فوتو:egemen.kz الىندى
قازاقستاندا سوڭعى بەس جىلدا تەرروريزمگە قارسى كٷرەس بويىنشا مەملەكەت كٶپتەگەن شارالاردى جٷزەگە اسىردى, بۇل ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك ەرەكەتتەردٸ ازايتۋعا ىقپال ەتتٸ. 2016 جىلى ەلدە “تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل تۋرالى” زاڭعا بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەكسترەميستٸك ەرەكەتتەرگە قاتىستى ٶكٸلەتتٸكتەرٸ كٷشەيتٸلدٸ. سونىمەن قاتار, دٸني بٸرلەستٸكتەر مەن ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸ قاتاڭ قاداعالانىپ, زاڭسىز ميسسيونەرلٸك قىزمەتكە تىيىم سالۋ شارالارى قابىلداندى.دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ٷكٸمەت ازاماتتار اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن بەلسەندٸ جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. ارنايى باعدارمالار ارقىلى حالىققا دەستٷرلٸ دٸندەر مەن راديكاليزمنٸڭ ايىرماشىلىعى تٷسٸندٸرٸلٸپ, ەسٸرەسە جاستار مەن ەلەۋمەتتٸك وسال توپتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قويىلعان. بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندە جەنە مەديا كەڭٸستٸكتە دٸني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان.
ەلٸمٸزدە ەكسترەميزمگە قاتىسى بار ازاماتتاردى راديكاليزاتسييادان شىعارۋ ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك وڭالتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل ورتالىقتار دٸني ەكسترەميزمنەن زارداپ شەككەن ازاماتتارعا, سونىڭ ٸشٸندە شەتەلدەن قايتارىلعاندارعا, پسيحولوگييالىق, دٸني جەنە ەلەۋمەتتٸك قولداۋ كٶرسەتەدٸ. مۇنداي ورتالىقتار ەكسترەميزمنٸڭ راديكال يدەولوگييالارىن تەرٸسكە شىعاراتىن دٸني قىزمەتكەرلەرمەن, تەولوگتارمەن جەنە پسيحولوگتارمەن تىعىز جۇمىس ٸستەيدٸ. ولاردىڭ جۇمىسى دٸني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا جەنە دەسترۋكتيۆتٸ يدەولوگييالاردىڭ قاتەلٸكتەرٸن تٷسٸندٸرۋگە باعىتتالعان.
سولاردىڭ بٸرٸ «اقنيەت» وڭالتۋ ورتالىعى. بۇل قوعامدىق قورى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قاتىسى بار ازاماتتاردى وڭالتۋ جەنە راديكالدان باس تارتۋعا كٶمەكتەسۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. ورتالىق ەكسترەميزمنٸڭ ەرتٷرلٸ دەڭگەيلەرٸندە تۇرعان ادامدارعا, سونىڭ ٸشٸندە سوتتالعاندارعا دا قولداۋ كٶرسەتەدٸ. «اقنيەت» راديكال يدەولوگييادان زارداپ شەككەندەردٸ وڭالتۋ بويىنشا كٶپتەگەن جۇمىس اتقارىپ, پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارادى. ورتالىق ماماندارى تٷرلٸ راديكالدىق توپتارعا تارتىلعان ادامدارعا جەنە ولاردىڭ وتباسىلارىنا ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەر ۇسىنادى, قوعامعا قايتا بەيٸمدەلۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى (قمدب) تەولوگتارى ەكسترەميستٸك يدەولوگيياعا ۇرىنعان ازاماتتارعا تەولوگييالىق قولداۋ كٶرسەتٸپ, ولاردىڭ دٸني سەنٸمدەرٸن قايتا قاراستىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ مەشٸتتەر مەن يمامدار ارقىلى دٸننٸڭ تەرٸس جولىنا تٷسكەن ادامدارمەن جەكە ەڭگٸمەلەر جٷرگٸزٸلٸپ, ولاردىڭ دٸني تٷسٸنٸگٸن ٶزگەرتۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. وبلىستىق جەنە قالالىق دٸني باسقارمالار دا ٶز ايماقتارىندا ەكسترەميزم ىقپالىنا تٷسكەن ازاماتتارعا جەردەمدەسۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ.
