بٸشكەك قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مٷشە ەلدەر باسشىلارى كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قوناقجايلىق كٶرسەتكەنٸ جەنە تمد-عا تٶراعالىق ەتۋ بارىسىندا قىرعىزستاننىڭ تابىستى جۇمىس اتقارعانى ٷشٸن سادىر جاپاروۆقا العىس ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى تمد جانىنداعى سەرٸكتەس جەنە باقىلاۋشى مەرتەبەسٸنٸڭ بەكٸتٸلۋٸن بٷگٸنگٸ وتىرىستىڭ ايتۋلى وقيعاسى رەتٸندە اتاپ ٶتٸپ, بۇل شەشٸم ۇيىمنىڭ كەمەلٸنە كەلگەنٸن جەنە ونى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸنە قادام باسقانىن كٶرسەتەتٸنٸنە نازار اۋداردى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ گەوساياسي قايشىلىقتاردىڭ شيەلەنٸسە تٷسكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, ەلەم ەكونوميكاسىندا تۇراقسىزدىق كٷشەيگەنٸن ايتتى.
– قازاقستان جاھاندىق ساۋدا-ساتتىق پەن مەملەكەتتەردٸڭ ەل-اۋقاتىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸن ەكونوميكالىق سانكتسييالاردى قولدانۋعا تٷبەگەيلٸ قارسى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بٶلەك, پرەزيدەنت تاياۋ شىعىستاعى قازٸرگٸ احۋالعا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
– قازاقستان حالىقارالىق ٶزەكتٸ پروبلەمالاردى شەشۋ ٷشٸن لاڭكەستٸك ەدٸستەردٸ قولدانۋعا مٷلدەم قارسى. ونداعان جىل بويى شەشٸمٸن تاپپاي كەلە جاتقان مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بەيبٸت ازاماتتارعا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتٸپ, تەررورلىق اكتسييالار جاساۋعا بولمايدى. بۇل – ەش اقتاۋعا كەلمەيتٸن ەرەكەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستاردا ەدٸلدٸك قاعيداتىن ورناتۋدى, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بارلىق مٷشەسٸنٸڭ زاڭدى جەنە ەگەمەندٸك قۇقىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى دەموكراتييالاندىرۋدى جاقتايتىنىن جەتكٸزدٸ.
مەملەكەت باسشىسى بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندەگٸ قازٸرگٸ توقىراۋ جاعدايىندا ەمبەباپ ۇيىمنىڭ ٶكٸلدٸك اياسى اناعۇرلىم كەڭ ورگانى سانالاتىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بار ەرٸ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.
– بۇل رەتتە بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن رەفورمالاۋ ٸسٸندە اسىعىستىق تانىتۋعا بولمايدى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بۇل ماڭىزدى ورگانعا ەلەمنٸڭ بارلىق ايماعىنىڭ ەلدەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە جاھاندىق وڭتٷستٸك مەملەكەتتەرٸ مٷشە بولۋعا تيٸس. شىن مەنٸندە, بۇل ۇستانىمدى وسى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بارلىعى قۇپتايتىنى قۋانتادى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تۋىندايتىن سىن-قاتەرلەردٸ ەڭسەرۋگە, تابىستى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ٷشٸن جاڭا سالالاردى ٸزدەۋگە باعىتتالعان تمد فورماتىنداعى بەلسەندٸ ىقپالداستىقتى جالعاستىرۋعا شاقىردى.
