقىن اڭعارتادى. پاندەمييانىڭ ەڭ قيىن كٷندەرٸندە بٸر-بٸرٸمٸزگە بارلىق قاجەتتٸ ازىق-تٷلٸك, مەديتسينالىق جەنە باسقا دا گۋمانيتارلىق كٶمەكتٸ شۇعىل تٷردە كٶرسەتٸپ, بٸرلٸگٸمٸز بەن ىنتىماعىمىزدىڭ بەرٸكتٸگٸن دەلەلدەدٸك. بٸزدٸڭ قاتىناستارىمىزدىڭ ەرەكشە سيپاتى ورتالىق ازييانى ححٸ عاسىردا دامىتۋدى كٶزدەيتٸن دوستىق, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى بٷگٸن قابىلداناتىن شارتتا بەكٸتٸلگەن. بۇل قۇجات مازمۇنى مەن تاريحي پەرسپەكتيۆاسى تۇرعىسىنان بٸرەگەي سانالادى. وعان ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى مەملەكەتارالىق ديپلوماتييالىق قاتىناستاردىڭ 30 جىلدىعىندا قول قويىلۋىنىڭ سيمۆولدىق مەنٸ بار. بۇل تاريحي قۇجات بەسجاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸگٸمٸزدٸڭ جاڭا كەزەڭٸنە قادام باسقانىمىزدى بٸلدٸرەدٸ. ورنىقتى دامۋدى, ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ – كەلەشەك ۇرپاق الدىندا بٸزگە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيتٸن ورتاق مٸندەت. قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى نىعايتۋعا, ورتالىق ازييانىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى رٶلٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق باعدارعا ادال بولىپ قالا بەرەتٸنٸن ايتقىم كەلەدٸ.

قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر!

قازٸرگٸ ۋاقىتتا ورتالىق ازيياداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىر. بۇل بەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ. سوعان قاراماستان, قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ۋاقىت سىنىنا تٶتەپ بەرەتٸنٸنە جەنە كٷردەلٸ گەوساياسي جاعدايدا ورنىعا تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. ايماق ەلدەرٸ حالىقارالىق شيەلەنٸس كٷشەيە تٷسكەن بەتبۇرىس كەزەڭدە ٶزدەرٸن لايىقتى ۇستاي الادى. بۇعان پراگماتيكالىق جەنە تەڭگەرٸمدٸ سىرتقى ساياساتىمىز ىقپال ەتەدٸ. ەلدەرٸمٸزدٸڭ اۋماعى ەجەلدەن ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى التىن كٶپٸر قىزمەتٸن اتقارعان. مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا ورتالىق ازييانىڭ ماڭىزدى ميسسيياسى – جاھاندىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ بەسەكەلەسۋشٸ پوليۋستەرٸ اراسىندا دەنەكەر بولۋ. ەرتە مە, كەش پە كٷردەلٸ گەوساياسي قايشىلىقتار كەزەڭٸ اياقتالادى. اراداعى التىن كٶپٸر قىزمەتٸ قالادى جەنە باۋىرلاس حالىقتاردىڭ كەلەشەك ۇرپاعى ٷشٸن تەڭدەسسٸز مۇراعا اينالادى. ورتاق مٷددەلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, مىناداي ٸرگەلٸ مٸندەتتەردٸ شەشۋگە مەن بەرۋدٸ ۇسىنامىن.

