Alataý dástúrli óner teatrynda «Temirtas. Birjan sal» qoiylymynyń premerasy ótti. Ult.kz tilshisi premerany tamashalap, barlyq qoiýshy avtorlardyń pikirin tyńdap qaitty.
Temirtas – qazaqtyń dástúrli ónerine, Birjan saldyń ánderine arnalǵan filosofiialyq týyndy. Búl spektaklde qazaq halqynyń rýhani dúniesiniń tumary bolǵan dombyranyń qudireti men Alty Alashqa aty shyqqan tulǵanyń ólmes murasy jańasha órnekteledi.
Áýen, dombyra, án – munda basty keiipker. Qoiylym qazaq án óneriniń tereńdigin, Birjan sal shyǵarmalarynyń týýy men damý jolyn, muńy men zaryn, olardyń qoǵamdaǵy erekshe ornyn zertteidi.
Bul jerde árbir ánniń júregi bar: ol kúledi, jylaidy, muńaiady, sóileidi. Ánderdiń ishki dramasy men tragediiasy ashylyp, kórermenniń jan-dúniesin tereń tolqytady, rýhani tereńdikke jetelep, ulttyq ónerdiń sheksiz múmkindikterin ashady.
«Temirtas» – bul qazaq dombyrasynyń rekviemi, ulttyq muramyzdyń filosofiialyq ún qatýy. Bul jerde dombyranyń qońyr úni men Birjan saldyń ánderi arqyly tarih sóileidi, uly dalanyń úni estiledi.
Endeshe spektaldi qoiǵan mamandarǵa sóz bereiik:
Farhad Moldaǵali, rejisser:
Dástúrli óner teatry – qazirgi ýaqyttaǵy zamanaýi teatrmen qalai úndestik tabýǵa bolady degen suraqqa jaýap. Dástúrli óner teatry bolǵannan keiin sahnada birden barlyq adam oinai alatyn birden bir teatr osy. Bul teatrda dástúrli ánshiler de bar, horeograftar da, bishiler de bar, aqyndar men akterlar da bar. Teńdessiz erekshe ansambl bar. Osy barlyq protsestiń kezinde, árbir bólimder ishinde ansambldi jeke atap ótkim keledi. Sonymen qatar ansamblge osy protsess úshin raqmet aitamyn. Osy dúnielerdiń barlyǵynyń basyn biriktirý mańyzdy boldy. Sondyqtan meniń missiiam – dástúrli óner teatryna laiyqty spektakl qoiý. Óitkeni bul jerge kelip, Chehovtyń «Apaly-sińli úsheý» nemese basqa da qoiylymdardy qoia almaisyń. Sondyqtan osy dúnielerdi jetkizgimiz keldi. Osynyń barlyǵynyń basyn biriktirý maqsatyna jettik dep oilaimyn.
Násipjan Basshybai, kórkemdik jetekshi:
Bul jas teatr, áli on jyl tolǵan joq. Sonyń ózinde on altynshy qoiylym. Dástúrdiń saqtalmaýy ulttyń joiylýy deidi. Sondyqtan bizdiń birden biregei Ortalyq Aziiadaǵy maqtanatynymyz, bizdiń ulttyq ónerimizdi dáripteý, babalardan qalǵan amanatty ary qarai jalǵaý. Sol baǵytta osyndai úlken týyndylardy, tarihi tulǵany, sonyń ánderin sahnaǵa alyp kelý bizdiń teatr úshin úlken mártebe dep bilemiz. Kórermenderimiz jańa, zamanaýi, jas ta, úlken de kóretin tamasha dúnie bolǵaly tur. Sondyqtan rejisserimizǵa, kompozitorymyzǵa, qoiýshy-sýretshi men plastika rejisserine alǵys bildiremiz. Jumys barysy óte jaqsy júrdi. Shyny kerek, muny ánshilerden quralǵan besaspap talanttar toǵysqan teatr dep aitýǵa bolady. Barlyǵy tiri daýysta óner kórsetedi.
"Ómir men ólimniń arasyndaǵy qaqtyǵys"
Qaragóz Súleimenova, Alataý teatry direktorynyń orynbasary:
Árine, Alataý dástúrli teatry ol dástúrdiń negizin ustaityn teatr. Sony pash etetin, halyqtyń kókiregine jol tabatyn teatr. Biraq búgingi kúni bizdiń jastarymyz da ósip kele jatyr. Adamnyń sanasy da kúrdelenip jatyr. Endeshe osyndai spektalder qajet dep oilaimyn. Keigi kezderi sóz kóp jerde - oi syrtta qalyp qalady. Al sol oidy sózben emes, basqa úlgide kórsetý ol rejisserdiń, avtordyń, oǵan qosalqy úlken kómek bolatyn kompozitordyń eńbegi, solardyń pálsapasy.
Jalpy «Temirtas» áni ol máńgilik ánderdiń biri. Ol ómir men ólimniń arasyndaǵy qaqtyǵys, oi sanasynyń arpalysýy, adamnyń ómirden ótip bara jatyp, sońǵy shyńǵyrǵan daýysy siiaqty. Qazaqtyń Birjany men Aqany jazǵan ánderi osyndai. Maǵynasy úlken pálsapaǵa qurylǵan, ómirden góri ólimdi kóbirek oilaǵan dúnieler.
Endeshe bul spektakldiń formasy da jańa, qoiylý úrdisi de jańa, ózderińizge jaqsy áser etedi degen oidamyn. Dástúrli óner teatry óziniń baǵytynan ainyp jatqan joq. Eń aldymen osyny aitqym keledi. Biraq jańa formany kórý, ol da mańyzdy. Sebebi, búgingi kúni álem ózgerip jatyr. Endeshe biz de álemdik teatr protsesindegi jańa baspaldaqtardy kórýimiz kerek.
Serikjan Aitqali, kompozitor:
Spektakl mýzyka jaǵynan alǵanda da jańa formada. Úlken eksperimenttik quraldar qoldandyq. Kóbine ánmen qoldandyq. Dástúrli ánge bileý, dástúrli ánge qozǵalý jáne ony gitaramen, elektrogitaramen, urmaly aspaptarmen, folklorlyq aspaptarmen eksperiment jasadyq. Spektaklde teatrdaǵy jańa, basqasha kózqaras shyqty degen oidamyz.
Ádilet Tamenov, plastika rejisseri:
Jalpy spektakldi alatyn bolsaq, Farhad, Serik baýyrym úsheýimizdiń ekinshi jumysymyz. Bi jaǵynan, plastika jaǵynan qarasaq, bidiń formasy – zamanaýi bi. Mimika jaǵynan basyp ozady. Jalpy, bide de, mýzykada da ózgeris bar, osy jaǵynan biz jańa bir dúnie jasadyq dep oilaimyn. Negizinde úlken jumys atqaryldy. Ánshiler, bishiler, akterlar bári bir organizm bolyp, jumys istedik. Qiyndyqtar boldy, biraq bárimiz birge komandalyq jumys atqaryp, jeńip shyqtyq dep oilaimyn.
"Sol arqan qolymyzǵa áli batyp júrgenin kórsetedi"
Baqyt Bedelhan, avtor:
Bir «Elim-aidyń» ózi «Aqtaban shubyryndynyń» búkil muń-qaiǵysyn arqalap turǵan án. Dál sol siiaqty tarihymyzdy tápsirlep, tamyryn basatyn talai-talai ánder bar. «Temirtas» dep alynǵan sebebi, ishinde Janbota bar, Aitbai bar, sonyń barlyǵyn alǵanda, bul bir ǵana «Temirtas» arqyly keshegi ashtyq bolsyn, repressiia bolsyn, soǵys bolsyn, poligon bolsyn, keshegi Jeltoqsan oqiǵasy, tipti Jańaózen men Qańtarǵa deiingi dúnieniń bárin qamtýǵa bolatyn án ekenin bilemiz, túsinemiz. Qoiylymdaǵy «qolymdy shesh, qolyma arqan batty» dep otyrǵany, sol arqan qolymyzǵa áli batyp júrgenin kórsetedi. Sheshilgen joq. Sonyń bári osy ánniń astarynda aitylady dep oilaimyn.
Aqbota Musabekqyzy
Sýretterdi túsirgen Maqsat Qusaiynov
