Egemen Qazaqstan گازەتٸندە قر سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى شاحرات نۇرىشەۆتٸڭ قازاقستان مەن قىتاي ىنتىماقتاستىعى جايلى كٶلەمدٸ ماتەريالى جارييالاندى. "ۇلت اقپارات" ماقالانىڭ تولىق مەتٸنٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
كەيٸنگٸ كەزدە قوعامىمىزدا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ قاجەتتٸلٸگٸنە, ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە كٷمەن بٸلدٸرٸپ جٷرگەندەردٸڭ داۋىستارى قاتتىراق ەستٸلٸپ جٷر. ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ «ساياسي ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ جوعالۋ قاۋپٸن» ايتسا, باسقاسى ەلٸمٸزدٸڭ «قىتايعا ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸگٸ» تۋرالى سٶز قوزعايدى. كٶپ جاعدايدا قاۋەسەت ەڭگٸمەلەر اقپاراتتىڭ جەتكٸلٸكسٸز بولۋىنان نەمەسە بەرٸلگەن اقپاراتتىڭ بۇرمالانۋىنان تۋىندايدى.ەرينە, بۇل جايت مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اقپاراتتى بۇقاراعا جەتكٸزۋ تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرۋٸ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتەدٸ. دەگەنمەن قازاقستان مەن قىتاي قاتىناستارىنىڭ سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامۋىنا قىزعانىشپەن قارايتىن «ٷشٸنشٸ كٷشتەردٸڭ» دە بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان جەرٸنٸڭ شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايتىنى جەنە جالعا بەرٸلمەيتٸنٸ تۋرالى بٸرنەشە مەرتە قايتالاپ ايتسا دا, وسى تاقىرىپتىڭ اينالاسىندا حالىقتى دٷرلٸكتٸرٸپ, كٶشەگە شىعارىپ, شەرۋلەر ۇيىمداستىرۋدى كٶزدەيتٸن توپتار بار. ولار جەر مەسەلەسٸ بويىنشا بيلٸك تاراپىنان تاباندى قادامدار جاسالعانىن كٶرٸپ, ەندٸ سوڭعى ميتينگتەردە قىتايمەن قارىم-قاتىناستى مٷلدەم شەكتەۋ تالاپتارىن كٶتەرە باستادى.
وسىعان وراي, 1700 كيلومەتر ورتاق شەكارامىز بار قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قازٸرگٸ جاعدايى جەنە ونى ودان ەرٸ دامىتۋ تاقىرىبىن ساراپتاپ كٶرسەك.
ساياسي ىنتىماقتاستىق
ەڭ الدىمەن, بٸزدٸڭ مەملەكەت تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگٸزٸن قالاعان كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى ۇستاناتىنىن ەسكە سالا كەتكەن جٶن. بۇل باعىتتى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸندەگٸ سىرتقى ساياسي ساباقتاستىعى اياسىندا بٸرنەشە مەرتە راستاعان بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ەلٸمٸز رەسەي فەدەراتسيياسىمەن وداقتاستىق قاتىناستاردى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن جان-جاقتى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ, امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن كەڭەيتٸلگەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ, ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن ستراتەگييالىق قارىم-قاتىناستاردى, ەۋروپالىق وداقپەن جەنە وعان مٷشە مەملەكەتتەرمەن كەڭەيتٸلگەن ەرٸپتەستٸك پەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتاتىنى تۋرالى ايتىلعان.
سونىڭ ٸشٸندە كٶرشٸلەس قىتايمەن جاڭا دەۋٸردەگٸ قاتىناستارىمىزعا 2022 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا 30 جىل تولادى. وسى تاريحي تۇرعىدان قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. 1995 جىلى قىتاي ٷكٸمەتٸ يادرولىق دەرجاۆا رەتٸندە قازاقستان قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەپٸلدٸك بەردٸ. 1999 جىلى كەڭەس وداعى زامانىنان مۇرا بولىپ قالعان شەكارا مەسەلەسٸ تولىقتاي شەشٸلٸپ, قازاقستان جەنە قىتاي ٷكٸمەتتەرٸ اراسىندا تيٸستٸ شارتقا قول قويىلدى. قازٸرگٸ تاڭدا ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى مەملەكەتتٸك شەكاراداعى دەليميتاتسييا جەنە دەماركاتسييا جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. شەكارا بەلگٸلەرٸنٸڭ قارتاعا تٷسٸپ, شەكارا باعانالارىنىڭ شەكارا بويىندا ورناتىلعانى ونىڭ مىزعىماستىعىنىڭ بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.
