فوتو: Akorda.kz
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «استانانىڭ 25 جىلدىعى. جاڭا دامۋ باعىتتارى. جاڭا مٷمكٸندٸكتەر» اتتى ەلوردانىڭ باۋىرلاس قالالارى فورۋمىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ رەسٸمٸنە قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان باۋىرلاس قالالاردىڭ باسشىلارىنا, ەلەمنٸڭ بٸرنەشە ەلٸنەن ارنايى كەلگەن مەرتەبەلٸ مەيماندارعا ٸلتيپات بٸلدٸرٸپ, استانانىڭ 25 جىلدىق قالىپتاسۋ تاريحىنا قىسقاشا توقتالدى.
– بۇل – مەرەيلٸ بەلەس. بٸز شيرەك عاسىر بۇرىن استانامىزدى الاتاۋدىڭ باۋرايىنان ارقا تٶسٸنە كٶشٸردٸك. ەسٸلدٸڭ جاعاسىنا ەل قوندىرىپ, جاڭا قالانىڭ ٸرگەسٸن قالادىق. بٷگٸن وسى ماڭىزدى جيىنعا ەلوردانىڭ بۇرىنعى ەكٸمدەرٸ, قالامىزدىڭ قۇرمەتتٸ تۇرعىندارى, ەڭبەك ارداگەرلەرٸ, مەدەنيەت, عىلىم, سپورت قايراتكەرلەرٸ, عالىمدار, ۇستازدار, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر قاتىسىپ وتىر. ولار تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تٸرەگٸ بولعان استانانىڭ قۇرىلىسىنا بەلسەنە اتسالىستى, كەڭەس زامانىنداعى ەسكٸ شاھاردىڭ قازٸرگٸ زامانعا ساي وزىق قالاعا اينالۋىنا زور ٷلەس قوستى. مەن بارشاڭىزعا شىنايى العىس ايتامىن. شىن مەنٸندە, استانا قالاسىنىڭ سالىنۋى – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاريحىندا ايرىقشا مەنٸ بار وقيعا بولدى. ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم, ەلوردانى كٶشٸرۋ وڭاي بولعان جوق, قوماقتى جۇمىس ٸستەلدٸ. بۇل شەشٸم ٶتە كٷردەلٸ كەزەڭدە قابىلداندى. ەل ەكونوميكاسى توقىراۋدا بولدى. جۇرت نارىقتىق قاتىناستارعا تولىق بەيٸمدەلمەگەن كەز ەدٸ. وسىنداي قيىن جاعدايدا جوعارعى كەڭەس تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا استانانى اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشٸمدٸ 1994 جىلى 6 شٸلدەدە قابىلدادى. باس قالامىز رەسمي تٷردە 1997 جىلى 10 جەلتوقساندا كٶشٸرٸلدٸ. ال وسىدان 25 جىل بۇرىن 6 مامىردا اقمولا اتاۋى استانا بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. ەلوردانىڭ جىلناماسى تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ شەجٸرەسٸمەن تىعىز استاسىپ جاتىر. شىن مەنٸندە, استانانى كٶشٸرۋ گەوساياسي تۇرعىدان ٶتە دۇرىس قادام بولدى. بۇل – حالقىمىزدىڭ بولاشاق تاعدىرىن ايقىنداعان اسا ماڭىزدى جەنە دەر كەزٸندە قابىلدانعان تاريحي شەشٸم, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ وسى باستاماسى جاڭا ۇلتتىق يدەياعا اينالعانىنا نازار اۋدارىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگٸنە لايىقتى, ەدٸلەتتٸ باعا بەرۋ كەرەك ەكەنٸن ايتتى. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندا اقتى اق, قارانى قارا دەۋ قاجەت, باسقا سٶزبەن ايتقاندا, نەنٸڭ شىندىق, نەنٸڭ ٶتٸرٸك ەكەنٸن اجىراتا بٸلۋ كەرەك. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىنا تٸكەلەي قاتىسى بار مەسەلە.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا ەلوردامىز تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٶركەندەۋٸنە تىڭ سەرپٸن بەرگەنٸن, جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋعا جول اشقانىن, باس قالامىزدا كٶپتەگەن ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلعانىن, دٸنارالىق ديالوگ پەن رۋحاني ديپلوماتييانىڭ ورداسىنا اينالعانىن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق استانانى بٸرلٸك پەن بەرەكەنٸڭ بەسٸگٸ دەۋگە تولىق نەگٸز بار ەكەنٸن, بۇل قالادا ەڭ ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلداناتىنىن, بولاشاقتا دا سولاي بولا بەرەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
