فوتو: Akorda.kz
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «كٶپپوليارلى ەلەمدەگٸ ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا» اتتى ٸٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىستى. جيىن سۇراق-جاۋاپ فورماتىندا ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
مودەراتور الەكساندر شوحين مەملەكەت باسشىسىنا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ قابىلدانعان ستراتەگيياسىندا ٶزارا ينفراقۇرىلىم بايلانىسى, «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» جەنە «باتىس – شىعىس» دەلٸزدەرٸ جەنە ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن اراداعى قاتىناستار سەكٸلدٸ پەرسپەكتيۆتٸ باعىتتار قامتىلعان با دەگەن سۇراق قويدى.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ٸلتيپات بٸلدٸرە وتىرىپ, جيىنعا شاقىرعانى جەنە ٸس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن رەسەي تاراپىنا جەنە ۆلاديمير پۋتينگە ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق باعىتتارى قابىلدانعانىن اتاپ ٶتتٸ.
– شىن مەنٸندە, بۇل وسى سالادا اتقارىلعان جۇمىستارعا بەرٸلگەن باعا بولدى. ەرينە, ماقساتتار مەن مٸندەتتەردٸ قايتا پىسىقتاۋ كەرەك. فورۋمعا قاتىسۋشىلار جەنە ەرٸپتەستەرٸم ستراتەگييانىڭ ٶتە ماڭىزدى, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان قۇجات ەكەنٸنە كەلٸسەدٸ دەپ ويلايمىن. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ گەوگرافييالىق اۋماعى وراسان زور ەكەنٸن ەسكەرسەك, ٶزارا ينفراقۇرىلىم بايلانىسىن دامىتۋ مەسەلەسٸ اسا ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇل جەردە بٸز بٸردەن ەكٸ دەڭگەيدە: بٸرٸنشٸ – ٸشكٸوداقتىق, ياعني وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ كٶلٸك جەنە كوممۋنيكاتسييا سالالارىنداعى ينتەگراتسيياسى باعىتىندا, ەكٸنشٸ – حالىقارالىق, ياعني كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنداعى حالىقارالىق مەسەلەلەردٸ جٷزەگە اسىرۋ جەنە ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ اياسىندا جۇمىس ٸستەيتٸنٸمٸزدٸ ايتا كەتۋ كەرەك. جاھاندىق تاۋار اعىنىنىڭ مەيلٸنشە جىلدام ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ جاتقانىن ەسكەرسەك, قازٸر جان-جاعىمىزدى جٸتٸ باقىلاپ, بٷكٸل ايماقتا بارىنشا ترەند قالىپتاستىرۋ ٶتە ماڭىزدى. شىعىسىمىزدا تۇتاس قۇرلىقتى ستراتەگييالىق تۇرعىدا بايلانىستىرۋدى كٶزدەيتٸن ماڭىزدى ەرٸ اۋقىمدى باستاما – قحر-دىڭ «بٸر جول – بٸر بەلدەۋ» جوباسى بار. سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك جەلٸسٸندەگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناسقا سۇرانىس بٸرنەشە ەسە ارتتى. بٸز, شىن مەنٸندە, وسى ٷدەرٸستەردٸڭ بەل ورتاسىندامىز. قالىپتاسىپ كەلە جاتقان وسى جاھاندىق ەكونوميكادا بٸزدٸڭ قانداي رٶل اتقاراتىنىمىز ٶزٸمٸزگە بايلانىستى. ٶتكەن جىلدىڭ وقيعالارى «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» كٶلٸك دەلٸزٸن «جاڭا جاھاندىق لوگيستيكانىڭ» باستى ەلەمەنتٸ رەتٸندە دامىتۋ قاجەت ەكەنٸن تاعى دا انىق بايقاتتى. اتالعان مەريدياندى دەلٸز ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتىنىڭ ەندٸگٸمەن سەيكەس كەلەدٸ. سوندىقتان ەكٸ باعىتتى دا ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ جٷيەلٸ تٷردە دامىتسا, بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرا تٷسەتٸنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل تەك ٶنەركەسٸپ, كٶلٸك جەنە ەكونوميكا سالالارىن دامىتپايدى. سونداي-اق بۇل باعىتتار الىپ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ٶزارا قارىم-قاتىناس پەن كووپەراتسييانى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتە الادى. مەن بۇل تۋرالى بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ٶيتكەنٸ دەل قازٸر كٶلٸك لوگيستيكاسى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتا العا شىقتى. شىن مەنٸندە, حالىقارالىق نارىقتا كٶلٸك باعدارلارىنا, لوگيستيكاعا جەنە باسقا دا سالالارعا يەلٸك ەتۋ ٷشٸن كٷرەس جٷرٸپ جاتىر. بۇل – بارلىق مەملەكەت ٷشٸن پايدالى بيزنەس. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق وسى باعىتتا ماڭىزدى رٶل اتقارۋعا تيٸس دەپ ويلايمىن. وداقتىڭ ەڭ باستى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق سەرٸكتەسٸ – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن تيٸمدٸ قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. قىتاي – ەڭ ٸرٸ جٷك جٶنەلتۋشٸ ەرٸ ەڭ ٸرٸ تۇتىنۋشى ەل, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى فورۋم قاتىسۋشىلارىنا ٶتكەن اپتادا قحر-عا مەملەكەتتٸك ساپارمەن بارعانىن, ساپار اياسىندا سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورتتا قازاقستاننىڭ لوگيستيكالىق ورتالىعىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاعانىن جەتكٸزدٸ. پرەزيدەنت بۇل پورت ورتالىق ازيياعا, ەۋروپاعا, تٷركيياعا جەنە يرانعا تٸكەلەي كونتەينەر پويىزدارىن جٶنەلتەتٸن نەگٸزگٸ حابقا اينالاتىنىنا سەنٸمدٸ. سونىمەن قاتار باقتى – اياگٶز ۋچاسكەسٸندە تەمٸرجول بايلانىسىن ٸسكە قوسۋ جەنە قحر باعىتىندا بٶلەك شەكارا ٶتكەلٸن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– بٸز رەسەيمەن نەتيجەلٸ ىنتىماقتاستىق قۇرۋعا نيەتتٸمٸز. سەبەبٸ بۇل جوبا تەك قازاقستاننان عانا ەمەس, باتىس سٸبٸردەن دە قحر-عا تاۋار جەتكٸزۋ مەرزٸمٸ مەن قاشىقتىعىن ەدەۋٸر قىسقارتادى. تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە. فيزيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدان بٶلەك, «جۇمساق» ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋعا باسا مەن بەرۋ قاجەت. ياعني, تسيفرلاندىرۋ, كەدەندٸك ەكٸمشٸلەندٸرۋ ٸسٸن وڭتايلاندىرۋ جەنە ەكٸمشٸلٸك جٷكتەمەنٸ ازايتۋ. جالپى, قازٸر بٸز ەۋرازييادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا كٶلٸك قۇرىلىمىن قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل ٸسكە تىڭعىلىقتى ەزٸرلٸكپەن ەرٸ جۇمىلا كٸرٸسسەك, بٸرشاما ەكونوميكالىق جەنە ساياسي پايداعا كەنەلەمٸز. بٸزدە تولىققاندى جەنە كونسترۋكتيۆتٸ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندٸگٸ تۋرالى ورتاق تٷسٸنٸك بار دەپ ويلايمىن. جالپى, ەاەو حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرٸپ, ٶزٸنٸڭ تانىمالدىعىن, سونىمەن قاتار حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى بەدەلٸن ارتتىرۋعا تيٸس. ەرينە, ەۋرازييالىق وداقتىڭ بەدەلٸ وسى ۇيىمداعى بٸرلەسكەن جۇمىسىمىزدىڭ ناقتى نەتيجەلەرٸنە نەگٸزدەلۋگە تيٸس. سوندىقتان قىتايمەن, ٷندٸستانمەن, ۆەتناممەن, يرانمەن, مىسىرمەن, يزرايلمەن, سەربييامەن جەنە باسقا دا سەرٸكتەستەرمەن بەلسەندٸ قارىم-قاتىناس جاساۋ – وداقتىڭ كەمەلدەنە تٷسكەنٸن جەنە ونىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان تارتىمدى ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن ماڭىزدى كٶرسەتكٸش. ٶتكەن جىلدان بەرٸ يندونەزييامەن جەنە بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸمەن ەركٸن ساۋدا جٶنٸندە كەلٸسٸم جاساۋ تۋرالى كەلٸسسٶز جٷرگٸزە باستادىق. مەن بۇل باعىتتاردى ٶتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. سوندىقتان ەۋرازييالىق كوميسسييا شۇعىل ەرٸ جاۋاپتى جۇمىس اتقارادى دەپ سەنەمٸن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت وداقتى دامىتۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن انىقتاۋ قاجەتتٸگٸنە نازار اۋداردى.
