Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Ortalyq Aziia memleketteri basshylarynyń IV Konsýltativtik kezdesýinde sóilegen sóziniń tolyq nusqasy jariialandy, - dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
***
Qurmetti memleketter basshylary!
Qurmetti kezdesýge qatysýshylar!
Eń aldymen, qonaqjailyq kórsetip, Ystyqkóldiń kórkem tabiǵatynda osyndai mańyzdy is-sharany joǵary deńgeide uiymdastyrǵany úshin Qyrǵyz Respýblikasynyń Prezidenti qurmetti Sadyr Nýrgojoevich Japarovqa shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin. Bizdiń Konsýltativtik kezdesýimiz halyqaralyq saiasattyń mańyzdy faktoryna ainaldy. Bul jiyn atalǵan aimaqtyń aldaǵy damý baǵytyn ózara senimge negizdelgen rýhta aiqyndaýǵa múmkindik beredi. Qubylmaly geosaiasi jáne álemdik ekonomikanyń turaqsyzdyǵy jaǵdaiynda ótken kezdesýimiz Ortalyq Aziia elderiniń yntymaǵy berik ekenin kórsetedi. Sondai-aq jańa syn-qaterler men qaýipterge birlesip qarsy turýǵa degen ortaq umtylysymyzdy bildiredi. Memleketterimizdiń jan-jaqty jaqyndasýy ýaqyt talabynan týyndap otyr jáne baýyrlas halyqtardyń túpki múddelerine tolyq sai keledi. 2018 jyly Qazaqstanda ótken birinshi Konsýltativtik kezdesýden beri óńirlik yntymaqtastyq barlyq baǵyt boiynsha turaqty túrde nyǵaiyp keledi. Shynaiy tatý kórshilik jáne odaqtastyq rýhyndaǵy qatynastardy qarqyndy damytýǵa baǵyttalǵan memleketaralyq saiasi dialog múlde jańa deńgeige kóterildi. Ózara tiimdi saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq qaryshtap keńeiýde. Kúsh biriktire otyryp, yqpaldastyqtyń pandemiiaǵa deiingi deńgeiin qalpyna keltirip qana qoimadyq, sondai-aq taýar ainalymyn edáýir arttyra aldyq. Bizdegi málimetter boiynsha byltyr ishki óńirlik saýda-sattyq kólemi 27 paiyzǵa (2018 jylǵy 43 paiyzdyq ósim kórsetkishimen salystyrǵanda) ósip, 8 milliard dollardan asty. Mádeni-gýmanitarlyq bailanystar Ortalyq Aziia memleketteriniń uzaq merzimdi ózara qarym-qatynastarynyń berik negizi bolyp qala beredi. Memleketterimizdiń mádenieti kúnderi alma-kezek ótkizilýde, úlken forýmdar men kórmeler turaqty uiymdastyrylýda, birlesken ǵylymi-tarihi zertteýler júrgizilýde, stýdent almasý jáne basqa da sharalar belsendi júzege asyrylýda.
Koronavirýstyń taralýyna qarsy kúrestegi tabysty seriktestigimiz bizdiń qarym-qatynasymyzdyń óte jaqyn ekenin aiqyn ańǵartady. Pandemiianyń eń qiyn kúnderinde bir-birimizge barlyq qajetti azyq-túlik, meditsinalyq jáne basqa da gýmanitarlyq kómekti shuǵyl túrde kórsetip, birligimiz ben yntymaǵymyzdyń beriktigin dáleldedik. Bizdiń qatynastarymyzdyń erekshe sipaty Ortalyq Aziiany HHI ǵasyrda damytýdy kózdeitin dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly búgin qabyldanatyn shartta bekitilgen. Bul qujat mazmuny men tarihi perspektivasy turǵysynan biregei sanalady. Oǵan elderimiz arasyndaǵy memleketaralyq diplomatiialyq qatynastardyń 30 jyldyǵynda qol qoiylýynyń simvoldyq máni bar. Bul tarihi qujat besjaqty strategiialyq seriktestigimizdiń jańa kezeńine qadam basqanymyzdy bildiredi. Ornyqty damýdy, aimaqtyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý – keleshek urpaq aldynda bizge úlken jaýapkershilik júkteitin ortaq mindet. Qazaqstannyń óńirlik yntymaqtastyqty jan-jaqty nyǵaitýǵa, Ortalyq Aziianyń álemdik arenadaǵy rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan strategiialyq baǵdarǵa adal bolyp qala beretinin aitqym keledi.