پەنيتەنتسيارلىق جٷيەدەگٸ وڭالتۋ باعدارلامالارى. قازاقستاننىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸندە ەكسترەميزم نەمەسە تەرروريزم ٷشٸن سوتتالعان ادامدارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ارنايى وڭالتۋ باعدارلامالارى بار. بۇل باعدارلامالار ەكسترەميزمگە قاتىستى قىلمىس جاساعانداردى قوعامعا قايتا بەيٸمدەۋگە باعىتتالعان. قىلمىستىق جازاسىن ٶتەپ جاتقان ازاماتتارمەن تەولوگتار, پسيحولوگتار جەنە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەرلەر جۇمىس ٸستەيدٸ.
ەيەلدەر مەن بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ باعدارلامالارى. شەتەلدەن قايتارىلعان ازاماتتار, سونىڭ ٸشٸندە ەيەلدەر مەن بالالار ەكسترەميستٸك يدەيالار ىقپالىندا بولعاننان كەيٸن وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ ەرەكشە نازارىندا. وسىعان بايلانىستى ارنايى وڭالتۋ باعدارلامالارى شەڭبەرٸندە ەيەلدەر مەن بالالارعا پسيحولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە بٸلٸم بەرۋ شارالارى ۇسىنىلادى. مۇنداي ورتالىقتاردا راديكالدىق توپتاردىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ەيەلدەرگە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ, ولاردىڭ قوعامعا قايتا بەيٸمدەلۋٸ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەر ۇسىنىلادى. بالالار ٷشٸن ارنايى بٸلٸم بەرۋ جەنە پسيحولوگييالىق وڭالتۋ باعدارلامالارى ۇيىمداستىرىلادى.
قازاقستان دٸني ەكسترەميزممەن كٷرەستە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جەنە شەتەلدٸك سەرٸكتەستەرمەن تىعىز جۇمىس ٸستەيدٸ. ورتالىق ازيياداعى كٶرشٸ ەلدەرمەن قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا اقپارات الماسۋ, بٸرلەسكەن وپەراتسييالار جٷرگٸزۋ جەنە شەكارالىق ايماقتارداعى باقىلاۋدى كٷشەيتۋ شارالارى تۇراقتى تٷردە جٷزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق, قازاقستان بۇۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق قۇرىلىمدارمەن ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىلدا تەجٸريبە بٶلٸسەدٸ.
ٷكٸمەتتٸڭ قابىلداعان شارالارى ارقاسىندا ەلدەگٸ ٸرٸ تەررورلىق اكتٸلەردٸڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دٸني راديكاليزمگە قاتىستى قىلمىستىق ٸستەردٸ انىقتاپ, ولاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا بٸرقاتار وپەراتسييالار جٷرگٸزدٸ. قوعامدا ەكسترەميستٸك توپتاردىڭ قوعامعا ىقپالى ازايىپ, ولاردىڭ قىزمەتٸ قاتاڭ قاداعالانۋدا. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە نەمەسە باسقا دا پلاتفورمالاردا راديكالدى دٸني يدەيالاردى ناسيحاتتايتىن توپتار انىقتالىپ, تيٸستٸ شارالار قابىلداندى.
“جۋسان” وپەراتسيياسى اياسىندا 2019 جىلى سيرييا مەن يراكتاعى قاقتىعىس ايماقتارىنان قازاقستان ازاماتتارىن ەلگە قايتارۋ جۇمىستارى جٷزەگە اسىرىلدى. بۇل گۋمانيتارلىق وپەراتسييانىڭ نەتيجەسٸندە 600-دەن استام قازاقستاندىق, ونىڭ ٸشٸندە ەيەلدەر مەن بالالار ەلگە قايتارىلىپ, ولاردى وڭالتۋ جەنە رەينتەگراتسييالاۋ شارالارى قابىلداندى. بۇل وپەراتسييا قازاقستاننىڭ تەرروريزمگە قارسى كٷرەستەگٸ ماڭىزدى قادامدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى.