بٸرٸنشٸ. قاۋٸپسٸزدٸك پەن ديپلوماتييا سالالارىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلداردى نىعايتۋ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ماڭىزدى مەسەلە بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇل ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ ٶركەندەۋٸنە تيٸستٸ جاعداي جاساۋ ٷشٸن ٶتە قاجەت. ورتالىق ازييا ورنىقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋعا, جان-جاقتى ىنتىماقتاستىققا, بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶركەندەۋگە ۇمتىلعان اۋقىمدى ايماققا اينالۋى قاجەت. قاۋٸپسٸزدٸككە تٶنەتٸن قاتەردٸڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمدەردٸ بٸرلەسٸپ ەزٸرلەۋ ٷشٸن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ حاتشىلارىنىڭ تۇراقتى كونسۋلتاتسييالار مەحانيزمٸن ٸسكە قوسقان جٶن. بۇدان بٶلەك, ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق پروبلەماتيكانىڭ ماڭىزدى مەسەلەلەرٸنە قاتىستى كەلٸسٸلگەن ەدٸستەردٸ ەزٸرلەۋ ٷشٸن سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنە, كەمٸندە جارتى جىلدا بٸر, تۇراقتى تٷردە كەڭەس ٶتكٸزۋگە تاپسىرما بەرۋدٸ ۇسىنامىن. ايماقتان تىس سەرٸكتەستەرمەن اراداعى ىنتىماقتاستىققا كەلەر بولساق, قازاقستان كٶپجاقتى فورماتتار اياسىندا ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٸس-قيمىلدار تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋعا بولادى دەپ سانايدى. بٸز بەلگٸلەنگەن گەوگرافييالىق شەكارامىزدىڭ شەڭبەرٸندە قالىپ قويماۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. ورتالىق ازييا كٶشباسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋٸنە شاقىرىلعان قوناق رەتٸندە ٶزگە دە شەكارالاس مەملەكەتتەردٸڭ, مەسەلەن رەسەي مەن قىتايدىڭ جوعارى لاۋازىمدى ٶكٸلدەرٸ قاتىسۋىنا بولار ەدٸ. بۇل ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە, ەسٸرەسە ناقتى مەسەلەلەردٸ قاراستىرۋ كەزٸندە پايدالى بولادى.

ەكٸنشٸ. بٸز, مەملەكەتتەر باسشىلارى ٶڭٸردەگٸ ەلٸ دە ساقتالىپ وتىرعان تۇراقسىزدىق فاكتورلارىن بارىنشا جويۋ ٷشٸن بارلىق مٷمكٸندٸكتٸ جاساۋعا تيٸسپٸز. مەملەكەتارالىق شەكارالارداعى ەربٸر مىلتىق داۋسىنىڭ جاڭعىرىعى ەكٸ ەلگە عانا ەمەس, بٷكٸل ٶڭٸرگە جاعىمسىز ەسەر ەتەدٸ. كەرٸسٸنشە, دەل قازٸرگٸ داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتەرٸمٸز قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋ ٸسٸندە ٶركەنيەتتٸلٸكتٸڭ, جاۋاپتىلىقتىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋگە تيٸس. شەكارانى زاڭدى تٷردە رەسٸمدەۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ قيىن ەكەنٸن ٶز تەجٸريبەمٸزدەن بٸلەمٸز. داۋلى مەسەلەلەر شىنايى تاتۋ كٶرشٸلٸك پەن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ٸرگەلٸ قاعيداتتارىنا قۇرمەت كٶرسەتۋ ارقىلى تەك قانا بەيبٸت جولمەن شەشٸلۋٸ مٷمكٸن. بۇنىڭ باسقا جولى جوق. بۇل كەشەندٸ پروبلەمالاردى ەلەمەۋدٸڭ نەمەسە سوزبالاڭعا سالۋدىڭ سالدارى قيىن بولادى, تٸپتٸ ورتالىق ازيياداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان بارلىق كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ جوققا شىعارۋى مٷمكٸن. پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە ٶزٸنٸڭ شەكاراسىن تولىق دەليميتاتسييا جاساعان مەملەكەت رەتٸندە, قازاقستان, ٶزارا تيٸمدٸ شەشٸمدەر ٸزدەستٸرۋگە بارىنشا كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىن. ناقتىراق ايتقاندا, شەكارانى دەليميتاتسييالاۋدىڭ ٶزارا تيٸمدٸ تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋ ٷشٸن ساراپشىلار الاڭىن قۇرۋدى ۇسىنامىز. بۇل جۇمىسقا تەجٸريبەلٸ زاڭگەرلەر, كارتوگرافتار, شەكاراشىلار جەنە باسقا دا مامانداردى تارتۋ كەرەك. وسى ٸستە ٷيلەستٸرۋ مٸندەتٸن سىرتقى ٸستەر مينيسترلەر كەڭەسٸنە جٷكتەۋگە بولادى.