Qurmetti áriptester!
Qazirgi ýaqytta Ortalyq Aziiadaǵy yntymaqtastyq jańa syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Bul bárińizge belgili. Soǵan qaramastan, qarym-qatynasymyzdyń ýaqyt synyna tótep beretinine jáne kúrdeli geosaiasi jaǵdaida ornyǵa túsetinine senimdimin. Aimaq elderi halyqaralyq shielenis kúsheie túsken betburys kezeńde ózderin laiyqty ustai alady. Buǵan pragmatikalyq jáne teńgerimdi syrtqy saiasatymyz yqpal etedi. Elderimizdiń aýmaǵy ejelden órkenietter arasyndaǵy altyn kópir qyzmetin atqarǵan. Meniń pikirimshe, qazirgi ýaqytta da Ortalyq Aziianyń mańyzdy missiiasy – jahandyq saiasat pen ekonomikanyń básekelesýshi poliýsteri arasynda dáneker bolý. Erte me, kesh pe kúrdeli geosaiasi qaishylyqtar kezeńi aiaqtalady. Aradaǵy altyn kópir qyzmeti qalady jáne baýyrlas halyqtardyń keleshek urpaǵy úshin teńdessiz muraǵa ainalady. Ortaq múddelerdi eskere otyryp, mynadai irgeli mindetterdi sheshýge mán berýdi usynamyn.
BIRINShI. Qaýipsizdik pen diplomatiia salalaryndaǵy ózara is-qimyldardy nyǵaitý kún tártibindegi mańyzdy másele bolyp qala beredi. Bul Ortalyq Aziia halyqtarynyń órkendeýine tiisti jaǵdai jasaý úshin óte qajet. Ortalyq Aziia ornyqty áleýmettik-ekonomikalyq damýǵa, jan-jaqty yntymaqtastyqqa, beibitshilik pen órkendeýge umtylǵan aýqymdy aimaqqa ainalýy qajet. Qaýipsizdikke tónetin qaterdiń aldyn alý jónindegi sheshimderdi birlesip ázirleý úshin Qaýipsizdik Keńesi Hatshylarynyń turaqty konsýltatsiialar mehanizmin iske qosqan jón. Budan bólek, óńirlik jáne halyqaralyq problematikanyń mańyzdy máselelerine qatysty kelisilgen ádisterdi ázirleý úshin syrtqy ister ministrlerine, keminde jarty jylda bir, turaqty túrde keńes ótkizýge tapsyrma berýdi usynamyn. Aimaqtan tys seriktestermen aradaǵy yntymaqtastyqqa keler bolsaq, Qazaqstan kópjaqty formattar aiasynda Ortalyq Aziia memleketteriniń is-qimyldar tujyrymdamasyn qabyldaýǵa bolady dep sanaidy. Biz belgilengen geografiialyq shekaramyzdyń sheńberinde qalyp qoimaýymyz kerek dep oilaimyn. Ortalyq Aziia kóshbasshylarynyń Konsýltativtik kezdesýine shaqyrylǵan qonaq retinde ózge de shekaralas memleketterdiń, máselen Resei men Qytaidyń joǵary laýazymdy ókilderi qatysýyna bolar edi. Bul Ortalyq Aziia elderine, ásirese naqty máselelerdi qarastyrý kezinde paidaly bolady.
EKINShI. Biz, memleketter basshylary óńirdegi áli de saqtalyp otyrǵan turaqsyzdyq faktorlaryn barynsha joiý úshin barlyq múmkindikti jasaýǵa tiispiz. Memleketaralyq shekaralardaǵy árbir myltyq daýsynyń jańǵyryǵy eki elge ǵana emes, búkil óńirge jaǵymsyz áser etedi. Kerisinshe, dál qazirgi daǵdarys jaǵdaiynda memleketterimiz qaishylyqtardy eńserý isinde órkeniettiliktiń, jaýaptylyqtyń úlgisin kórsetýge tiis. Shekarany zańdy túrde rásimdeý úderisiniń óte kúrdeli ári qiyn ekenin óz tájiribemizden bilemiz. Daýly máseleler shynaiy tatý kórshilik pen halyqaralyq quqyqtyń irgeli qaǵidattaryna qurmet kórsetý arqyly tek qana beibit jolmen sheshilýi múmkin. Bunyń basqa joly joq. Bul keshendi problemalardy elemeýdiń nemese sozbalańǵa salýdyń saldary qiyn bolady, tipti Ortalyq Aziiadaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan barlyq kúsh-jigerimizdi joqqa shyǵarýy múmkin. Postkeńestik keńistikte óziniń shekarasyn tolyq delimitatsiia jasaǵan memleket retinde, Qazaqstan, ózara tiimdi sheshimder izdestirýge barynsha kómek kórsetýge daiyn. Naqtyraq aitqanda, shekarany delimitatsiialaýdyń ózara tiimdi tásilderin ázirleý úshin sarapshylar alańyn qurýdy usynamyz. Bul jumysqa tájiribeli zańgerler, kartograftar, shekarashylar jáne basqa da mamandardy tartý kerek. Osy iste úilestirý mindetin Syrtqy ister ministrler keńesine júkteýge bolady.
ÚShINShI. Kópjaqty yqpaldastyqtyń berik ekonomikalyq bazasyn qurý da ózekti másele bolyp otyr. Keiingi jyldary bul baǵytta edáýir jetistikter bar. Sońǵy 5 jylda Qazaqstan men Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy taýar ainalymy 42 paiyzǵa artyp, 6,3 milliard dollarǵa jetti. Ózara saýdany keńeitý úshin zor múmkindikter bar ekenin eskere otyryp, bolashaqta biz bul kórsetkishti 15 milliard dollarǵa deiin jetkizbekpiz.
Anyqtama: 2021 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy saýda ainalymy 1,5 esege (1,16 mlrd doll.), Túrikmenstanmen – 2 esege (254 mln doll.), Ózbekstanmen – 33 paiyzǵa (4,3 mlrd doll.), Qyrǵyzstanmen – 15 paiyzǵa (970 mln doll.) artty.
Sanktsiialyq soǵystar men protektsionizmniń órshýine bailanysty jaqyndap kele jatqan ǵalamdyq retsessiianyń qaýpi aimaqtyq ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytýdy údetý máselesin aldyńǵy shepke shyǵaryp otyr. Óndiris jáne saýda salasyndaǵy jetkizý jelileriniń úzilýi saldarynan barlyq jerde aimaqtandyrý úrdisi anyq baiqalady. Osy turǵydan kelgende, elderimiz arasyndaǵy saýdaǵa qatysty meniń keltirgen kórsetkishterim áleýetimizdiń barlyq múmkindigi tolyq paidalanylmai otyrǵanyn kórsetedi. Ortalyq Aziianyń ekonomikalyq kooperatsiiasy basty ósim kózi, keminde elderimizdiń ulttyq ekonomikasyn damytýdyń qozǵaýshy kúshi bolýǵa barlyq negiz bar. Ekonomikalyq áleýetimiz ben tiimdi geografiialyq ornalasýymyzdy tolyqqandy paidalaný úshin qurylymdyq jáne infraqurylymdyq shekteýlerdi joiýdy kózdeitin tyǵyz yqpaldastyq ornatý mańyzdy. Shekaralyq saýda-ekonomikalyq habtar jelisin qurýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar qabyldaǵan jón bolar edi. Bul Ortalyq Aziia elderiniń biryńǵai taýar ótkizý júiesine tirek qyzmetin atqarady jáne ony odan ári keńeitýge bolady.