2018-2023 جىلدار ارالىعىندا ەلٸمٸزدە تٸركەلگەن تەرروريستٸك قىلمىستاردىڭ سانى ازايدى. مىسالى, 2020 جىلى تٸركەلگەن تەرروريزممەن بايلانىستى قىلمىستاردىڭ سانى 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا تٶمەن بولدى. تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قاتىستى قىلمىستىق ٸستەر بويىنشا ٷكٸم شىعارىلعان جاعدايلار ازايىپ كەلەدٸ.
سوڭعى بەس جىلدا 20-دان استام ٸرٸ تەرروريستٸك اكتٸنٸڭ الدىن الۋ وپەراتسييالارى جٷرگٸزٸلدٸ. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل وپەراتسييالار بارىسىندا تەرروريستٸك توپتاردىڭ بايلانىس جٷيەلەرٸن انىقتاپ, ولاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸن بۇعاتتادى.
سونىمەن قاتار, 2018-2023 جىلدارى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە بايلانىستى قىلمىستار ٷشٸن قاماۋعا الىنعان ازاماتتاردىڭ سانى دا ازايعان. 2021 جىلى شامامەن 200 ادام ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قاتىسى بار دەگەن ايىپپەن قاماۋعا الىنعان بولسا, 2023 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ.
سوڭعى جىلدارى ينتەرنەتتەگٸ راديكالدى توپتارعا قاتىستى 500-دەن استام قىلمىستىق ٸس قوزعالىپ, تەرروريستٸك مازمۇنداعى سايتتار مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە اككاۋنتتار بۇعاتتالدى.
الايدا ساياساتتانۋشى تالعات جانىسباي ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ٸس-شارالار ەلٸ دە تولىق جەتٸلمەگەنٸن العا تارتىپ وتىر.
«ٶكٸنٸشكە وراي, ەلٸمٸزدە تەرروريزم, دٸني ەكسترەميزم جەنە سىبايلاس جەمقورلىق ٶتە بەلەڭ الىپ كەتتٸ. ەرينە, 30 جىل بويى جينالىپ قالعان مەسەلەنٸ بٸردەن رەتكە كەلتٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. سەبەبٸ بۇل جاس شىبىق ەمەس, قاتىپ قالعان اعاش ٸسپەتتەس. تٷزەيمٸن دەسەڭ, مۇرت سىنۋى مٷمكٸن. سوندىقتان مەملەكەت تەرروريزم مەن دٸني ەكسترەميزممەن جٷيەلٸ جۇمىس جاساۋى كەرەك. العاشقى جىلدارى بٸزدە «جۋسان» وپەراتسيياسى بولدى. سيريياعا الدانىپ, جات اعىمداردىڭ تۇزاعىنا تٷسكەندەردٸ ەلگە قايتارۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ كەلەدٸ, كەيبٸرەۋلەرٸ قامالدى. دەگەنمەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن دٸني ەكسترەميزمدٸ ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى ٶرشٸپ تۇر. ولاردىڭ ارتىندا شەتەل ازاماتتارى تۇرعانى تٷسٸنٸكتٸ, مٸنە سولاردىڭ ىقپالى ەلٸ كٷشتٸ. سوندىقتان قازٸرگٸ قوعام ەكٸگە بٶلٸندٸ. بٸرٸ «يسلام» دٸنٸن جامىلعان ازاماتتاردى قولداپ جاتسا, ەكٸنشٸ تاراپ ولارعا قارسى. يسلام دٸنٸندە ەر تٷرلٸ اعىمدار بار. ەر اعىمنىڭ ٶكٸلٸ ٶزٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸن دۇرىس دەپ سانايدى. سول سەبەپتٸ قوعامدا قاراما-قايشى پٸكٸرلەر كٶپ», - دەيدٸ ساراپشى.
