فوتو: abai.kz
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيٸندە «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اكتسيياسى اياسىندا تاريحي ماڭىزدى جەدٸگەر - حٸح عاسىرداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, اتاقتى بي, باتىر تەنەكە دٶسەتۇلىنىڭ شاپانى مۋزەي قورىنا تابىستالدى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ مەلٸمدەدٸ دەپ حابارلايدى Ult.kz.
اتالعان ەرەكشە مەدەني شارانى ۇيىمداستىرۋشى «ماتاي بٶرٸباي باتىر» قورى. قور تٶراعاسى - قاسىموۆ بەرٸكبول تٶلەگەنۇلى. جەدٸگەردٸ باتىردىڭ ۇرپاعى, الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى بيداحمەتوۆا قارلىعاش مۋزەيگە تابىستايدى.
ماتاسى شۇعادان تٸگٸلگەن شاپان - تەنەكە دٶسەتۇلىنا 1847 جىلى پاتشا ٷكٸمەتٸ تاراپىنان ارنايى تٸگٸلگەن ەرٸ «التىن لەنتالى اننا» مەدالٸمەن بٸرگە بەرٸلگەن سىيلىق. مۇنداي شاپان - تەك اسا ىقپالدى, ەل باسقارعان تۇلعالارعا عانا بەرٸلەتٸن جوعارى ماراپات. بۇل تەنەكەنٸڭ تەك باتىر, بي عانا ەمەس, ورىس بيلٸگٸمەن ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناس جٷرگٸزە بٸلگەن كٶرەگەن ساياساتكەر ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
تەنەكە دٶسەتۇلى - جەتٸسۋداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كٶرنەكتٸ تۇلعاسى
تەنەكە (ازان شاقىرىپ قويعان ەسٸمٸ - نۇرالى) دٶسەتۇلى - حٸح عاسىردا جەتٸسۋ جەرٸندە ەل باسقارعان, ازاتتىق ٷشٸن كٷرەسكەن اسا بەدەلدٸ تاريحي تۇلعا. نايمان تايپاسىنىڭ ماتاي رۋىنان شىققان, ەيگٸلٸ قىدىرالى بيدٸڭ نەمەرەسٸ. 1807 جىلى قازٸرگٸ الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنداعى تاسقارا جايلاۋىندا دٷنيەگە كەلٸپ, 1885 جىلى ٶمٸردەن ٶتكەن.
تەنەكە باتىر رەسەي, قىتاي جەنە قوقان حاندىقتارىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسى باتىل كٷرەس جٷرگٸزدٸ. ول كەنەسارى حاننىڭ جاناشىرى, رٷستەم تٶرەنٸڭ ساتقىندىعىنا قارسى شىققان قولباسشىلاردىڭ بٸرٸ. قىرعىز مانابى تٶرەگەلدٸنٸ تۇتقىنداپ, كەنەسارىنىڭ كەگٸن قايتارۋى, پولياك رەۆوليۋتسيونەرٸ يانۋشكەۆيچتٸڭ كٷندەلٸكتەرٸندەگٸ مەلٸمەتتەر, شوقان ۋەليحانوۆتى اجالدان قۇتقارىپ قالۋى - تەنەكەنٸڭ ەل مەن جەر ٷشٸن جاساعان ەرەن ٸستەرٸنٸڭ ايعاعى.
تاريحي دەرەك پەن قۇجاتتار
تەنەكە دٶسەتۇلى جايلى دەرەكتەر رەسەيدٸڭ سانكت-پەتەربۋرگ, مەسكەۋ ارحيۆتەرٸندە ساقتالعان. 1846 جىلى ماتاي مەن قاپال ٶڭٸرٸنٸڭ ستارشىنى بولىپ تاعايىندالعان. 1847 جىلى وعان «حورۋنجيي» ەسكەري شەنٸ بەرٸلٸپ, ارنايى ماراپات رەتٸندە شۇعادان تٸگٸلگەن شاپان سىيعا تارتىلعان. مەسكەۋ ارحيۆٸندەگٸ جازبالاردا:
«تانەكە سىن ديۋسەتەۆ, بٸي, 44 لەت. رودا كاپتاگاي – بيرۋباي. ۆ 1846 گودا ۆولوستنىم ۋپراۆيتەلم. ۆ 1847 گودۋ پوگر. ناچ. سيبيرسكيح كيرگيز, ناگراجدەن سۋكوننىم حالاتوم» – دەپ جازىلعان.
سونداي-اق ۇلتتىق مۋزەي قورىنا قوسىلاتىن ەرەكشە جەدٸگەر تەنەكە باتىردىڭ بۇل شاپانى - حٸح عاسىرداعى قازاقتىڭ وتارشىلدىققا قارسى كٷرەسٸنٸڭ بٸرەگەي ەسكەرتكٸشٸ, تاريحتان سىر شەرتەتٸن اسىل مۇرا. بۇل جەدٸگەر ۇلتتىق مۋزەي قورى ٷشٸن باعا جەتپەس تاريحي قۇندىلىق بولىپ سانالادى.
«سونىمەن قاتار, جاس ۇرپاققا تەنەكە باتىردىڭ ەلدٸك جولىنداعى ەڭبەگٸن ٷلگٸ ەتۋ - مۋزەي قىزمەتٸنٸڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ», – دەدٸنگەن حابارلامادا.