Qazaqstan qazirdiń ózinde bul baǵytta qyrǵyz jáne ózbek seriktesterimen naqty qadamdar jasap jatyr. Atap aitqanda, qazaq-ózbek shekarasynda «Ortalyq Aziia» halyqaralyq ónerkásiptik kooperatsiia ortalyǵynyń jobasy, al qazaq-qyrǵyz shekarasynda Indýstriialyq saýda-logistikalyq keshen júzege asyrylyp jatyr. Tájikstanmen kóterme saýda-taratý ortalyǵyn qurý týraly kelisim bar, Túrikmenstanmen astyq terminalyn salýdy josparlap otyrmyz. Bul jobalar ózara saýda ainalymynyń kólemin arttyrýda ortaq múddemizge sai jáne Eýraziialyq ekonomikalyq odaq naryǵy men ózge de elderge eksportqa shyǵarýǵa múmkindik beredi. Qalyptasqan dástúrli tásilderden bólek taýardy eksportqa shyǵarýdyń zamanaýi joldaryn keńirek paidalaný qajet. Atap aitqanda, jýyrdaǵy barlyq jerde bolǵan shekteýler men lokdaýndar elektrondy kommertsiiany damytýdyń asa qajet ekenin kórsetti.
Qazaqstan Ortalyq Aziia elderiniń básekelik ustanymdaryn eskere otyryp, aldaǵy onlain-kórmege ónimderimizdi birlese shyǵarýdy uiymdastyrýdy usynady. Máselen, Alibaba alańynda ótken sońǵy kórmede tek Resei ǵana 50 myńnan astam taýar túrin usyndy. Biyl Qazaqstan Alibaba platformasynda Ulttyq pavilonyn ashqan 18-shi el boldy. Pavilon 2022 jyly 24 maýsymda ashyldy. Onda 130-ǵa jýyq kompaniia 7500 taýar túrin usynyp otyr. 2020 jyldan bergi jalpy saýda 167 million dollardy qurady. Biraq, árine, buǵan toqmeiilsýge bolmaidy. Áli de áleýetimiz bar. Aimaqtyń áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyǵyn nyǵaitý qazir kóp jaǵdaida investitsiia tartýǵa baǵyttalǵan sharalardyń tiimdiligine bailanysty.
Halyqaralyq sarapshylar aldaǵy 10 jylda bizdiń shetelden tikelei investitsiia tartý jónindegi áleýetimizdi shamamen 170 milliard dollar, sonyń ishinde shikizattyq emes sektorǵa shamamen 70 milliard dollar kóleminde bolady dep boljap otyr. Bul rette, aimaqtyq jobalarǵa tikelei jáne portfeldik investitsiialardy yntalandyrý úshin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy tiimdi platforma bola alady. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy álemdik qarjy institýttarynyń tájiribesi men jańa tetikterin usyna alady. Ortalyqqa qazirdiń ózinde álemniń 64 elinen 1400-den astam kompaniia tirkelgen. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna tirkelgen sheteldik kompaniialardyń kópshiligi óz biznesterin Qazaqstan aýmaǵynda ǵana emes, kórshiles elderde de júrgizgisi keledi. Aimaqtyń investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin jańa «AIFC Multipass» ónimi ázirlendi. Bul – «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy seriktesteriniń iskerlik maqsatpen qatysýshy-memleketterdiń aýmaǵynda kedergisiz júrýine múmkindik beretin erekshe mártebege ie viza. Bul Ortalyq alańy ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyqtyń kez-kelgen formatyn ótkizýge ashyq.
TÓRTINShI. Aimaqtyń kólik bailanysyn arttyryp, birtindep tranzitke jaǵdai jasaý kerek. Kartaǵa kóz salsaq, Resei, Qytai, Ońtústik Aziia, Taiaý Shyǵys jáne Ońtústik Kavkazdyń túiisken jerinde ornalasqan Ortalyq Aziianyń geografiialyq ereksheligi aiqyn kórinedi. Jańa geosaiasi jaǵdaida transkontinentaldyq saýdany damytýda jáne ilgeriletýde bizdiń aimaqtyń róli edáýir artady. Osy rette Qazaqstan Transkaspii halyqaralyq kólik baǵytyn belsendi túrde damytyp otyr. Bul baǵyttaǵy konteiner tasymaly 2017 jyldan beri 3 esege, iaǵni 25 myńǵa deiin ósti. Budan bólek, Qazaqstan «Mazari-Sharif – Kabýl – Peshevar» baǵytyndaǵy temirjol qurylysyna atsalysýǵa ázir. Naqty aitqanda, temirjol qurylysyna qajetti materialdarmen qamtamasyz etip, vagondar usyna alamyz. Óz tarapymyzdan seriktesterimizdi Shyǵys Aziia men Parsy shyǵanaǵy elderin bailanystyratyn eń qysqa baǵyt «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjolyn belsendi paidalanýǵa shaqyramyz.
Meniń jýyrdaǵy Iranǵa saparym barysynda alǵashqy konteinerlik poiyz Qazaqstannan Túrikmenstan, Iran arqyly Túrkiiaǵa jóneltildi. Bul jańa logistikalyq sheshim 6 myń shaqyrymnan astam joldy 12 kúnde júrip ótýge múmkindik beredi. Sondai-aq Qazaqstannyń Aqtaý jáne Quryq porttary Taiaý Shyǵys pen Eýropa elderiniń naryǵyna shyǵýǵa septigin tigizedi. Túrkmenbashy portynyń infraqurylymyn tabysty damytyp kele jatqan Túrikmenstan da bul ustanymdy qoldaitynyna senimdimin. Degenmen, bizdiń elderimizge óz aramyzdaǵy kólik kommýnikatsiiasyn damytý máselesin esten shyǵarýǵa bolmaidy. Qazir biz bul baǵytta Ózbekstanmen belsendi túrde yntymaqtastyq ornattyq. «Darbaza – Maqtaaral» temirjol jelisiniń iske qosylýy ótkizý áleýetin 2 ese arttyrýǵa, al júk tasymaldaý merzimin 1,5 ese qysqartýǵa múmkindik beredi. Sondai-aq «Túrkmenbashy – Garabogaz – Qazaqstan shekarasy» jańa avtojolyn salýdy quptaimyz. 2025 jyldan bastap «Jańaózen – Túrikmenstan shekarasy» avtojoly ýchaskesin qaita salý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr. Bul baǵyttaǵy jumystardy úilestirý kólik-logistika salasyndaǵy jobalarymyzdyń paidasyn meilinshe arttyra túsedi. Sondyqtan úkimetterimizge tranzittik tasymaldar úshin tarif saiasatyn ońtailandyrý jáne ákimshilik rásimderdi jeńildetý máseleleri boiynsha tyǵyz yqpaldastyq ornatý qajet. Árine, Ortalyq Aziia tek qurlyqtaǵy kópir jáne shikizat resýrstaryn jetkizýshi qyzmetimen ǵana shektelip qalmaýy kerek. Shynaiy ornyqty ekonomikalyq model qalyptastyrý aýqymdy indýstrializatsiia men ekonomikanyń jańa perspektivti salalaryn tez damytýdy qajet etedi.