1996 جىلى شانحايدا جەنە 1997 جىلى مەسكەۋدە «شانحاي بەستٸگٸ» اياسىندا قول قويىلعان شەكارا ماڭىنداعى ەسكەري سالاداعى سەنٸمدٸ نىعايتۋ جەنە ەسكەري كٷشتەردٸ ٶزارا قىسقارتۋ تۋرالى كەلٸسٸمدەرگە سەيكەس تاراپتار شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان ەسكەري كٷشتەردٸ قىسقارتۋعا جەنە ولاردىڭ جاعدايىن جىل سايىن بٸرلەسٸپ تەكسەرٸپ تۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزگەن بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا بۇنداي تەكسەرۋلەر جىلىنا ەكٸ رەت بەس مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋىمەن جٷرگٸزٸلٸپ وتىرادى.
وسىنداي ماڭىزدى ساياسي كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزۋ ەكٸ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرٸكتەرٸنٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى. قازٸر كەيبٸرەۋلەر قىتاي ٷكٸمەتٸ بۇرىنعى باسشىلار قول قويعان قۇجاتتاردى ورىندامايدى دەگەن تٷرلٸ قاۋەسەت ەڭگٸمەلەر تاراتىپ جٷر. ەلبەتتە, ەر حالىقارالىق شارتتا ونىڭ كٷشٸنٸڭ قالاي جويىلاتىنى تۋرالى تيٸستٸ باپتار بار. الايدا قىتاي تاراپى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن بٸردە-بٸر رەت جوعارىدا اتالىپ ٶتكەن ەكٸجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋدا ەرەكشە ورىن الاتىن كەلٸسٸمدەردٸ توقتاتۋ مەسەلەسٸن كٶتەرمەگەنٸن جەنە كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا ولاردى قاتاڭ ۇستاناتىنىن بٸرنەشە رەت راستاعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىنا, تۇراقتى دامۋىنا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸنە ساي بولۋىنا ەرەكشە نازار اۋداراتىنىنا كٷمەن بولماۋى كەرەك. مەن 1996 جىلدان بەرٸ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە قىزمەت ەتەمٸن. 25 جىل بويى قىتاي باعىتىندا ەڭبەك ەتٸپ كەلەمٸن. جاس ديپلومات رەتٸندە مەملەكەت, ٷكٸمەت جەنە مينيسترلٸكتەر باسشىلارىنىڭ تالاي كەلٸسسٶزدەرٸنە اۋدارماشى رەتٸندە, ودان كەيٸن اعا ديپلومات بولىپ تالاي كەزدەسۋلەرگە قاتىسقان تەجٸريبەم بار. وسىنداي ەر كەزدەسۋدٸڭ باستى ماقساتى – مەملەكەت يگٸلٸگٸ مەن حالىق پايداسىنا لايىقتى ورتاق شەشٸمدەرگە قول جەتكٸزۋ.
قىتاي تاراپىمەن ىنتىماقتاستىقتا مەملەكەت باسشىلارى اراسىنداعى جەكە قاتىناستار ەرەكشە ورىن الادى. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 30 جىلى بويى ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قىتايدىڭ ٷش بۋىن باسشىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ارقىلى ەلٸمٸز ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ وڭ شەشٸلۋٸنە زور ٷلەس قوسقانى داۋسىز. سونىڭ ٸشٸندە ەكٸجاقتى ترانسشەكارالىق ٶزەندەردٸ بٸرلەسە پايدالانۋ مەسەلەسٸ بويىنشا كەلٸسسٶزدەردٸ باستاۋ جەنە كٶرشٸ مەملەكەتتە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزعا جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەت تاراپىنان قامقورلىق كٶرسەتۋ سيياقتى ماڭىزدى مەسەلەلەر دە بار.