وسى رەتتە ەسكەري جەنە شەكارالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ دە ٶزەكتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸك پروبلەماسى بٷكٸل قوعامنىڭ نازارىندا. دەپۋتاتتار باستاعان توپ, قاراپايىم حالىق بولىپ ەسكەردەگٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋدى تالاپ ەتۋدە. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا ەسكەر قاتارىندا زاڭ مەن تەرتٸپتٸڭ ساقتالۋى – ايرىقشا ماڭىزدى مٸندەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«جاستار ەسكەرگە وتان الدىنداعى بورىشىن ٶتەۋگە بارادى. جاس ساربازدارىمىز ٶز مٸندەتٸن الاڭسىز ورىنداۋى ٷشٸن ەسكەر قاتارىندا, ەڭ الدىمەن, تەمٸردەي تەرتٸپ بولۋعا تيٸس. قارۋلى كٷشتەر مەن باسقا دا كٷشتٸك قۇرىلىمدار وسى تالاپتى مٷلتٸكسٸز ورىنداۋى قاجەت. ەر اتا-انا ەسكەرگە كەتكەن بالاسىن مەملەكەتكە سەنٸپ تاپسىرادى. سوندىقتان ساربازداردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, ەڭ الدىمەن, ارمييا باسشىلىعى جەنە قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ باسشىلارى جاۋاپتى», - دەگەن ەدٸ جولداۋىندا.
دەپۋتات نارتاي ارالبايۇلى كەلتٸرگەن ستاتيستيكاعا سٷيەنسەك, سوڭعى ٷش جىل ٸشٸندە 270 سارباز ەسكەردە قايتىس بولعان. دەپۋتات وسى سۇمدىقتى بولدىرماس ٷشٸن ٷكٸمەت قانداي شارا قولدانىپ جاتىر دەگەن ساۋال جولداعان ەدٸ.
قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ جاۋابىندا 40 وقيعانىڭ بارلىعى بويىنشا قىلمىستىق ٸستەر قوزعالعانى جەنە 34 وقيعا بويىنشا قىلمىستىق ٸستەر ٶندٸرٸسٸمەن اياقتالىپ, پروتسەستٸك شەشٸمدەر قابىلدانعانى جازىلعان. سونىمەن قاتار, بٸر دە بٸر قۇقىققا قايشى ەرەكەتتەر تەكسەرٸسسٸز جەنە الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋسىز قالمايتىندىعىنا سەندٸرەتٸنٸن جەتكٸزگەن. وسى ماقساتتا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ٸشكٸ جەنە ۆەدومستۆوارالىق باعدارلامالىق قۇجاتتار ەزٸرلەنٸپ, ولاردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا باعىتتالعان كەشەندٸ شارالار قابىلدانۋدا. ەسكەري بٶلٸمدەر مەن بٶلٸمشەلەردٸڭ بارلىعىندا جەكە قۇرامعا باقىلاۋ جٷرگٸزۋدٸڭ «سەرٸكتەس», «پيراميدا», «جاۋىنگەرلٸك دوس» جٷيەلەرٸ, تەلەفون ارقىلى جاقىندارىمەن سٶيلەسۋدٸڭ «وتباسىمەن بەينەقوڭىراۋ» سەرۆيسٸ, ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, قازالاردىڭ, جاراقاتتاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا تەجٸريبەلٸك ٸس-ەرەكەت الگوريتمدەرٸ قولدانىلادى. قۇقىققا قايشى ەرەكەتتەردٸڭ الدىن الۋ ماقساتىندا, ەسكەري بٶلٸمدەردە ەربٸر ەسكەري قىزمەتشٸ ٶتٸنٸشٸمەن جٷگٸنە الاتىن پروفيلاكتيكالىق كابينەتتەر مەن 3 سەنٸم تەلەفوندارى جۇمىس ٸستەيدٸ. ەسكەردە انونيمدٸ ساۋالنامالار, پسيحولوگييالىق ترەنينگتەر, تەلەفون جەنە ۆيدەو ارقىلى سٶيلەسۋلەر, اتا-انالاردىڭ جەنە روتالىق چاتتار قىزمەت ەتەدٸ. ەسكەرلەرگە ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىمدار, ساتىلى الگوريتمدەر جەنە كەيستەر جولدانادى, ەسكەري تەرتٸپتە ارتتا قالعان بٶلٸمدەردٸڭ باسشىلىعىنا تەجٸريبەلٸك كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ.