– استانا – بولاشاعى زور قالا. وسى ورايدا, بٸز «جاسىل قالا» يدەياسىن جٷزەگە اسىرۋعا ايرىقشا مەن بەرەمٸز. ەلوردامىز, ەڭ الدىمەن, تۇرعىندارعا ىڭعايلى قالا بولۋى كەرەك. استانا – ايماقتاعى ٸرٸ قارجى ورتالىعى. ەلەمنٸڭ 75 ەلٸنٸڭ ەكٸ مىڭنان اسا كومپانيياسى بيزنەس جٷرگٸزۋ ٷشٸن استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن تاڭدادى. بٷگٸندە قارجى ورتالىعى ەلٸمٸزگە 8 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا تارتتى. بۇل – جاقسى كٶرسەتكٸش. ەلەمدٸك ساياساتشىلار استانانى بەيبٸتشٸلٸك الاڭى دەيدٸ. ۇستانىمى بٶلەك, مٷددەلەرٸ كەرەعار ەلدەر وسىندا بٸتٸمگە كەلدٸ. كەلەشەكتە دە استانا بٸزدٸڭ گەوساياسي ايماقتاعى ماڭىزدى ورتالىق رەتٸندە دامي بەرمەك. مەن بۇعان كەمٸل سەنەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, استانالار مەن ٸرٸ مەگوپوليستەر – مەملەكەتتٸڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني ٶمٸرٸنٸڭ ٶزەگٸ. ولار مەملەكەتتەردٸڭ ٶركەۋٸندە جەتەكشٸ رٶل اتقارادى. ينۆەستيتسييالاردى, يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى, ەڭ باستىسى, ادامي كاپيتالدى تارتا وتىرىپ, قالالار وراسان زور كٷش شوعىرلاناتىن ورتاعا اينالادى.
– ادامدار جەنە ولاردىڭ شىعارماشىلىق قۋاتى, بٸرەگەي بٸلٸمٸ, كرەاتيۆتٸ يدەياسى مەن وتانشىلدىق رۋحى – ۇلت جەتٸستٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورى. سوندىقتان قالالاردى تيٸمدٸ باسقارۋ جەنە ۋربانيستيكاداعى جاڭا ٷردٸستەردٸ جٷيەلٸ زەردەلەۋ قاجەت. بۇل مەسەلە بولاشاققا ۇمتىلعان ەر مەملەكەت ٷشٸن, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان ٷشٸن دە ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە بولا باستادى. ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى بۇۇ ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ قالانى دامىتۋعا ارنالعان. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. قازاقستاندا بٸز وسى باعىتقا ەرەكشە نازار اۋدارامىز. ەلەمنٸڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان استانالارىنىڭ قاتارىنا كٸرەتٸن ەلوردامىز باسقا قالالاردىڭ دامۋىنا ٷلگٸ بولادى. ٶتكەن شيرەك عاسىردا ەلٸمٸزدٸڭ باس قالاسىنىڭ اۋماعى ٷش ەسە ۇلعايىپ, حالقىنىڭ سانى تٶرت ەسە ٶستٸ. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى 2030 جىلعا قاراي ەكٸ ميلليونعا جەتەدٸ. ەل استاناسى مەرتەبەسٸنە يە بولعان سەتتەن بەرٸ قالانىڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ 100 ەسەدەن استام ارتتى. قازٸر قالا ەكونوميكاسى ەلدەگٸ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 10 پايىزدان استامىن قۇرايدى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
الايدا ٷلكەن كٶرسەتكٸشتەر قالانىڭ ٷيلەسٸمدٸ دامۋىمەن ٷنەمٸ سەيكەس كەلە بەرمەيدٸ. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, مەگاپوليستەردٸڭ تابىستى بولۋىنىڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىمەن ٶلشەنۋگە تيٸس. سوندىقتان ەلوردانى دامىتۋ جەنە اباتتاندىرۋ كەزٸندە «ادام قالا ٷشٸن ەمەس, قالا ادام ٷشٸن» قاعيداتىن باسشىلىققا الۋ ماڭىزدى.
– استانانىڭ بارشا تۇرعىنى مەن قوناقتارى ٷشٸن قالادا بارىنشا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ – اسا ماڭىزدى مەسەلە. بٸز بەرٸنە تەڭ مٷمكٸندٸك بەرٸلەتٸن قوعام قۇرۋ جولىن تاڭدادىق جەنە وسى باعىتتا دامىپ كەلەمٸز. سوندىقتان ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸك پەن ازاماتتىق ىنتىماقتاستىققا نەگٸزدەلگەن ينكليۋزيۆتٸ دامۋعا ايرىقشا مەن بەرەمٸز. بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى, مەدەني-دەمالىس مەكەمەلەرٸ, ساياباقتار مەن قوعامدىق ورىندار قالانىڭ بارلىق تۇرعىنىنا بٸردەي قولجەتٸمدٸ بولۋعا تيٸس. ەسٸرەسە, ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار ازاماتتارعا ارنالعان قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ كەرەك. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ەلٸ دە جەتٸلدٸرە تٷسۋ قاجەت. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. بٸز قالا اۋداندارىن دامىتۋ ٸسٸندەگٸ تەڭسٸزدٸكتٸ جوسپارلى تٷردە جويۋىمىز كەرەك. ورتالىق كٶشەلەردٸ عانا جارقىراتىپ قويىپ, قالانىڭ شەتكەرٸ اۋداندارىنا كٶڭٸل بٶلمەۋ ەدٸلەتتٸ قوعام يدەياسىنا ساي كەلمەيدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قالالاردى بارىنشا ساپالى باسقارۋ ٸسٸندە جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشاتىن تەحنولوگييانىڭ رٶلٸنە ايرىقشا توقتالدى.
