Foto:egemen.kz alyndy
Qazaqstanda sońǵy bes jylda terrorizmge qarsy kúres boiynsha memleket kóptegen sharalardy júzege asyrdy, bul ulttyq qaýipsizdikke qater tóndiretin ekstremistik jáne terroristik áreketterdi azaitýǵa yqpal etti. 2016 jyly elde “Terrorizmge qarsy is-qimyl týraly” zańǵa birqatar ózgerister engizilip, quqyq qorǵaý organdarynyń ekstremistik áreketterge qatysty ókilettikteri kúsheitildi. Sonymen qatar, dini birlestikter men uiymdardyń qyzmeti qatań qadaǵalanyp, zańsyz missionerlik qyzmetke tyiym salý sharalary qabyldandy.Dini ekstremizmniń aldyn alý maqsatynda úkimet azamattar arasynda túsindirý jumystaryn belsendi júrgizip keledi. Arnaiy baǵdarmalar arqyly halyqqa dástúrli dinder men radikalizmniń aiyrmashylyǵy túsindirilip, ásirese jastar men áleýmettik osal toptardyń qaýipsizdigi birinshi orynǵa qoiylǵan. Bilim berý mekemelerinde jáne media keńistikte dini saýattylyqty arttyrý jumystary qolǵa alynǵan.
Elimizde ekstremizmge qatysy bar azamattardy radikalizatsiiadan shyǵarý úshin arnaiy memlekettik ońaltý ortalyqtary jumys isteidi. Bul ortalyqtar dini ekstremizmnen zardap shekken azamattarǵa, sonyń ishinde shetelden qaitarylǵandarǵa, psihologiialyq, dini jáne áleýmettik qoldaý kórsetedi. Mundai ortalyqtar ekstremizmniń radikal ideologiialaryn teriske shyǵaratyn dini qyzmetkerlermen, teologtarmen jáne psihologtarmen tyǵyz jumys isteidi. Olardyń jumysy dini saýattylyqty arttyrýǵa jáne destrýktivti ideologiialardyń qatelikterin túsindirýge baǵyttalǵan.
Solardyń biri «Aqniet» ońaltý ortalyǵy. Bul qoǵamdyq qory ekstremizm men terrorizmge qatysy bar azamattardy ońaltý jáne radikaldan bas tartýǵa kómektesý maqsatynda qurylǵan. Ortalyq ekstremizmniń ártúrli deńgeilerinde turǵan adamdarǵa, sonyń ishinde sottalǵandarǵa da qoldaý kórsetedi. «Aqniet» radikal ideologiiadan zardap shekkenderdi ońaltý boiynsha kóptegen jumys atqaryp, psihologiialyq jáne áleýmettik kómek kórsetýge erekshe nazar aýdarady. Ortalyq mamandary túrli radikaldyq toptarǵa tartylǵan adamdarǵa jáne olardyń otbasylaryna áleýmettik qyzmetter usynady, qoǵamǵa qaita beiimdelýge kómektesedi.
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy (QMDB) teologtary ekstremistik ideologiiaǵa urynǵan azamattarǵa teologiialyq qoldaý kórsetip, olardyń dini senimderin qaita qarastyrýǵa kómektesedi. Jergilikti meshitter men imamdar arqyly dinniń teris jolyna túsken adamdarmen jeke áńgimeler júrgizilip, olardyń dini túsinigin ózgertý jumystary atqarylady. Oblystyq jáne qalalyq dini basqarmalar da óz aimaqtarynda ekstremizm yqpalyna túsken azamattarǵa járdemdesý maqsatynda arnaiy baǵdarlamalardy júzege asyryp keledi.
Penitentsiarlyq júiedegi ońaltý baǵdarlamalary. Qazaqstannyń qylmystyq-atqarý júiesinde ekstremizm nemese terrorizm úshin sottalǵan adamdarmen jumys isteitin arnaiy ońaltý baǵdarlamalary bar. Bul baǵdarlamalar ekstremizmge qatysty qylmys jasaǵandardy qoǵamǵa qaita beiimdeýge baǵyttalǵan. Qylmystyq jazasyn ótep jatqan azamattarmen teologtar, psihologtar jáne áleýmettik qyzmetkerler jumys isteidi.
