«تەمٸرتاس» قويىلىمىنداعى باستى كەيٸپكەر – ەن, ەۋەن, دومبىرا

الاتاۋ دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىندا «تەمٸرتاس. بٸرجان سال» قويىلىمىنىڭ پرەمەراسى ٶتتٸ. Ult.kz تٸلشٸسٸ پرەمەرانى تاماشالاپ, بارلىق قويۋشى اۆتورلاردىڭ پٸكٸرٸن تىڭداپ قايتتى.

تەمٸرتاس – قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ٶنەرٸنە, بٸرجان سالدىڭ ەندەرٸنە ارنالعان فيلوسوفييالىق تۋىندى. بٷل سپەكتاكلدە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دٷنيەسٸنٸڭ تۇمارى بولعان دومبىرانىڭ قۇدٸرەتٸ مەن التى الاشقا اتى شىققان تۇلعانىڭ ٶلمەس مۇراسى جاڭاشا ٶرنەكتەلەدٸ.

ەۋەن, دومبىرا, ەن – مۇندا باستى كەيٸپكەر. قويىلىم قازاق ەن ٶنەرٸنٸڭ تەرەڭدٸگٸن, بٸرجان سال شىعارمالارىنىڭ تۋۋى مەن دامۋ جولىن, مۇڭى مەن زارىن, ولاردىڭ قوعامداعى ەرەكشە ورنىن زەرتتەيدٸ.

بۇل جەردە ەربٸر ەننٸڭ جٷرەگٸ بار: ول كٷلەدٸ, جىلايدى, مۇڭايادى, سٶيلەيدٸ. ەندەردٸڭ ٸشكٸ دراماسى مەن تراگەديياسى اشىلىپ, كٶرەرمەننٸڭ جان-دٷنيەسٸن تەرەڭ تولقىتادى, رۋحاني تەرەڭدٸككە جەتەلەپ, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ شەكسٸز مٷمكٸندٸكتەرٸن اشادى.

«تەمٸرتاس» –  بۇل قازاق دومبىراسىنىڭ رەكۆيەمٸ, ۇلتتىق مۇرامىزدىڭ فيلوسوفييالىق ٷن قاتۋى. بۇل جەردە دومبىرانىڭ قوڭىر ٷنٸ مەن بٸرجان سالدىڭ ەندەرٸ ارقىلى تاريح سٶيلەيدٸ, ۇلى دالانىڭ ٷنٸ ەستٸلەدٸ.

ەندەشە سپەكتالدٸ قويعان ماماندارعا سٶز بەرەيٸك:

فارحاد مولداعالي, رەجيسسەر:

دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى – قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى زاماناۋي تەاترمەن قالاي ٷندەستٸك تابۋعا بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ. دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى بولعاننان كەيٸن ساحنادا بٸردەن بارلىق ادام ويناي الاتىن بٸردەن بٸر تەاتر وسى. بۇل تەاتردا دەستٷرلٸ ەنشٸلەر دە بار, حورەوگرافتار دا, بيشٸلەر دە بار, اقىندار مەن اكتەرلار دا بار. تەڭدەسسٸز ەرەكشە انسامبل بار. وسى بارلىق پروتسەستٸڭ كەزٸندە, ەربٸر بٶلٸمدەر ٸشٸندە انسامبلدٸ جەكە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. سونىمەن قاتار انسامبلگە وسى پروتسەسس ٷشٸن راقمەت ايتامىن. وسى دٷنيەلەردٸڭ بارلىعىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ ماڭىزدى بولدى. سوندىقتان مەنٸڭ ميسسييام – دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىنا لايىقتى سپەكتاكل قويۋ. ٶيتكەنٸ بۇل جەرگە كەلٸپ, چەحوۆتىڭ  «اپالى-سٸڭلٸ ٷشەۋ» نەمەسە باسقا دا قويىلىمداردى قويا المايسىڭ. سوندىقتان وسى دٷنيەلەردٸ جەتكٸزگٸمٸز كەلدٸ. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ ماقساتىنا جەتتٸك دەپ ويلايمىن.