ٷشٸنشٸ. كٶپجاقتى ىقپالداستىقتىڭ بەرٸك ەكونوميكالىق بازاسىن قۇرۋ دا ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ وتىر. كەيٸنگٸ جىلدارى بۇل باعىتتا ەدەۋٸر جەتٸستٸكتەر بار. سوڭعى 5 جىلدا قازاقستان مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 42 پايىزعا ارتىپ, 6,3 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. ٶزارا ساۋدانى كەڭەيتۋ ٷشٸن زور مٷمكٸندٸكتەر بار ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, بولاشاقتا بٸز بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 15 ميلليارد دوللارعا دەيٸن جەتكٸزبەكپٸز.

انىقتاما: 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان مەن تەجٸكستان اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 1,5 ەسەگە (1,16 ملرد دولل.), تٷرٸكمەنستانمەن – 2 ەسەگە (254 ملن دولل.), ٶزبەكستانمەن – 33 پايىزعا (4,3 ملرد دولل.), قىرعىزستانمەن – 15 پايىزعا (970 ملن دولل.) ارتتى.

سانكتسييالىق سوعىستار مەن پروتەكتسيونيزمنٸڭ ٶرشۋٸنە بايلانىستى جاقىنداپ كەلە جاتقان عالامدىق رەتسەسسييانىڭ قاۋپٸ ايماقتىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى ٷدەتۋ مەسەلەسٸن الدىڭعى شەپكە شىعارىپ وتىر. ٶندٸرٸس جەنە ساۋدا سالاسىنداعى جەتكٸزۋ جەلٸلەرٸنٸڭ ٷزٸلۋٸ سالدارىنان بارلىق جەردە ايماقتاندىرۋ ٷردٸسٸ انىق بايقالادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى ساۋداعا قاتىستى مەنٸڭ كەلتٸرگەن كٶرسەتكٸشتەرٸم ەلەۋەتٸمٸزدٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸگٸ تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ. ورتالىق ازييانىڭ ەكونوميكالىق كووپەراتسيياسى باستى ٶسٸم كٶزٸ, كەمٸندە ەلدەرٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولۋعا بارلىق نەگٸز بار. ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸز بەن تيٸمدٸ گەوگرافييالىق ورنالاسۋىمىزدى تولىققاندى پايدالانۋ ٷشٸن قۇرىلىمدىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىق شەكتەۋلەردٸ جويۋدى كٶزدەيتٸن تىعىز ىقپالداستىق ورناتۋ ماڭىزدى. شەكارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق حابتار جەلٸسٸن قۇرۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار قابىلداعان جٶن بولار ەدٸ. بۇل ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ بٸرىڭعاي تاۋار ٶتكٸزۋ جٷيەسٸنە تٸرەك قىزمەتٸن اتقارادى جەنە ونى ودان ەرٸ كەڭەيتۋگە بولادى.

قازاقستان قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇل باعىتتا قىرعىز جەنە ٶزبەك سەرٸكتەستەرٸمەن ناقتى قادامدار جاساپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, قازاق-ٶزبەك شەكاراسىندا «ورتالىق ازييا» حالىقارالىق ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييا ورتالىعىنىڭ جوباسى, ال قازاق-قىرعىز شەكاراسىندا يندۋسترييالىق ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەن جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. تەجٸكستانمەن كٶتەرمە ساۋدا-تاراتۋ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلٸسٸم بار, تٷرٸكمەنستانمەن استىق تەرمينالىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل جوبالار ٶزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋدا ورتاق مٷددەمٸزگە ساي جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق نارىعى مەن ٶزگە دە ەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قالىپتاسقان دەستٷرلٸ تەسٸلدەردەن بٶلەك تاۋاردى ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ زاماناۋي جولدارىن كەڭٸرەك پايدالانۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, جۋىرداعى بارلىق جەردە بولعان شەكتەۋلەر مەن لوكداۋندار ەلەكتروندى كوممەرتسييانى دامىتۋدىڭ اسا قاجەت ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.