«شەكارالىق جەنە ەسكەري قاۋٸپسٸزدٸك ەلسٸز. ٶيتكەنٸ جەمقورلىق ٶرشٸپ تۇر. كٶپتەگەن جٷيەدە وسى جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان قانشاما سىرتقى كٷشتەر بٸزدٸڭ شەكارامىزدان ٶتٸپ جاتىر. ەرينە, قازٸر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بٸرقاتار ٸس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر. دەگەنمەن, قازاقتا «ايران ٸشكەن قۇتىلىپ, شەلەك جالاعان تۇتىلىپ» دەمەكشٸ, كەيبٸر جەمقورلىق سالاسىنداعى «ٷلكەن» ازاماتتارىمىز جازادان قۇتىلىپ, تاۋىق ۇرلاعاندار قامالىپ جاتقان سەتتەر تىيىلار ەمەس. ەسٸرەسە, بٸلٸم جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى جەمقورلىقتان الدىعى ورىنعا شىقتى دەگەن مەلٸمەت بار. وسى جىلدىڭ باسىندا وسى سالاداعى مەكتەپ ديرەكتورلارى, بۋحگالتەرلەر مەن اۋدان باسشىلارىنىڭ بىلىقتارى ەشكەرە بولعان ەدٸ. بۇل رەتتە جوعارىدا ايران ٸشٸپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ بارىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان بٸرٸنشٸ كەزەكتە الپاۋىت, مٷيٸزٸ قاراعايداي ازاماتتاردان باستاۋ كەرەك دەپ ويلايمىن», - دەدٸ ساياساتتانۋشى.
2023 جىلدىڭ باسىنان بەرٸ وسى سالادا بارلىعى 247 قىلمىستىق ٸس تٸركەلگەن. ولار بويىنشا شىعىن 15,5 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
جەتٸسۋ, تٷركٸستان, قىزىلوردا, الماتى, اقتٶبە وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا جىمقىرۋدىڭ ەڭ ٷلكەن سوماسى انىقتالدى. قىلمىس جاساۋدا 327 ادام ەشكەرەلەندٸ, ونىڭ ٸشٸندە 154 ادام تٷرلٸ جازالاۋ شارالارىمەن سوتتالدى. وسى رەتتە 86 بۋحگالتەر, 17 مەكتەپكە دەيٸنگٸ مەكەمە باسشىسى, 13 مەكتەپ جەنە كوللەدج ديرەكتورى, 4 بٸلٸم بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى جەنە ت. ب. سوتتالدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 195 بۋحگالتەر, 26 مەكتەپ جەنە كوللەدج ديرەكتورى, 21 مەكتەپكە دەيٸنگٸ مەكەمە باسشىسى, 17 كەسٸپكەر, 17 بٸلٸم بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى تەرگەۋدە جەنە كٷدٸكتٸ دەپ تانىلدى. بيۋدجەتتٸك ٶتٸنٸمدەردٸ قالىپتاستىرۋ پروتسەستەرٸن اۆتوماتتاندىرۋدىڭ, بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ تەتٸكتەرٸنٸڭ جەنە بۋحگالتەرلٸك ەسەپتٸڭ اقپاراتتىق جٷيەلەرٸ مەن مەملەكەتتٸك دەرەكقورلاردىڭ ينتەگراتسييالىق بايلانىستارىنىڭ بولماۋى بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋدىڭ كٶپتەگەن فاكتٸلەرٸنە سەبەپ بولدى.