Áielder men balalarǵa arnalǵan ońaltý baǵdarlamalary. Shetelden qaitarylǵan azamattar, sonyń ishinde áielder men balalar ekstremistik ideialar yqpalynda bolǵannan keiin ońaltý ortalyqtarynyń erekshe nazarynda. Osyǵan bailanysty arnaiy ońaltý baǵdarlamalary sheńberinde áielder men balalarǵa psihologiialyq, áleýmettik jáne bilim berý sharalary usynylady. Mundai ortalyqtarda radikaldyq toptardyń yqpalyna túsken áielderge psihologiialyq kómek kórsetilip, olardyń qoǵamǵa qaita beiimdelýi úshin áleýmettik qyzmetter usynylady. Balalar úshin arnaiy bilim berý jáne psihologiialyq ońaltý baǵdarlamalary uiymdastyrylady.
Qazaqstan dini ekstremizmmen kúreste halyqaralyq uiymdarmen jáne sheteldik seriktestermen tyǵyz jumys isteidi. Ortalyq Aziiadaǵy kórshi eldermen qaýipsizdik salasynda aqparat almasý, birlesken operatsiialar júrgizý jáne shekaralyq aimaqtardaǵy baqylaýdy kúsheitý sharalary turaqty túrde júzege asyrylady. Sondai-aq, Qazaqstan BUU men basqa da halyqaralyq qurylymdarmen ekstremizmge qarsy is-qimylda tájiribe bólisedi.
Úkimettiń qabyldaǵan sharalary arqasynda eldegi iri terrorlyq aktilerdiń sany aitarlyqtai azaidy. Quqyq qorǵaý organdary dini radikalizmge qatysty qylmystyq isterdi anyqtap, olardyń aldyn alý boiynsha birqatar operatsiialar júrgizdi. Qoǵamda ekstremistik toptardyń qoǵamǵa yqpaly azaiyp, olardyń qyzmeti qatań qadaǵalanýda. Áleýmettik jelilerde nemese basqa da platformalarda radikaldy dini ideialardy nasihattaityn toptar anyqtalyp, tiisti sharalar qabyldandy.
“Jýsan” operatsiiasy aiasynda 2019 jyly Siriia men Iraktaǵy qaqtyǵys aimaqtarynan Qazaqstan azamattaryn elge qaitarý jumystary júzege asyryldy. Bul gýmanitarlyq operatsiianyń nátijesinde 600-den astam qazaqstandyq, onyń ishinde áielder men balalar elge qaitarylyp, olardy ońaltý jáne reintegratsiialaý sharalary qabyldandy. Bul operatsiia Qazaqstannyń terrorizmge qarsy kúrestegi mańyzdy qadamdarynyń biri bolyp sanalady.
2018-2023 jyldar aralyǵynda elimizde tirkelgen terroristik qylmystardyń sany azaidy. Mysaly, 2020 jyly tirkelgen terrorizmmen bailanysty qylmystardyń sany 2018 jylmen salystyrǵanda tómen boldy. Terrorizm men ekstremizmge qatysty qylmystyq ister boiynsha úkim shyǵarylǵan jaǵdailar azaiyp keledi.
Sońǵy bes jylda 20-dan astam iri terroristik aktiniń aldyn alý operatsiialary júrgizildi. Quqyq qorǵaý organdary bul operatsiialar barysynda terroristik toptardyń bailanys júielerin anyqtap, olardyń is-áreketterin buǵattady.
Sonymen qatar, 2018-2023 jyldary ekstremizm men terrorizmge bailanysty qylmystar úshin qamaýǵa alynǵan azamattardyń sany da azaiǵan. 2021 jyly shamamen 200 adam ekstremizm men terrorizmge qatysy bar degen aiyppen qamaýǵa alynǵan bolsa, 2023 jyly bul kórsetkish aitarlyqtai tómendedi.