قازاقستان ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ بەسەكەلٸك ۇستانىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ, الداعى ونلاين-كٶرمەگە ٶنٸمدەرٸمٸزدٸ بٸرلەسە شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنادى. مەسەلەن, Alibaba الاڭىندا ٶتكەن سوڭعى كٶرمەدە تەك رەسەي عانا 50 مىڭنان استام تاۋار تٷرٸن ۇسىندى. بيىل قازاقستان Alibaba پلاتفورماسىندا ۇلتتىق پاۆيلونىن اشقان 18-شٸ ەل بولدى. پاۆيلون 2022 جىلى 24 ماۋسىمدا اشىلدى. وندا 130-عا جۋىق كومپانييا 7500 تاۋار تٷرٸن ۇسىنىپ وتىر. 2020 جىلدان بەرگٸ جالپى ساۋدا 167 ميلليون دوللاردى قۇرادى. بٸراق, ەرينە, بۇعان توقمەيٸلسۋگە بولمايدى. ەلٸ دە ەلەۋەتٸمٸز بار. ايماقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ قازٸر كٶپ جاعدايدا ينۆەستيتسييا تارتۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە بايلانىستى.

حالىقارالىق ساراپشىلار الداعى 10 جىلدا بٸزدٸڭ شەتەلدەن تٸكەلەي ينۆەستيتسييا تارتۋ جٶنٸندەگٸ ەلەۋەتٸمٸزدٸ شامامەن 170 ميلليارد دوللار, سونىڭ ٸشٸندە شيكٸزاتتىق ەمەس سەكتورعا شامامەن 70 ميلليارد دوللار كٶلەمٸندە بولادى دەپ بولجاپ وتىر. بۇل رەتتە, ايماقتىق جوبالارعا تٸكەلەي جەنە پورتفەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى ىنتالاندىرۋ ٷشٸن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تيٸمدٸ پلاتفورما بولا الادى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ەلەمدٸك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ تەجٸريبەسٸ مەن جاڭا تەتٸكتەرٸن ۇسىنا الادى.  ورتالىققا قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمنٸڭ 64 ەلٸنەن 1400-دەن استام كومپانييا تٸركەلگەن. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا تٸركەلگەن شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶز بيزنەستەرٸن قازاقستان اۋماعىندا عانا ەمەس, كٶرشٸلەس ەلدەردە دە جٷرگٸزگٸسٸ كەلەدٸ. ايماقتىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن جاڭا «AIFC Multipass» ٶنٸمٸ ەزٸرلەندٸ. بۇل – «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سەرٸكتەستەرٸنٸڭ ٸسكەرلٸك ماقساتپەن قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردٸڭ اۋماعىندا كەدەرگٸسٸز جٷرۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەرەكشە مەرتەبەگە يە ۆيزا. بۇل ورتالىق الاڭى ەكٸجاقتى جەنە كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەز-كەلگەن فورماتىن ٶتكٸزۋگە اشىق.

تٶرتٸنشٸ. ايماقتىڭ كٶلٸك بايلانىسىن ارتتىرىپ, بٸرتٸندەپ ترانزيتكە جاعداي جاساۋ كەرەك. كارتاعا كٶز سالساق, رەسەي, قىتاي, وڭتٷستٸك ازييا, تاياۋ شىعىس جەنە وڭتٷستٸك كاۆكازدىڭ تٷيٸسكەن جەرٸندە ورنالاسقان ورتالىق ازييانىڭ گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸگٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ. جاڭا گەوساياسي جاعدايدا ترانسكونتينەنتالدىق ساۋدانى دامىتۋدا جەنە ٸلگەرٸلەتۋدە بٸزدٸڭ ايماقتىڭ رٶلٸ ەدەۋٸر ارتادى. وسى رەتتە قازاقستان ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتىن بەلسەندٸ تٷردە دامىتىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى كونتەينەر تاسىمالى 2017 جىلدان بەرٸ 3 ەسەگە, ياعني 25 مىڭعا دەيٸن ٶستٸ.  بۇدان بٶلەك, قازاقستان «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشەۆار» باعىتىنداعى تەمٸرجول قۇرىلىسىنا اتسالىسۋعا ەزٸر. ناقتى ايتقاندا, تەمٸرجول قۇرىلىسىنا قاجەتتٸ ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتٸپ, ۆاگوندار ۇسىنا الامىز. ٶز تاراپىمىزدان سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸ شىعىس ازييا مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرٸن بايلانىستىراتىن ەڭ قىسقا باعىت «قازاقستان – تٷرٸكمەنستان – يران» تەمٸرجولىن بەلسەندٸ پايدالانۋعا شاقىرامىز.