BESINShI. Klimattyń qazirgi syn-qaterleri, sý jáne energetika resýrstaryna suranystyń artýy Aral teńizi basseiininiń sý resýrstaryn tiimdi paidalanýdy qamtamasyz etý jóninde naqty sharalar qabyldaýdy talap etýde. Klimattyń ózgerýi jónindegi Halyqaralyq sarapshylar tobynyń baiandamasyna sáikes bizdiń aimaqtyń temperatýrasy planetanyń basqa bólikterine qaraǵanda áldeqaida jyldam jylyp keledi. Klimattyń ózgerýi aimaǵymyzdaǵy sýdyń basty kózi muzdyqtar kóleminiń kishireiýine ákep soqtyrady. Olardyń Ortalyq Aziiadaǵy kólemi sońǵy 50 jylda 20, tipti 30 paiyzǵa kishireigen. Bolashaqta bul Syrdariia men Ámýdariia ózenderiniń aǵysyn birneshe ese qysqartady. Bunyń barlyǵy aimaqtyń azyq-túlik, energetika jáne ekologiia salalaryndaǵy qaýipsizdigine úlken qater tóndirip otyr. Sondai-aq shuǵyl shara qabyldaýdy talap etedi. Bul rette, Qyrǵyzstannyń 2022 jyldy Taýlardy turaqty damytýdyń halyqaralyq jyly dep jariialaý jónindegi bastamasyn qoldaimyz. Budan bólek, Tájikstannyń 2025 jyldy Muzdyqtardy saqtaýdyń halyqaralyq jyly dep jariialaý jónindegi usynysyn da ýaqytyly engizilgen bastama dep sanaimyz.
Kúsh-jigerimizdi jumyldyrmai, Ortalyq Aziiadaǵy klimattyń ózgerý saldaryn eńserý múmkin emes. Sondyqtan birlesken is-qimyldardy úilestirý úshin Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne aimaqtaǵy klimattyń ózgerýine qatysty kelisilgen saiasat júrgizý jónindegi Ortalyq Aziia elderiniń jobalyq keńsesin qurýdy usynamyz. Múmkindikti paidalanyp, osy ózekti máselege qatysty asa mańyzdy derekter keltire keteiin. Úkimetaralyq sarapshylar tobynyń klimattyń ózgerýi jónindegi 1,5 gradýs týraly arnaiy baiandamasynda ǵasyr sońynda Ortalyq Aziiadaǵy temperatýra Tselsii baǵany boiynsha 6 gradýsqa deiin kóteriledi dep boljanǵan. Bul jahandyq temperatýranyń boljamdy kóterilýinen eki ese artyq. Qazirgi tańda Qazaqstan Respýblikasynda 2724 muzdyq bar. Eń úlkeni Tuiyqsý muzdyǵynyń kólemi sońǵy 38 jylda 1 shaqyrymǵa deiin kishireigen. Bul muzdyq jyl saiyn 58 million tonna kóleminiń shamamen 1 million tonnasyn joǵaltady. Bul 2040 jylǵa qarai sý resýrstarynyń 20 paiyzdan astam azaiýyna alyp keledi.
Qazaqstan transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn ózara tiimdi paidalaný maqsatymen birlesken gidroenergetikalyq jobalardy júzege asyrýǵa basa mán beredi. Osy oraida Qyrǵyzstanda Qambarata GES-1 qurylysynyń jobasy talqylanýda. Keshe biz, úsh prezident bul máseleni egjei-tegjeili talqyladyq jáne aldyn ala naqty ári paidaly ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizdik. Gidroelektr stantsiiasy Ortalyq Aziia elderiniń energetikalyq qaýipsizdigin nyǵaitýǵa, aýyl sharýashylyǵy óndirisin keńeitýge múmkindik beredi.
Sondai-aq, Araldy qutqarý halyqaralyq qory aiasynda memleketterimizdiń ózara is-qimylyn jandandyrýǵa shaqyramyz. Onyń uiymdyq qurylymy men sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý jónindegi aimaqtyq jumys tobyndaǵy qyrǵyz tarapynyń jumysyn oń baǵalaimyz. Atalǵan Qor aiasynda qyrǵyz tarapymen aradaǵy tolyqqandy yntymaqtastyqtyń qaita jańǵyratynyna senim bildiremiz.
Qurmetti áriptester!