– كەز كەلگەن ٸستٸ قولعا العاندا ەردايىم قازٸرگٸ پروبلەمالاردى عانا شەشٸپ قويماي, كەلەشەكتەگٸ جۇمىستى دا جوسپارلاۋ كەرەك ەكەنٸ سٶزسٸز. سونداي-اق اينالاداعى جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸنە بايسالدى قاراۋ كەرەك. مۇنىڭ بەرٸنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ بولۋعا تيٸس. ٸرگەتاسى نەعۇرلىم مىعىم بولسا, سوعۇرلىم مىقتى ەرٸ ۇزاققا تٶزٸمدٸ عيمارات سالۋعا بولادى. ال بٸزدٸڭ وداقتىڭ ٸرگەتاسى نە? وداق تۋرالى كەلٸسٸمدٸ تولىققاندى جٷزەگە اسىرۋ نەگٸزگٸ مەسەلە جەنە سولاي بولا بەرەدٸ. قازاقستان 2015 جىلعى شارتتىڭ نەگٸزٸندە دەل وسى ينتەگراتسييانى قولدايتىنىن تاعى دا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. ياعني, «تٶرت ەركٸندٸك» جەنە ينفاقۇرىلىمعا تەڭ دەرەجەدە قولجەتٸمدٸلٸك, ەدٸل بەسەكە, تەڭ قۇقىق جەنە ۇلتتىق مٷددەنٸ ەسكەرۋ سەكٸلدٸ نەگٸزگٸ قاعيداتتار مٷلتٸكسٸز ساقتالۋى كەرەك. بۇل – بٸزدٸڭ ورتاق ٸسٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى. قازاقستان دەل وسى قاعيداتتاردى ٸلگەرٸلەتەدٸ. قازٸر تۇراقتى تٷردە تۋىندايتىن كەدەرگٸلەر مەن شەكتەۋلەر تۋرالى كٶپتەگەن دەرەكتٸ تٸزبەلەيتٸن ۋاقىت ەمەس دەپ ويلايمىن. مەن بۇل جاعدايدى شيەلەنٸستٸرۋدٸ جاقتامايمىن. بٸراق تۋىنداعان مەسەلەلەردٸ وسىندا شەشۋ كەرەك. بۇل جەردە تەۋەكەل ٶتە جوعارى. بۇعان دەيٸن ايتقانىمداي, بۇل – بٸزدٸڭ وداقتىڭ بەدەلٸ. بٸز, ەڭ الدىمەن, ٶز حالىقتارىمىزعا وداقتىڭ ماڭىزدىلىعىن, ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. ول ٷشٸن جان-جاقتى پىسىقتالعان, دۇرىس شەشٸمدەر قاجەت. ينتەگراتسييانىڭ ٶتە كٷردەلٸ پروتسەسس ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. بۇل - بارلىق ۇلتتىق مٷددەنٸ بٸر ارناعا توعىستىراتىن ٶتە نەزٸك جۇمىس. بٸراق بٸز بۇل جۇمىستى ٶزارا كەلٸسە وتىرىپ جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. بٸزگە ناقتى نەتيجەلەر قاجەت. العا قويىلعان جەنە جارييالانعان ماقساتتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸنە ەلٸ دە قول جەتكٸزٸلمەدٸ. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, وداق اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸنٸڭ ورىندالۋىن سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزۋگە باسا مەن بەرۋٸمٸز قاجەت دەپ ويلايمىن. مۇنى ٸستەمەسەك, الدىمىزعا اسقاق ماقساتتار قويۋ قيىن. جاڭا نەرسەنٸ ەنگٸزبەستەن بۇرىن وسىعان دەيٸن بٸرگە جوسپارلاعان دٷنيەلەردٸ ٸسكە اسىرۋعا بارىنشا كٷش سالۋىمىز قاجەت. ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا تٷپكٸ ماقسات ەمەس. بۇل تەك ۇيىمعا مٷشە مەملەكەكەتتەردٸڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ جەنە حالىقتارىنىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ بٸر قۇرالى ەكەنٸن تٷسٸنۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانىڭ جەتٸستٸگٸ ستراتەگييالار, كەلٸسٸمدەر جەنە شەشٸمدەردٸڭ سانىمەن ەمەس, كەرٸسٸنشە, جاڭا ٶندٸرٸستەر, تەحنولوگييالار جەنە جۇمىس ورىندارىمەن باعالانادى. بٸز ٷشٸن ەاەو اياسىنداعى ينتەگراتسييا, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق سيپاتقا يە. ەرينە, ستراتەگييادا ايتىلعان كەز كەلگەن باسقا سالانىڭ ماڭىزى بار. بٸراق ولاردى ەكونوميكا تۇرعىسىنان قاراستىرۋ كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تمد, ۇقشۇ اياسىندا, سونداي-اق ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىق شەڭبەرٸندە جاقىن سەرٸكتەستەرٸمەن ەلەۋمەتتٸك, مەدەني, گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دايىن. فورماتتاردى ارالاستىرۋ باستاپقى ماقساتتان اۋىتقىپ, رەسۋرستاردى زايا كەتٸرۋگە ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار فورۋمدا رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, ارمەنييا ۆيتسە-پرەمەرٸ مگەر گريگوريان جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ تٶراعاسى ميحايل مياسنيكوۆيچ سٶز سٶيلەدٸ. سونداي-اق قحر تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ بەينەٷندەۋٸ كٶرسەتٸلدٸ.