سونداي-اق ەكٸ مەملەكەتتٸڭ حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنا دا توقتالا كەتكەن جٶن. ەسٸرەسە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ), شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەسٸ (اٶسشك) شەڭبەرٸندەگٸ ٶزارا قولداۋدىڭ بيٸك دەڭگەيدە ەكەنٸنە نازار اۋدارامىن.
قىتاي بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ بەس تۇراقتى مٷشەسٸنٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستانمەن تٷرلٸ عالامدىق مەسەلە بويىنشا, ەسٸرەسە 2017-2018 جىلدارى ەلٸمٸز اتالعان قۇرىلىمنىڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولعاندا تىعىز جۇمىس ٸستەگەنٸن ايتا كەتكەن جٶن.
اٶسشك قۇرۋ ەلباسىنىڭ باستاماسى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ اتالعان كەڭەستٸڭ جۇمىسى شىۇ ٸسپەتتەس دەگەن پٸكٸرٸنە قاراماستان, قىتاي –2014-2018 جىلدارى اٶسشك-كە تٶراعالىق ەتٸپ, ونىڭ نىعايۋىنا, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن باستاۋعا باستاماشى بولعان جەنە 2014 جىلى شانحايدا كەڭەستٸڭ سامميتٸن ٶتكٸزگەن مەملەكەت.
ەكونوميكالىق ىقپالداستىق
قىتاي قازٸرگٸ كەزدە دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ ەكونوميكالاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. رەسمي مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, 2020 جىلى ەلەمگە تاراعان كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنٸڭ تەرٸس ەسەرٸنە قاراماستان, قحر-دىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ شامامەن 16 تريلليون اقش دوللارى بولدى. قىتاي اۆتوماتتاندىرۋ, روبوت شىعارۋ, تسيفرلاندىرۋ, نانوتەحنولوگييا, بيوتەحنولوگييا, بلوكچەين سيياقتى سالالارعا كٶڭٸل بٶلٸپ, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكاسىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. بٸرنەشە جىلدان سوڭ, ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, قىتاي ەكونوميكاسى ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعادى. ەرينە, وسىنداي الپاۋىت مەملەكەت كٶرشٸ بولعاندا كەيبٸر ادامداردا تٷرلٸ ٷرەي مەن قورقىنىش تۋىنداۋى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس. دەي تۇرعانمەن, بٸز بۇدان ٶز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دامۋىنا مٷمكٸنشٸلٸك ٸزدەپ, پايدا تابۋىمىز كەرەك.
ەڭ الدىمەن, قىتاي – ٷلكەن نارىق. بٸر ميلليارد تٶرت جٷز ميلليون حالقى بار مەملەكەت تۇرعىندارىن اسىراۋ ماقساتىندا شەتەلدەن ازىق-تٷلٸك ساتىپ الۋعا مەجبٷر. قولدا بار اقپاراتقا سەيكەس قىتايدىڭ جىلدىق ازىق-تٷلٸك نارىعى 1,5 تريلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. دەمەك بٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىمىز ٷشٸن كٶرشٸ مەملەكەتكە ٶز ٶنٸمٸن ەكسپورتقا شىعارۋ باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ بولۋى كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر قىتاي كٶپتەگەن ازىق-تٷلٸك تٷرٸن باسقا مەملەكەتتەردەن, تٸپتٸ باسقا قۇرلىقتاردان تاسىمالداۋعا مەجبٷر. سولاردىڭ ٸشٸندە وڭتٷستٸك امەريكادا ورنالاسقان جەنە اۋسترالييا مەن جاڭا زەلاندييا سيياقتى مەملەكەتتەر ەت, سٷت, جەمٸس پەن سويا سيياقتى ٶنٸمدەردٸ ەكسپورتتاۋ كٶلەمدەرٸن جىلدان-جىلعا ۇلعايتۋدا.