Sońǵy jyldary internettegi radikaldy toptarǵa qatysty 500-den astam qylmystyq is qozǵalyp, terroristik mazmundaǵy saittar men áleýmettik jelilerde akkaýnttar buǵattaldy.
Alaida saiasattanýshy Talǵat Janysbai ulttyq qaýipsizdik salasyndaǵy is-sharalar áli de tolyq jetilmegenin alǵa tartyp otyr.
«Ókinishke orai, elimizde terrorizm, dini ekstremizm jáne sybailas jemqorlyq óte beleń alyp ketti. Árine, 30 jyl boiy jinalyp qalǵan máseleni birden retke keltirý múmkin emes. Sebebi bul jas shybyq emes, qatyp qalǵan aǵash ispettes. Túzeimin deseń, murt synýy múmkin. Sondyqtan memleket terrorizm men dini ekstremizmmen júieli jumys jasaýy kerek. Alǵashqy jyldary bizde «Jýsan» operatsiiasy boldy. Siriiaǵa aldanyp, jat aǵymdardyń tuzaǵyna túskenderdi elge qaitarý jumystary atqaryldy. Olardyń kópshiligine psihologiialyq kómek kórsetilip keledi, keibireýleri qamaldy. Degenmen áli kúnge deiin dini ekstremizmdi nasihattaýshylardyń is-áreketteri áleýmettik jeli arqyly órship tur. Olardyń artynda shetel azamattary turǵany túsinikti, mine solardyń yqpaly áli kúshti. Sondyqtan qazirgi qoǵam ekige bólindi. Biri «islam» dinin jamylǵan azamattardy qoldap jatsa, ekinshi tarap olarǵa qarsy. Islam dininde ár túrli aǵymdar bar. Ár aǵymnyń ókili óziniń is-áreketin durys dep sanaidy. Sol sebepti qoǵamda qarama-qaishy pikirler kóp», - deidi sarapshy.
Osy rette áskeri jáne shekaralyq qaýipsizdik máselesi de ózekti. Qazirgi tańda áskerdegi álimjettik problemasy búkil qoǵamnyń nazarynda. Depýtattar bastaǵan top, qarapaiym halyq bolyp áskerdegi qaýipsizdikti nyǵaitýdy talap etýde. Osyǵan orai Memleket basshysy biylǵy joldaýynda ásker qatarynda zań men tártiptiń saqtalýy – airyqsha mańyzdy mindet ekenin atap ótti.
«Jastar áskerge Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge barady. Jas sarbazdarymyz óz mindetin alańsyz oryndaýy úshin ásker qatarynda, eń aldymen, temirdei tártip bolýǵa tiis. Qarýly kúshter men basqa da kúshtik qurylymdar osy talapty múltiksiz oryndaýy qajet. Ár ata-ana áskerge ketken balasyn memleketke senip tapsyrady. Sondyqtan sarbazdardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigine, eń aldymen, armiia basshylyǵy jáne quqyq qorǵaý mekemeleriniń basshylary jaýapty», - degen edi Joldaýynda.
Depýtat Nartai Aralbaiuly keltirgen statistikaǵa súiensek, sońǵy úsh jyl ishinde 270 sarbaz áskerde qaitys bolǵan. Depýtat osy sumdyqty boldyrmas úshin Úkimet qandai shara qoldanyp jatyr degen saýal joldaǵan edi.
Qorǵanys ministrliginiń jaýabynda 40 oqiǵanyń barlyǵy boiynsha qylmystyq ister qozǵalǵany jáne 34 oqiǵa boiynsha qylmystyq ister óndirisimen aiaqtalyp, protsestik sheshimder qabyldanǵany jazylǵan. Sonymen qatar, bir de bir quqyqqa qaishy áreketter tekserissiz jáne aldyn alý sharalaryn qabyldaýsyz qalmaityndyǵyna sendiretinin jetkizgen. Osy maqsatta quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý boiynsha ishki jáne vedomstvoaralyq baǵdarlamalyq qujattar ázirlenip, olardyń talaptaryn oryndaýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar qabyldanýda. Áskeri bólimder men bólimshelerdiń barlyǵynda jeke quramǵa baqylaý júrgizýdiń «Seriktes», «Piramida», «Jaýyngerlik dos» júieleri, telefon arqyly jaqyndarymen sóilesýdiń «Otbasymen beineqońyraý» servisi, áskeri qyzmetshilerdiń arasynda quqyq buzýshylyqtardyń, qazalardyń, jaraqattardyń aldyn alý boiynsha tájiribelik is-áreket algoritmderi qoldanylady. Quqyqqa qaishy áreketterdiń aldyn alý maqsatynda, áskeri bólimderde árbir áskeri qyzmetshi ótinishimen júgine alatyn profilaktikalyq kabinetter men 3 senim telefondary jumys isteidi. Áskerde anonimdi saýalnamalar, psihologiialyq treningter, telefon jáne video arqyly sóilesýler, ata-analardyń jáne rotalyq chattar qyzmet etedi. Áskerlerge ádistemelik usynymdar, satyly algoritmder jáne keister joldanady, áskeri tártipte artta qalǵan bólimderdiń basshylyǵyna tájiribelik kómek kórsetiledi.
«Shekaralyq jáne áskeri qaýipsizdik álsiz. Óitkeni jemqorlyq órship tur. Kóptegen júiede osy jemqorlyqtyń saldarynan qanshama syrtqy kúshter bizdiń shekaramyzdan ótip jatyr. Árine, qazir sybailas jemqorlyqqa qarsy birqatar is-sharalar atqarylyp jatyr. Degenmen, qazaqta «airan ishken qutylyp, shelek jalaǵan tutylyp» demekshi, keibir jemqorlyq salasyndaǵy «úlken» azamattarymyz jazadan qutylyp, taýyq urlaǵandar qamalyp jatqan sátter tyiylar emes. Ásirese, bilim jáne densaýlyq saqtaý salasy jemqorlyqtan aldyǵy orynǵa shyqty degen málimet bar. Osy jyldyń basynda osy saladaǵy mektep direktorlary, býhgalterler men aýdan basshylarynyń bylyqtary áshkere bolǵan edi. Bul rette joǵaryda airan iship otyrǵan azamattardyń baryn umytpaý kerek. Sondyqtan birinshi kezekte alpaýyt, múiizi qaraǵaidai azamattardan bastaý kerek dep oilaimyn», - dedi saiasattanýshy.
2023 jyldyń basynan beri osy salada barlyǵy 247 qylmystyq is tirkelgen. Olar boiynsha shyǵyn 15,5 mlrd teńgeni qurady.
Jetisý, Túrkistan, Qyzylorda, Almaty, Aqtóbe oblystary men Almaty qalasynda jymqyrýdyń eń úlken somasy anyqtaldy. Qylmys jasaýda 327 adam áshkerelendi, onyń ishinde 154 adam túrli jazalaý sharalarymen sottaldy. Osy rette 86 býhgalter, 17 mektepke deiingi mekeme basshysy, 13 mektep jáne kolledj direktory, 4 bilim bóliminiń basshysy jáne t. b. sottaldy. Qazirgi ýaqytta 195 býhgalter, 26 mektep jáne kolledj direktory, 21 mektepke deiingi mekeme basshysy, 17 kásipker, 17 bilim bóliminiń basshysy tergeýde jáne kúdikti dep tanyldy. Biýdjettik ótinimderdi qalyptastyrý protsesterin avtomattandyrýdyń, buzýshylyqtardyń aldyn alý tetikteriniń jáne býhgalterlik eseptiń aqparattyq júieleri men memlekettik derekqorlardyń integratsiialyq bailanystarynyń bolmaýy biýdjet qarajatyn jymqyrýdyń kóptegen faktilerine sebep boldy.