نەسٸپجان باسشىباي, كٶركەمدٸك جەتەكشٸ:

بۇل جاس تەاتر, ەلٸ ون جىل تولعان جوق. سونىڭ ٶزٸندە ون التىنشى قويىلىم. دەستٷردٸڭ ساقتالماۋى ۇلتتىڭ جويىلۋى دەيدٸ. سوندىقتان بٸزدٸڭ بٸردەن بٸرەگەي ورتالىق ازيياداعى ماقتاناتىنىمىز, بٸزدٸڭ ۇلتتىق ٶنەرٸمٸزدٸ دەرٸپتەۋ, بابالاردان قالعان اماناتتى ارى قاراي جالعاۋ. سول باعىتتا وسىنداي ٷلكەن تۋىندىلاردى, تاريحي تۇلعانى, سونىڭ ەندەرٸن ساحناعا الىپ كەلۋ بٸزدٸڭ تەاتر ٷشٸن ٷلكەن مەرتەبە دەپ بٸلەمٸز. كٶرەرمەندەرٸمٸز جاڭا, زاماناۋي, جاس تا, ٷلكەن دە كٶرەتٸن تاماشا دٷنيە بولعالى تۇر. سوندىقتان رەجيسسەرٸمٸزعا, كومپوزيتورىمىزعا, قويۋشى-سۋرەتشٸ مەن پلاستيكا رەجيسسەرٸنە العىس بٸلدٸرەمٸز. جۇمىس بارىسى ٶتە جاقسى جٷردٸ. شىنى كەرەك, مۇنى ەنشٸلەردەن قۇرالعان بەساسپاپ تالانتتار توعىسقان تەاتر دەپ ايتۋعا بولادى. بارلىعى تٸرٸ داۋىستا ٶنەر كٶرسەتەدٸ.

"ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ اراسىنداعى قاقتىعىس"

قاراگٶز سٷلەيمەنوۆا, الاتاۋ تەاترى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:

ەرينە, الاتاۋ دەستٷرلٸ تەاترى ول دەستٷردٸڭ نەگٸزٸن ۇستايتىن تەاتر. سونى پاش ەتەتٸن, حالىقتىڭ كٶكٸرەگٸنە جول تاباتىن تەاتر. بٸراق بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸزدٸڭ جاستارىمىز دا ٶسٸپ كەلە جاتىر. ادامنىڭ ساناسى دا كٷردەلەنٸپ جاتىر. ەندەشە وسىنداي سپەكتالدەر قاجەت دەپ ويلايمىن. كەيگٸ كەزدەرٸ سٶز كٶپ جەردە - وي سىرتتا قالىپ قالادى. ال سول ويدى سٶزبەن ەمەس, باسقا ٷلگٸدە كٶرسەتۋ ول رەجيسسەردٸڭ, اۆتوردىڭ, وعان قوسالقى ٷلكەن كٶمەك بولاتىن كومپوزيتوردىڭ ەڭبەگٸ, سولاردىڭ پەلساپاسى.
جالپى «تەمٸرتاس» ەنٸ ول مەڭگٸلٸك ەندەردٸڭ بٸرٸ. ول ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ اراسىنداعى قاقتىعىس, وي ساناسىنىڭ ارپالىسۋى, ادامنىڭ ٶمٸردەن ٶتٸپ بارا جاتىپ, سوڭعى شىڭعىرعان داۋىسى سيياقتى. قازاقتىڭ بٸرجانى مەن اقانى جازعان ەندەرٸ وسىنداي. ماعىناسى ٷلكەن پەلساپاعا قۇرىلعان, ٶمٸردەن گٶرٸ ٶلٸمدٸ كٶبٸرەك ويلاعان دٷنيەلەر.
ەندەشە بۇل سپەكتاكلدٸڭ فورماسى دا جاڭا, قويىلۋ ٷردٸسٸ دە جاڭا, ٶزدەرٸڭٸزگە جاقسى ەسەر ەتەدٸ دەگەن ويدامىن. دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى ٶزٸنٸڭ باعىتىنان اينىپ جاتقان جوق. ەڭ الدىمەن وسىنى ايتقىم كەلەدٸ. بٸراق جاڭا فورمانى كٶرۋ, ول دا ماڭىزدى. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەم ٶزگەرٸپ جاتىر. ەندەشە بٸز دە ەلەمدٸك تەاتر پروتسەسٸندەگٸ جاڭا باسپالداقتاردى كٶرۋٸمٸز كەرەك.