قىتايدا ازىق-تٷلٸككە تۇراقتى سۇرانىس بولاتىندىقتان, بٸزدٸڭ ماقسات – قىتاي نارىعىنا شىعۋ بولۋى تيٸس. تۇراقتى سۇرانىس بولسا, ٶندٸرٸس كٶلەمٸ ۇلعايادى. جاڭا كەسٸپورىنداردىڭ پايدا بولۋى – جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جەنە جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸن شەشۋگە مٷمكٸنشٸلٸك بەرەدٸ. ەرينە, قىتاي نارىعىنا شىعۋ ٷشٸن بٸرشاما تەر تٶگٸپ, كەسٸپورىننىڭ جەنە وندا ٶندٸرٸلەتٸن ٶنٸمنٸڭ ساپاسىن كۋەلاندىرۋ قاجەت. بۇل ٷشٸن سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸكتەرٸ بٸزدٸڭ كەسٸپورىندارعا تيٸستٸ كٶمەك كٶرسەتٸپ, قازاقستان جەنە قىتاي ٷكٸمەتتەرٸ اراسىندا ەكٸجاقتى 18 حاتتاماعا قول قويۋعا باستاماشى بولدى. نەتيجەسٸندە, قازٸرگٸ تاڭدا بيداي, سيىر ەتٸ, شوشقا ەتٸ, سويا, بال, بالىق, راپس, جوڭىشقا, جٷگەرٸ, ۇن جەنە ۇن ٶنٸمدەرٸن شىعاراتىن 600-گە جۋىق وتاندىق كەسٸپورىنعا قىتاي نارىعىنا ٶز ٶنٸمٸن شىعارۋعا رۇقسات الىنعان.
تاعى بٸر ماڭىزدى باعىت – كٶلٸكتٸك-ترانزيتتٸك سالاداعى ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق. قىتاي ٷلكەن نارىق بولعاندىقتان, ونىڭ شەت مەملەكەتتەرمەن تاۋار اينالىمىنىڭ كٶلەمٸ جىلدان-جىلعا ارتۋدا. وسى تاۋار اينالىمىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ تەڭٸز جولدارى ارقىلى تاسىمالدانسا, بٸر بٶلٸگٸ تەمٸر جول كٶلٸگٸ ارقىلى جەتكٸزٸلەدٸ. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋىن ۇتىمدى پايدالانۋدى جالعاستىرۋ ٶتە ماڭىزدى. ٶيتكەنٸ بۇل ارتىقشىلىقتى بٸز پايدالانباساق, كٶرشٸلەس مەملەكەتتەردٸڭ قازٸرگٸ ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ جەنە جاڭا تەمٸر جولداردى سالۋ ارقىلى جٷك تاسىمالدارىن ٶز اۋماقتارىنا تارتۋعا تالپىنۋلارى – زاڭدى قۇبىلىس.
كەزٸندە «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى اياسىندا سالىنعان جەنە جاڭارتىلعان تەمٸر جول دەلٸزدەرٸ ارقىلى ٶتەتٸن ترانزيت مەملەكەت بيۋدجەتٸنە قوماقتى تابىس تابۋعا كٶمەكتەسۋدە. مىسالى, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان – قىتاي شەكاراسىندا ورنالاسقان «دوستىق – الاشانكوۋ» جەنە «التىنكٶل – قورعاس» تەمٸر جول بەكەتتەرٸ ارقىلى بارلىعى 20 ميلليون توننادان استام جٷك تاسىمالداندى.