مەنٸڭ جۋىرداعى يرانعا ساپارىم بارىسىندا العاشقى كونتەينەرلٸك پويىز قازاقستاننان تٷرٸكمەنستان, يران ارقىلى تٷركيياعا جٶنەلتٸلدٸ. بۇل جاڭا لوگيستيكالىق شەشٸم 6 مىڭ شاقىرىمنان استام جولدى 12 كٷندە جٷرٸپ ٶتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق قازاقستاننىڭ اقتاۋ جەنە قۇرىق پورتتارى تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ نارىعىنا شىعۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. تٷركمەنباشى پورتىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن تابىستى دامىتىپ كەلە جاتقان تٷرٸكمەنستان دا بۇل ۇستانىمدى قولدايتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. دەگەنمەن, بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزگە ٶز ارامىزداعى كٶلٸك كوممۋنيكاتسيياسىن دامىتۋ مەسەلەسٸن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. قازٸر بٸز بۇل باعىتتا ٶزبەكستانمەن بەلسەندٸ تٷردە ىنتىماقتاستىق ورناتتىق. «داربازا – ماقتاارال» تەمٸرجول جەلٸسٸنٸڭ ٸسكە قوسىلۋى ٶتكٸزۋ ەلەۋەتٸن 2 ەسە ارتتىرۋعا, ال جٷك تاسىمالداۋ مەرزٸمٸن 1,5 ەسە قىسقارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق «تٷركمەنباشى – گارابوگاز – قازاقستان شەكاراسى» جاڭا اۆتوجولىن سالۋدى قۇپتايمىز. 2025 جىلدان باستاپ «جاڭاٶزەن – تٷرٸكمەنستان شەكاراسى» اۆتوجولى ۋچاسكەسٸن قايتا سالۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ٷيلەستٸرۋ كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنداعى جوبالارىمىزدىڭ پايداسىن مەيلٸنشە ارتتىرا تٷسەدٸ. سوندىقتان ٷكٸمەتتەرٸمٸزگە ترانزيتتٸك تاسىمالدار ٷشٸن تاريف ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ جەنە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸ جەڭٸلدەتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا تىعىز ىقپالداستىق ورناتۋ قاجەت. ەرينە, ورتالىق ازييا تەك قۇرلىقتاعى كٶپٸر جەنە شيكٸزات رەسۋرستارىن جەتكٸزۋشٸ قىزمەتٸمەن عانا شەكتەلٸپ قالماۋى كەرەك. شىنايى ورنىقتى ەكونوميكالىق مودەل قالىپتاستىرۋ اۋقىمدى يندۋسترياليزاتسييا مەن ەكونوميكانىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆتٸ سالالارىن تەز دامىتۋدى قاجەت ەتەدٸ.

بەسٸنشٸ. كليماتتىڭ قازٸرگٸ سىن-قاتەرلەرٸ, سۋ جەنە ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنا سۇرانىستىڭ ارتۋى ارال تەڭٸزٸ باسسەيٸنٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندە ناقتى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتۋدە. كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ بايانداماسىنا سەيكەس بٸزدٸڭ ايماقتىڭ تەمپەراتۋراسى پلانەتانىڭ باسقا بٶلٸكتەرٸنە قاراعاندا ەلدەقايدا جىلدام جىلىپ كەلەدٸ. كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ ايماعىمىزداعى سۋدىڭ باستى كٶزٸ مۇزدىقتار كٶلەمٸنٸڭ كٸشٸرەيۋٸنە ەكەپ سوقتىرادى. ولاردىڭ ورتالىق ازيياداعى كٶلەمٸ سوڭعى 50 جىلدا 20, تٸپتٸ 30 پايىزعا كٸشٸرەيگەن. بولاشاقتا بۇل سىردارييا مەن ەمۋدارييا ٶزەندەرٸنٸڭ اعىسىن بٸرنەشە ەسە قىسقارتادى. بۇنىڭ بارلىعى ايماقتىڭ ازىق-تٷلٸك, ەنەرگەتيكا جەنە ەكولوگييا سالالارىنداعى قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلكەن قاتەر تٶندٸرٸپ وتىر. سونداي-اق شۇعىل شارا قابىلداۋدى تالاپ ەتەدٸ. بۇل رەتتە, قىرعىزستاننىڭ 2022 جىلدى تاۋلاردى تۇراقتى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جارييالاۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن قولدايمىز. بۇدان بٶلەك, تەجٸكستاننىڭ 2025 جىلدى مۇزدىقتاردى ساقتاۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جارييالاۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسىن دا ۋاقىتىلى ەنگٸزٸلگەن باستاما دەپ سانايمىز.

كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ جۇمىلدىرماي, ورتالىق ازيياداعى كليماتتىڭ ٶزگەرۋ سالدارىن ەڭسەرۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بٸرلەسكەن ٸس-قيمىلداردى ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە ايماقتاعى كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قاتىستى كەلٸسٸلگەن ساياسات جٷرگٸزۋ جٶنٸندەگٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ جوبالىق كەڭسەسٸن قۇرۋدى ۇسىنامىز. مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, وسى ٶزەكتٸ مەسەلەگە قاتىستى اسا ماڭىزدى دەرەكتەر كەلتٸرە كەتەيٸن. ٷكٸمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ جٶنٸندەگٸ 1,5 گرادۋس تۋرالى ارنايى بايانداماسىندا عاسىر سوڭىندا ورتالىق ازيياداعى تەمپەراتۋرا تسەلسيي باعانى بويىنشا 6 گرادۋسقا دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ دەپ بولجانعان. بۇل جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ بولجامدى كٶتەرٸلۋٸنەن ەكٸ ەسە ارتىق. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2724 مۇزدىق بار. ەڭ ٷلكەنٸ تۇيىقسۋ مۇزدىعىنىڭ كٶلەمٸ سوڭعى 38 جىلدا 1 شاقىرىمعا دەيٸن كٸشٸرەيگەن. بۇل مۇزدىق جىل سايىن 58 ميلليون توننا كٶلەمٸنٸڭ شامامەن 1 ميلليون تونناسىن جوعالتادى. بۇل 2040 جىلعا قاراي سۋ رەسۋرستارىنىڭ 20 پايىزدان استام ازايۋىنا الىپ كەلەدٸ.

قازاقستان ترانسشەكارالىق ٶزەندەردٸڭ سۋ رەسۋرستارىن ٶزارا تيٸمدٸ پايدالانۋ ماقساتىمەن بٸرلەسكەن گيدروەنەرگەتيكالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا باسا مەن بەرەدٸ. وسى ورايدا قىرعىزستاندا قامباراتا گەس-1 قۇرىلىسىنىڭ جوباسى تالقىلانۋدا. كەشە بٸز, ٷش پرەزيدەنت بۇل مەسەلەنٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ تالقىلادىق جەنە الدىن الا ناقتى ەرٸ پايدالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكٸزدٸك. گيدروەلەكتر ستانتسيياسى ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸن كەڭەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

سونداي-اق, ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى اياسىندا مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىن جانداندىرۋعا شاقىرامىز. ونىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى مەن شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىن جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ ايماقتىق جۇمىس توبىنداعى قىرعىز تاراپىنىڭ جۇمىسىن وڭ باعالايمىز. اتالعان قور اياسىندا قىرعىز تاراپىمەن اراداعى تولىققاندى ىنتىماقتاستىقتىڭ قايتا جاڭعىراتىنىنا سەنٸم بٸلدٸرەمٸز.

قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر!

ورتاق تاريح, اينىماس دوستىق جەنە تاتۋ كٶرشٸلٸك – باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ەتەنە جاقىن بولۋىنىڭ مىزعىماس نەگٸزٸ. وسىعان بايلانىستى قارىم-قاتىناستارىمىزدى ودان ەرٸ نىعايتۋ جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق كٷن تەرتٸبٸنٸڭ جاڭا مازمۇنى بويىنشا ٶز ويىمدى ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸم. بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ – ٶزەكتٸ مەسەلە. جوعارى بٸلٸم بەرۋدٸڭ ورتالىق ازيياداعى بٸرتۇتاس كەڭٸستٸگٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ بىلتىر قول قويىلعان دەكلاراتسييا وسىعان نەگٸز بولادى. قازاقستان بۇل باستاما اياسىندا جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ستۋدەنت الماسۋ ٸسٸن كەڭەيتۋ جٶنٸندەگٸ ەرٸپتەستەرٸنٸڭ ۇسىنىستارىن قولداپ, ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ جاستارىن وقىتۋ ٷشٸن كۆوتا سانىن ەدەۋٸر ارتتىردى. سونداي-اق بٸز وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدىڭ جەنە ٷزدٸك مەكتەپتەرٸمٸزدٸڭ فيليالدارىن ايماق مەملەكەتتەرٸندە اشۋعا ەزٸرمٸز. مەسەلەن, جاقىندا بٸشكەكتە ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيليالى اشىلدى. ٶزبەكستانمەن ٶزارا تيٸمدٸ نەگٸزدە بٸلٸم بەرۋ ورتالىقتارىن اشۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالۋدا.

ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ تاريحي جەنە مەدەني مول مۇراسىن ناسيحاتتاۋدى بٸرلەسكەن جۇمىستىڭ ماڭىزدى باعىتى دەپ سانايمىن. وسى ورايدا ەتنوگەوگرافييالىق جەنە تاريحي زەرتتەۋلەردٸ ۇيىمداستىرۋ, سونداي-اق عىلىمي ەڭبەكتەردٸ جارييالاۋ ماقساتىمەن ەلدەرٸمٸزدٸڭ عىلىم اكادەمييالارى اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋ ۇسىنىلادى. ۇلتتىق ارحيۆ ورتالىقتارى مەن كٸتاپحانالاردىڭ ىنتىماقتاستىعى نەگٸزٸندە ارحيۆ جەنە زەرتتەۋ مەلٸمەتتەرٸن الماسۋ ٷشٸن بٸرٸككەن ونلاين-پلاتفورما قۇرۋدى ۇسىنامىن. بۇل عىلىم سالاسىنداعى كووپەراتسييانى تەرەڭدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.  بٷكٸل ايماققا زييان كەلتٸرەتٸن اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتەگٸ جاعىمسىز قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەر بٸرٸكتٸرگەن جٶن. بۇل جۇمىستاردىڭ ماقساتى – دوستىعىمىزعا سىزات تٷسٸرمەۋ.

مەملەكەتارالىق جەنە ەتنوسارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋ ارقىلى ەلدەرٸمٸزدٸ الالاۋعا جەنە قارىم-قاتىناستارىمىزعا سىزات تٷسٸرۋگە باعىتتالعان كەز كەلگەن ەرەكەتكە تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن بٸرٸگۋٸمٸز قاجەت. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸ كٷنگە دەيٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمىز ايماق ەلدەرٸندە بولىپ جاتقان وقيعالار تۋرالى جاڭالىق تاراتۋ جاعىنان اقساپ تۇرعانى بايقالادى. مٷمكٸندٸگٸنشە, بۇل ٷردٸستٸ ٶزگەرتۋ كەرەك. بەلكٸم, بٷكٸلايماقتىق تەلەارنا نەمەسە اقپاراتتىق ينتەرنەت-سايتىن اشقان جٶن بولار. وسى مەسەلەلەردٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ پىسىقتاۋ ٷشٸن ورتالىق ازييانىڭ سالالىق مەكەمەلەرٸ مەن اقپاراتتىق اگەنتتٸكتەرٸ باسشىلارىنىڭ جيىنىن تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزٸپ وتىرۋ پايدالى بولماق. ايماقتى بٸرتۇتاس مەدەني كەڭٸستٸك رەتٸندە كٶرسەتۋ ماقساتىمەن «ورتالىق ازييانىڭ مەدەني استاناسىن» جىل سايىن تاڭداۋ تەجٸريبەسٸن ەنگٸزگەن جٶن.

قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر!

بٷگٸنگٸ سامميتتٸڭ قورىتىندىسى ورتالىق ازيياداعى بەيبٸتشٸلٸك, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ٶركەندەۋ ٷشٸن ايماقتىق كووپەراتسييانى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸ بولادى دەپ سانايمىن.

قازاقتا «تاتۋلىق – تاۋسىلماس باقىت» دەگەن دانالىق بار. ۋاقىت سىنىنا تٶتەپ بەرگەن تىعىز ەرٸ سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناسىمىز, ورتاق تاريحي جەنە رۋحاني تامىرىمىز ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى دوستىعىمىزدىڭ سارقىلماس كٶزٸ بولاتىنىنا سەنەمٸن.