Ortaq tarih, ainymas dostyq jáne tatý kórshilik – baýyrlas halyqtardyń etene jaqyn bolýynyń myzǵymas negizi. Osyǵan bailanysty qarym-qatynastarymyzdy odan ári nyǵaitý jáne mádeni-gýmanitarlyq kún tártibiniń jańa mazmuny boiynsha óz oiymdy ortaǵa salýdy jón kórdim. Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeitý – ózekti másele. Joǵary bilim berýdiń Ortalyq Aziiadaǵy birtutas keńistigin qurý jónindegi byltyr qol qoiylǵan deklaratsiia osyǵan negiz bolady. Qazaqstan bul bastama aiasynda joǵary oqý oryndary arasynda stýdent almasý isin keńeitý jónindegi áriptesteriniń usynystaryn qoldap, Ortalyq Aziia elderiniń jastaryn oqytý úshin kvota sanyn edáýir arttyrdy. Sondai-aq biz ozyq joǵary oqý oryndarymyzdyń jáne úzdik mektepterimizdiń filialdaryn aimaq memleketterinde ashýǵa ázirmiz. Máselen, jaqynda Bishkekte Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń filialy ashyldy. Ózbekstanmen ózara tiimdi negizde bilim berý ortalyqtaryn ashý máselesi pysyqtalýda.
Ortalyq Aziia halyqtarynyń tarihi jáne mádeni mol murasyn nasihattaýdy birlesken jumystyń mańyzdy baǵyty dep sanaimyn. Osy oraida etnogeografiialyq jáne tarihi zertteýlerdi uiymdastyrý, sondai-aq ǵylymi eńbekterdi jariialaý maqsatymen elderimizdiń Ǵylym akademiialary arasynda tyǵyz bailanys ornatý usynylady. Ulttyq arhiv ortalyqtary men kitaphanalardyń yntymaqtastyǵy negizinde arhiv jáne zertteý málimetterin almasý úshin Birikken onlain-platforma qurýdy usynamyn. Bul ǵylym salasyndaǵy kooperatsiiany tereńdetýge múmkindik beredi. Búkil aimaqqa ziian keltiretin aqparattyq keńistiktegi jaǵymsyz qubylystardyń aldyn alý úshin kúsh-jiger biriktirgen jón. Bul jumystardyń maqsaty – dostyǵymyzǵa syzat túsirmeý.
Memleketaralyq jáne etnosaralyq arazdyqty qozdyrý arqyly elderimizdi alalaýǵa jáne qarym-qatynastarymyzǵa syzat túsirýge baǵyttalǵan kez kelgen áreketke tótep berý úshin birigýimiz qajet. Ókinishke qarai, áli kúnge deiin buqaralyq aqparat quraldarymyz aimaq elderinde bolyp jatqan oqiǵalar týraly jańalyq taratý jaǵynan aqsap turǵany baiqalady. Múmkindiginshe, bul úrdisti ózgertý kerek. Bálkim, búkilaimaqtyq telearna nemese aqparattyq internet-saityn ashqan jón bolar. Osy máselelerdi egjei-tegjeili pysyqtaý úshin Ortalyq Aziianyń salalyq mekemeleri men aqparattyq agenttikteri basshylarynyń jiynyn turaqty túrde ótkizip otyrý paidaly bolmaq. Aimaqty birtutas mádeni keńistik retinde kórsetý maqsatymen «Ortalyq Aziianyń mádeni astanasyn» jyl saiyn tańdaý tájiribesin engizgen jón.
Qurmetti áriptester!
Búgingi Sammittiń qorytyndysy Ortalyq Aziiadaǵy beibitshilik, qaýipsizdik jáne órkendeý úshin aimaqtyq kooperatsiiany damytýdyń jańa kezeńi bolady dep sanaimyn.
Qazaqta «Tatýlyq – taýsylmas baqyt» degen danalyq bar. Ýaqyt synyna tótep bergen tyǵyz ári senimdi qarym-qatynasymyz, ortaq tarihi jáne rýhani tamyrymyz elderimiz arasyndaǵy dostyǵymyzdyń sarqylmas kózi bolatynyna senemin.