«قازاقستان تەمٸر جولى» كومپانيياسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا 2020 جىلدىڭ 11 ايى ٸشٸندە قازاقستان اۋماعى ارقىلى 718,6 مىڭ جيىرما فۋتتىق ەكۆيۆالەنتتەگٸ (جفە) (2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 35% ٶسكەن), سونىڭ ٸشٸندە «قىتاي – ەۋروپا – قىتاي» باعىتى بويىنشا 455,626 مىڭ جفە (+167%) كونتەينەرلەر تاسىمالداندى. قازٸرگٸ تاڭدا وسى جٷكتەردٸ تاسىمالداۋ ٷشٸن كٶرشٸلەس مەملەكەتتەر اراسىندا ٷلكەن بەسەكەلەستٸك بايقالادى. تٸپتٸ كەيبٸرەۋلەرٸ باعانى تٷسٸرٸپ, دەمپينگ جاساۋ ارقىلى تاسىمال كٶلەمٸن ٶز اۋماقتارى ارقىلى ٶتكٸزۋ شارالارىن قابىلداپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. سوعان قاراماستان, بٸزدٸڭ ينفراقۇرىلىمنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن ىڭعايلىلىعى ارقاسىندا قازٸرگٸ تاڭداعى «قىتاي – ەۋروپا – قىتاي» باعىتى بويىنشا تەمٸر جولمەن تاسىمالداناتىن كونتەينەرلەردٸڭ 49%-ى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ٶتەدٸ. ال ترانزيتپەن ٶتكەن ەر پويىزدان مەملەكەت بيۋدجەتٸنە سالىق تٷسٸپ وتىراتىنىن, ول سالىقتىڭ كەيٸن حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸنە بٶلٸنەتٸن تٶلەمدەرگە پايدالانىلاتىنىنا نازار اۋدارۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار قىتاي بٸز ٷشٸن تىنىق مۇحيت اۋماعىنىڭ باسقا مەملەكەتتەرٸنە شىعاتىن كٶپٸر ەكەنٸن ۇمىتپاۋ قاجەت. تسزيانسۋ ٶلكەسٸندە ورنالاسقان ليانيۋنگان تەڭٸز پورتىنداعى «ليانيۋنگان قالاسىنىڭ قازاقستان – قىتاي حالىقارالىق لوگيستيكالىق كومپانيياسى» اتتى بٸرلەسكەن كەسٸپورنى 2020 جىلى 200 مىڭنان استام جفە كونتەينەر ٶڭدەگەنٸنە نازار اۋدارامىز. سونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ ٶنٸمدەردٸ وڭتٷستٸك كورەيا جەنە ۆەتنام سيياقتى مەملەكەتتەرگە تاسىمالداۋ ٷشٸن پايدالانىلدى.
سوڭعى كەزدە قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسىن تٷرلٸ ساراپشىلار سىناپ جٷرگەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. بٸراز ادامدار بۇل باستامانىڭ استارىندا قىتايدىڭ قازاقستانعا ٷستەمدٸك كٶرسەتۋ, ونى قارىزعا باتىرۋ ماقساتى بار دەگەن تۇجىرىمدار ايتىپ جٷر. قوعامىمىزداعى كەيبٸر توپتاردا قازاقستاندا بٸرلەسكەن كەسٸپورىنداردى قۇرۋ ارقىلى «بٸزدٸڭ جەردٸ يەمدەنۋ پيعىلى بار», ال ينۆەستيتسييا قۇيۋدىڭ باستى ماقساتى – «بٸزدٸڭ پايدالى قازبالار كەندەرٸن ٶز مەنشٸگٸنە الۋ» دەگەن پٸكٸر بار. تٸپتٸ ٸسكە اسىرىلۋى جوسپارلانعان بٸرلەسكەن ينۆەستيتسييالىق نىسانداردا ەسكٸ قۇرال-جابدىقتار مەن كٶنە تەحنولوگييالار پايدالانىلادى دەيدٸ.
بۇنداي پٸكٸرلەردەگٸ توپتار تەك بٸزدە عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردە دە بار ەكەنٸ راس. قارقىندى دامىپ جاتقان قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» جوباسى سىني كٶزبەن قابىلداناتىنى, ونىڭ كٶلەمٸنٸڭ بٸر ايماق ەمەس, تٷرلٸ قۇرلىققا تاراعانى كٶپتەگەن ٸرٸ مەملەكەتتٸ الاڭداتاتىنى سٶزسٸز. مەنٸڭ ويىمشا, كوروناۆيرۋس پاندەميياسىنا دەيٸن بەيجٸڭدە تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزٸلگەن «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» فورۋمىنا 100-دەن اسا مەملەكەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىسقانى – بۇل باستامانىڭ ولارعا پايدالى ەكەنٸنٸڭ دەلەلٸ.