– تىعىز ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ نەگٸزگٸ مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ. دوستاستىققا مٷشە ەلدەردٸڭ نارىقتارى بٸز ٷشٸن قاشاندا باسىمدىققا يە. ٶتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ تٶرتتەن بٸرٸنەن استامى تمد مەملەكەتتەرٸمەن جاسالدى. بۇل وڭ ديناميكا بيىل دا ساقتالىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ساۋدا اينالىمى 7 ايدا 4,5 پايىزعا ٶسٸپ, 20,5 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بٸز ساۋدا بايلانىستارىن ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن قولدا بار مٷمكٸندٸكتەردٸ تولىق پايدالانۋىمىز قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ساۋدا كەدەرگٸلەرٸن جويۋعا, قولايلى تاريفتٸك جاعداي جاساۋعا, ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸ جەڭٸلدەتۋگە باسا مەن بەرۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت دوستاستىق كەڭٸستٸگٸندەگٸ كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋ ماڭىزدى ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
– بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ بٸرەگەي گەوگرافييالىق ارتىقشىلىعىمىزدى پايدالانىپ, جاھاندىق نارىقتاردى ۇشتاستىرۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, ايماعىمىزدى ٸرٸ كٶلٸك-لوگيستيكالىق حابقا اينالدىرامىز. ەلەمدە جاڭا ەكونوميكالىق گەوگرافييا قالىپتاسىپ, ساۋدا اعىندارى ۇلعايا تٷسكەن قازٸرگٸ جاعدايدا بۇل باعىت ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە بولادى. بٷگٸندە ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى قۇرلىقتىق-ترانزيتتٸك تاسىمالدىڭ 80 پايىزى قازاقستان ارقىلى ٶتەدٸ. بٸز ترانسكاسپيي كٶلٸك باعىتىن, سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك دەلٸزٸن ودان ەرٸ دامىتۋعا, سونداي-اق قازاقستان – تٷرٸكمەنستان – يران تەمٸرجولىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىققاندى پايدالانۋعا ايرىقشا مەن بەرەمٸز. قازاقستان دوستىق – مويىنتى, باقتى – اياگٶز, داربازا – ماقتاارال تەمٸرجول جوبالارىن تەزٸرەك ٸسكە اسىرۋدى كٶزدەيدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلدەرٸمٸزدٸڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن نىعايتۋ ٷشٸن قازٸرگٸ قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتىپ, ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸ قىسقارتۋ جەنە ينتەگراتسييالانعان لوگيستيكالىق, سونىڭ ٸشٸندە تسيفرلىق شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ شارالارىنىڭ ماڭىزدى ەكەنٸنە ارنايى توقتالدى.
پرەزيدەنت تمد-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ اۋماعى ارقىلى ٶتەتٸن كٷرە جولداردى ٶزارا ۇشتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەۋدٸ ۇسىندى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل قۇجات ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ دوستاستىق ەلدەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرەتٸن جاڭا ترانزيتتٸك-لوگيستيكالىق كودقا اينالادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸن كەلەسٸ باسىمدىق رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ.
– اناعۇرلىم ٶنٸمدٸ ەرٸ ەكولوگييالىق تازا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ٷشٸن ٶزارا ىقپالداستىقتى كٷشەيتكەنٸمٸز جٶن. وزىق تەجٸريبەمەن بٶلٸسٸپ, ٶندٸرٸس پەن ٶتكٸزٸلەتٸن ٶنٸم اراسىنداعى تٸزبەكتٸ جولعا قويۋ, سونداي-اق فيتوسانيتارييالىق جەنە ۆەتەرينارلىق تالاپتاردى وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كليماتتىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە ٶزگەرۋٸ ەلدەرٸمٸزدٸڭ ورنىقتى دامۋىنا ايتارلىقتاي قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
– تمد-عا مٷشە بٸرقاتار مەملەكەتتٸڭ اۋماعىندا قازٸرگٸ ەكولوگييالىق احۋال ناشارلاپ, شٶلگە اينالۋ جەنە سۋ قورىنىڭ سارقىلۋ جاعدايىندا بۇل پروبلەمانى ەلەۋسٸز قالدىرۋعا بولمايدى. بۇۇ باعالاۋىنا سەيكەس 2050 جىلعا قاراي كليماتتاعى ٶزگەرٸس سالدارىنان بەس ميللياردتان استام ادام سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىراۋى مٷمكٸن. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ورتالىق ازييا ەلدەرٸ جەر شارىنداعى ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ كٶتەرٸلۋٸنە بايلانىستى كٷردەلٸ پروبلەمالارعا تاپ بولىپ وتىر, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ اتالعان سالاداعى ماڭىزدى جوبالارى تۋرالى مەلٸمەت بەردٸ.
مەملەكەت باسشىسى كٷش-جٸگەر جۇمىلدىرماي, ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەكولوگييالىق كاتاكليزمدەردٸڭ سالدارىن ەڭسەرۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق تمد اياسىندا وسى باعىتتاعى كونسترۋكتيۆتٸ قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ اسا ماڭىزدى دەپ سانايدى.
بۇدان بٶلەك, مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق مەسەلەسٸنە ايرىقشا مەن بەرٸلدٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆ تمد-عا مٷشە ەلدەر اراسىنداعى كٶپجاقتى ىقپالداستىقتا ورىس تٸلٸ ەرەكشە رٶل اتقاراتىنىنا توقتالدى.
– بيىل تمد-دا «ورىس تٸلٸ جىلى» دەپ جارييالانۋىنىڭ سيمۆولدىق مەنٸ بار. سونىمەن قاتار بٸز بٷگٸن ورىس تٸلٸنە قاتىستى حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ تۋرالى شارت پەن جارعىعا قول قويۋ جٶنٸندە تاريحي شەشٸم قابىلدايمىز. بۇل ۇيىم دەربەس حالىقارالىق قۇرىلىمعا اينالادى, قۇقىق سۋبەكتٸسٸ رەتٸندە تانىلادى. جاڭا ۇيىم بارلىق ەل ٷشٸن اشىق بولادى. ەرينە, بۇل – جاھاندىق گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىنان ٶتە ٶزەكتٸ. تمد كەڭٸستٸگٸندە جەنە ودان ەلدەقايدا كەڭٸرەك حالىقارالىق اۋقىمدا ورىس تٸلٸن ناسيحاتتاۋ ٷشٸن قابىلدانىپ جاتقان شارالار ەلدەرٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸن نىعايتۋ ٷردٸسٸنە كەرٸ ەسەر ەتپەيدٸ. قازاقستان قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸن كٷشەيتۋ ساياساتىن جالعاستىرا بەرەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت دوستاستىق ەلدەرٸنٸڭ ۆولونتەرلەر بٸرلەستٸكتەرٸنٸڭ كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
– 2024 جىلدى تمد-دا ۆولونتەرلٸك قوزعالىس جىلى دەپ جارييالاۋ باستاماسىن قۇپتايمىز. قازاقستان 2020 جىلدى ۆولونتەر جىلى رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ. ەرٸكتٸلەردٸڭ ٸزگٸ امالدارى قوعامىمىزدا تٸلەۋلەستٸك, مەيٸرٸمدٸلٸك جەنە جاناشىرلىق قاسيەتتەرٸنٸڭ تەرەڭ تامىر جايۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى. مۇنداي ادامگەرشٸلٸك تالپىنىستارعا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋ ماڭىزدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت دوستاستىق ەلدەرٸ ەرٸكتٸلەرٸنٸڭ جىل سايىنعى فورۋمىن ٶتكٸزۋدٸ جەنە وعان تمد-نىڭ تۇراقتى الاڭى مەرتەبەسٸن بەرۋدٸ ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى سٶزٸنٸڭ سوڭىندا 2024 جىلى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ تمد-عا تٶراعالىق ەتۋٸ جەنە كەزەكتٸ سامميتتٸ كەلەسٸ جىلى كٷزدە مەسكەۋدە ٶتكٸزۋ تۋرالى شەشٸمدٸ قولدادى. سونداي-اق ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆتٸ تمد-نىڭ قۇرمەت بەلگٸسٸمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى قىرعىزستاننىڭ باستاماسىن قۇپتادى.
سونىمەن قاتار جيىندا قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار بەردٸمۇحامەدوۆ, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, تمد باس حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