سەرٸكجان ايتقالي, كومپوزيتور:

سپەكتاكل مۋزىكا جاعىنان العاندا دا جاڭا فورمادا. ٷلكەن ەكسپەريمەنتتٸك قۇرالدار قولداندىق. كٶبٸنە ەنمەن قولداندىق. دەستٷرلٸ ەنگە بيلەۋ, دەستٷرلٸ ەنگە قوزعالۋ جەنە ونى گيتارامەن, ەلەكتروگيتارامەن, ۇرمالى اسپاپتارمەن, فولكلورلىق اسپاپتارمەن ەكسپەريمەنت جاسادىق. سپەكتاكلدە تەاترداعى جاڭا, باسقاشا كٶزقاراس شىقتى دەگەن ويدامىز.

ەدٸلەت تامەنوۆ, پلاستيكا رەجيسسەرٸ:

جالپى سپەكتاكلدٸ الاتىن بولساق, فارحاد, سەرٸك باۋىرىم ٷشەۋٸمٸزدٸڭ ەكٸنشٸ جۇمىسىمىز. بي جاعىنان, پلاستيكا جاعىنان قاراساق, بيدٸڭ فورماسى – زاماناۋي بي. ميميكا جاعىنان باسىپ وزادى. جالپى, بيدە دە, مۋزىكادا دا ٶزگەرٸس بار, وسى جاعىنان بٸز جاڭا بٸر دٷنيە جاسادىق دەپ ويلايمىن. نەگٸزٸندە ٷلكەن جۇمىس اتقارىلدى. ەنشٸلەر, بيشٸلەر, اكتەرلار بەرٸ بٸر ورگانيزم بولىپ, جۇمىس ٸستەدٸك. قيىندىقتار بولدى, بٸراق بەرٸمٸز بٸرگە كوماندالىق جۇمىس اتقارىپ, جەڭٸپ شىقتىق دەپ ويلايمىن.

"سول ارقان قولىمىزعا ەلٸ باتىپ جٷرگەنٸن كٶرسەتەدٸ"

باقىت بەدەلحان, اۆتور:

بٸر «ەلٸم-ايدىڭ» ٶزٸ «اقتابان شۇبىرىندىنىڭ» بٷكٸل مۇڭ-قايعىسىن ارقالاپ تۇرعان ەن. دەل سول سيياقتى تاريحىمىزدى تەپسٸرلەپ, تامىرىن باساتىن تالاي-تالاي ەندەر بار. «تەمٸرتاس» دەپ الىنعان سەبەبٸ, ٸشٸندە جانبوتا بار, ايتباي بار, سونىڭ بارلىعىن العاندا, بۇل بٸر عانا «تەمٸرتاس» ارقىلى كەشەگٸ اشتىق بولسىن, رەپرەسسييا بولسىن, سوعىس بولسىن, پوليگون بولسىن, كەشەگٸ جەلتوقسان وقيعاسى, تٸپتٸ جاڭاٶزەن مەن قاڭتارعا دەيٸنگٸ دٷنيەنٸڭ بەرٸن قامتۋعا بولاتىن ەن ەكەنٸن بٸلەمٸز, تٷسٸنەمٸز. قويىلىمداعى «قولىمدى شەش, قولىما ارقان باتتى» دەپ وتىرعانى, سول ارقان قولىمىزعا ەلٸ باتىپ جٷرگەنٸن كٶرسەتەدٸ. شەشٸلگەن جوق. سونىڭ بەرٸ وسى ەننٸڭ استارىندا ايتىلادى دەپ ويلايمىن.

اقبوتا مۇسابەكقىزى

سۋرەتتەردٸ تٷسٸرگەن  ماقسات قۇسايىنوۆ