– «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسىن جٷزەگە اسىرۋ ازاماتتارعا جاڭا تسيفرلىق قىزمەت ۇسىنۋعا, عيماراتتاردىڭ ەنەرگييا تۇتىنۋ تيٸمدٸلٸگٸن ايتارلىقتاي جەتٸلدٸرۋگە, سونداي-اق كٶلٸك اعىنىن تٷبەگەيلٸ وڭتايلاندىرىپ, كٶشەدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل – بٸز ٷشٸن ەڭ ٶزەكتٸ مٸندەت. سونىمەن قاتار ادامدارعا ٶزارا تىعىز بايلانىس ورناتۋعا كٶمەكتەسٸپ, ازاماتتار مەن بيزنەستٸڭ قالاداعى ٶزەكتٸ پروبلەمالاردى كٶتەرٸپ, ولاردى شەشە الاتىن بەلسەندٸ قوعامداستىق قۇرۋ ٸسٸنە اتسالىسۋىنا ىقپال ەتەدٸ. استانا بۇل باعىتتا دامىپ كەلەدٸ جەنە بٸرقاتار جەتٸستٸككە جەتتٸ. Intelligent Community Forum بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا ەلوردا ەلەمدەگٸ ەڭ ينتەللەكتۋالدى قوعامداستىقتىڭ بٸرٸ رەتٸندە وزىق 21 شاھاردىڭ قاتارىنا ەندٸ. سونىمەن قاتار قالامىزدا ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ Astana Hub حالىقارالىق IT-ستارتاپتار تەحنوپاركٸ قۇرىلدى. بۇل تەحنوپارك تەك ەلٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ايماقتىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيياسىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, پرەزيدەنت ەلٸمٸزدە ەدٸلەتتٸ قازاقستان قۇرۋ ٷشٸن اۋقىمدى ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەر جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارىپ, ماڭىزدى ساياسي رەفورمالار نەتيجەسٸندە ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك, ەسٸرەسە, جەرگٸلٸكتٸ جەردە شەشٸمدەر قابىلداۋعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ ەدەۋٸر كەڭەيگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– ەلٸمٸزدەگٸ قالا تۇرعىندارى ەندٸ ٶزدەرٸ سىيلايتىن ەرٸ سەنەتٸن دەپۋتاتتاردى تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى. بۇل جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول ازامات قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى. ادامداردىڭ ٶز قالاسىنداعى تۇرمىس-تٸرشٸلٸكتٸ جاقسارتۋ ٸسٸنە ىقپال ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. الايدا قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸ جاڭعىرماي, بارلىق رەفورمامىزدىڭ مەنٸ بولمايدى. بۇعان كەمٸل سەنەمٸن. قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋى ٷشٸن دٷنيەتانىم پاراديگمالارى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ, ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلىق مودەلٸ جاڭارۋى قاجەت. سوندىقتان مەن جاستارعا, قالالار مەن ەلوردانىڭ جاس تۇرعىندارىنا ٷلكەن ٷمٸت ارتامىن, – دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار جيىندا استانا قالاسىنىڭ ەكٸمٸ جەڭٸس قاسىمبەك, رابات قالاسىنىڭ مەرٸ اسماا رحلالۋ (ماروككو), نۋسانتارا قالاسى ۇلتتىق استانالىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى بامبانگ سۋسانتونو (يندونەزييا), پەنزا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ولەگ مەلنيچەنكو (رەسەي), برازيليا فەدەرالدى وكرۋگٸنٸڭ مەملەكەتتٸك حاتشىسى فەليپە رامون مورو رودريگەز (برازيلييا), بٸشكەك قالاسىنىڭ مەرٸ ەميلبەك ەبدٸقادىروۆ (قىرعىزستان), بەلگراد قالاسىنىڭ ۆيتسە-مەرٸ ۆەسنا ۆيدوۆيچ (سەربييا) سٶز سٶيلەدٸ.