وسى باستاما تٷرلٸ مەملەكەتتەرگە جاڭا مٷمكٸنشٸلٸك اشتى. بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ارقىلى جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار مەن ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىنداردى سالۋ, وزىق تەحنولوگييالاردى تارتۋ جەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ سيياقتى مەسەلەلەردٸ شەشۋ مٷمكٸنشٸلٸگٸ پايدا بولدى. بۇل رەتتە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتٸن مەسەلە – جوبالاردى قارجىلاندىرۋ. ەر جوبانىڭ ٶز قارجىلاندىرۋ جولدارى بار. جوبالاردىڭ جالپى سوماسى – بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ الاتىن قارىزى ەمەس, ولاردى ٸسكە اسىراتىن كەسٸپورىنداردىڭ بٸرلەسٸپ قارجىلاندىراتىن قاراجاتىنىڭ سوماسى. قازٸرگٸ كەزدە قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا بٸرلەسٸپ ٸسكە اسىرۋدى جوسپارلاعان جوبالاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جەكە كەسٸپكەرلەرگە تيەسٸلٸ جەنە ولاردى قارجىلاندىرۋعا تارتىلعان قاراجات سول كەسٸپورىنداردىڭ جەكە قارىزدارى بولادى. ول قارىزدار تەك قىتايدىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق قازاقستاننىڭ دامۋ ينستيتۋتتارىنان دا الىنادى.
ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸندە سىرتقى ينۆەستيتسييالاردى جەنە وزىق تەحنولوگييالاردى تارتۋ ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن مويىنداۋ قاجەت. بۇل – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭى. وسى باعىتتا قازاقستان ٷكٸمەتٸ شەتەلدٸك مەملەكەتتەردەن, ونىڭ ٸشٸندە قىتايدان دا ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ بويىنشا دەيەكتٸ جۇمىس جٷرگٸزۋدە. بٷگٸنگٸ تاڭدا قىتاي نيدەرلاندى, اقش جەنە ۇلىبريتانييادان كەيٸن قازاقستانعا تارتىلعان تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار بويىنشا تٶرتٸنشٸ ورىندى يەمدەنەدٸ.
بٷگٸندە قىتاي ينۆەستيتسييالارى ەۋروپا, ازييا, افريكا جەنە لاتىن امەريكاسىن قوسا العاندا, ەلەم مەملەكەتتەرٸنٸڭ سالاماتتى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ جالپىەلەمدٸك ٷردٸسٸ مەن نىشانىنا اينالدى. كٶپتەگەن مەملەكەتتٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ مەن بيزنەس ورتالارى بەيجٸڭمەن قارجىلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭەيۋٸن قۇپتايدى. ٶز كەزەگٸندە, قىتايلىق كومپانييالار ينۆەستيتسييالاردىڭ ساقتالۋى مەن ٶزارا تيٸمدٸلٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرەتٸن سەرٸكتەستەردٸ تاڭداۋعا مۇقييات جەنە تاڭداۋلى تٷردە قارايدى. قازاقستان – وسىنداي مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ. بۇعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اشىلعانى دا وڭ ەسەرٸن تيگٸزٸپ, ينۆەستورلاردىڭ سەنٸمٸن ارتتىرۋعا جول اشتى.
قىتايمەن بٸرلەسٸپ ٸسكە اسىرىلعان جوبالار ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸن ٶزگەرتكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. مىسالى, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا راپستى قايتا ٶڭدەۋ جەنە راپس مايىن ٶندٸرۋ بويىنشا يننوۆاتسييالىق كەسٸپورىن قۇرىلدى. وسىلايشا, ٶڭٸردە قىتايلىق سەرٸكتەستەرمەن كووپەراتسييا ەسەبٸنەن استىقتان باسقا تاعى بٸر اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلىن ٶسٸرۋ باستالدى.
تٷركٸستان وبلىسىندا قىتايمەن جوبا ەسەبٸنەن بيە جەنە تٷيە سٷتٸن ٶڭدەۋ جٷرگٸزٸلۋدە. تاماق ٶنەركەسٸبٸنٸڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن قولدانۋ ارقاسىندا, قازاقستاندىقتار ماقتان تۇتاتىن سٷت ٶنٸمدەرٸ شەتەلدٸك تۇتىنۋشىلارعا قولجەتٸمدٸ بولدى.
قىتايدان تارتىلعان ينۆەستيتسييالار ەسەبٸنەن شىمكەنت مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ اياقتالدى. بٷگٸندە بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ نارىعىندا جەنە شەتەلدە سۇرانىسقا يە مۇناي-گاز حيميياسى ٶنٸمدەرٸنٸڭ كەڭ اۋقىمىن ٶندٸرەتٸن زاماناۋي تەحنولوگييالىق كەشەنگە اينالدى.
وسىنداي جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن مەسەلەلەر ٷكٸمەت باسشىلارىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرٸ, قازاقستان – قىتاي ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸ مەن قازاقستان – قىتاي ٸسكەرلٸك كەڭەسٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ شەڭبەرٸندە تالقىلانىپ, قيسىندى شەشٸمدەرٸن تاۋىپ جٷرگەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
ازاماتتاردىڭ جاعدايى بويىنشا ەرەكەتتەسۋ
بۇل سالاداعى مەسەلەلەردٸڭ ٸشٸندە, ەرينە, ەڭ ٶزەكتٸسٸ جەنە حالىقتىڭ كٶكەيٸندەگٸ باستى مەسەلە – قىتايدا تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ جاعدايى. ەسٸرەسە سوڭعى جىلدارى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالى اۋدانىنداعى احۋالعا قاتىستى تٷرلٸ اقپاراتتىڭ تارالۋىنا بايلانىستى.
رەسمي دەرەكتەرگە سٷيەنەتٸن بولساق, قحر اۋماعىندا 1,6 ملن قازاق تۇرادى. ولاردىڭ بارلىعى – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى. اراسىندا تٷرلٸ زاڭ بۇزۋشىلىق ٷشٸن سوت شەشٸمٸمەن تٷرلٸ مەرزٸمدەرگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان كٸسٸلەر دە بار. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسى بويىنشا ەشبٸر مەملەكەتتٸڭ باسقا مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ ٸستەرٸنە قول سۇعۋعا قۇقىعى جوق. سوندىقتان دا بٸز قحر ازاماتتارى – قانداستارىمىزعا قاتىستى ولاردىڭ قازاقستان ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن تۋىستارىنان ٶتٸنٸش تٷسكەن كەزدە قىتاي تاراپىنا بٶلٸنٸپ قالعان وتباسىلاردىڭ بٸرٸگۋٸنە قولعابىس كٶرسەتۋ تۋرالى ساۋال جٸبەرەمٸز.
شەتەلدەگٸ قانداستارعا كٶمەكتەسۋدٸ تالاپ ەتكەندە كەيبٸر ازاماتتار قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان جٷزدەن اسا باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بار ەكەنٸن ەستەن شىعارىپ الادى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ٶز تاريحي وتانى بار. ەرتەڭ باسقا ۇلت ٶكٸلٸ بولىپ تابىلاتىن قازاقستان ازاماتىنا قاتىستى باسقا مەملەكەت تاراپىنان ونىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندە تالاپ تٷسٸپ وتىرسا, بٸزدٸڭ رەاكتسييامىز قانداي بولماق? ەرينە, بٸز ونىڭ قازاقستان ازاماتى بولعاندىقتان, شەت مەملەكەتتەن بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ ٸستەرٸنە ارالاسپاۋىن تالاپ ەتەمٸز.
قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىراتىندارى دا, قاراستىرمايتىندارى دا بار. كٸندٸك قانى تامعان, اتا-بابالارى عاسىرلار بويى تۇرعان مەكەننەن باسقا جاققا نەگە كٶشۋ كەرەك دەگەن سۇراق تا قويادى. بٸزدٸڭ مەملەكەت قانداستاردىڭ بارلىعىن قازاقستانعا جاپپاي كٶشٸرۋدٸ ماقسات ەتٸپ قويىپ وتىرعان جوق. كٶشۋدٸ قالايتىن, زاڭدى تۇرعىدان رۇقساتتارى بار كٸسٸلەرگە قازاقستاننىڭ شەتەلدەگٸ مەكەمەلەرٸ تاراپىنان تيٸستٸ قولعابىس كٶرسەتٸلەدٸ. مىسالى, 2018-2020 جىلدارى قىتايداعى كونسۋلدىق مەكەمەلەردە 60 مىڭعا جۋىق قانداسىمىزعا ۆيزا رەسٸمدەلدٸ. كەيبٸر قانداستار بٸزدٸڭ ەلگە كەلگەن سوڭ قازاقستان ازاماتتىعىن قابىلداعان. بٸراق اراسىندا بٸر بٶلٸگٸ قحر ازاماتتىعىنان شىعۋ رەسٸمدەرٸن ورىنداماعاندىقتان, قىتايعا كەرٸ قايتقان كەزدە تٷرلٸ قيىنشىلىققا تاپ بولعان.
دەگەنمەن ەكٸ مەملەكەت سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸكتەرٸ اراسىندا قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىقتارعا سەيكەس قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشٸلٸگٸنٸڭ بەيرەسمي اقپاراتى بويىنشا 2018-2019 جىلدارى 7 مىڭ قانداسىمىز قازاقستاندا جٷرٸپ, قىتايدىڭ نۇر-سۇلتانداعى ەلشٸلٸگٸ جەنە الماتىداعى باس كونسۋلدىعى ارقىلى قحر ازاماتتىعىنان شىعۋ رەسٸمدەرٸن بٸتٸرۋگە مٷمكٸنشٸلٸك الدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل جۇمىس پاندەميياعا بايلانىستى ۋاقىتشا توقتاپ قالدى, بٸراق جاعداي تٷزەلگەن سوڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاستىرىلاتىن بولادى. سوندىقتان دا قازاقستانعا كٶشۋدٸ قالايتىن قانداستارعا ايتىلاتىن ٶتٸنٸش – قىتايدان كەتپەي تۇرىپ, رەسمي تٷردە قحر ازاماتتىعىنان شىعۋ قاجەت. سول كەزدە ازاماتتىققا كٸرۋ, زەينەتاقى الۋ جەنە شەكارادان ٶتۋگە قاتىستى مەسەلەلەر تۋىندامايدى.
* * *
توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ – قازاقستان مەن قىتاي كٶرشٸ مەملەكەتتەر بولعاندىقتان, جان-جاقتى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ ودان ەرٸ دامىتۋ, تٷرلٸ سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باعىتتارىن كەڭەيتۋ, سەزٸمتال مەسەلەلەر بويىنشا ديالوگتٸ جالعاستىرۋ جەنە تۋىندايتىن مەسەلەلەردٸ بٸرلەسٸپ شەشۋ – ەكٸجاقتى قاتىناستارىمىزدىڭ بولاشاق باسىمدىقتارى بولىپ قالا بەرۋٸ تيٸس.
قازاقتا «قۇداي قوسقان كٶرشٸ» دەگەن تٷسٸنٸك بار, قىتاي ٸرگەمٸزدە تۇرعان ەرٸ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان كٶرشٸ بولعاندىقتان, بٸز ونىمەن ٶزارا تيٸمدٸ ەرەكەتتەسۋدٸڭ ۇتىمدى جاقتارىن ٶز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قارقىندى ٶركەندەۋٸنە پايدالانۋىمىز قاجەت.
شاحرات نۇرىشەۆ,
سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى
