فوتو: primeminister.kz
قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا ايتۆ بويىنشا اعىمداعى احۋال قارالىپ, تيٸستٸ مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋ شارالارى تالقىلاندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى ينفەكتسيياسىنىڭ تارالۋى جەنە بۇۇ-نىڭ جاھاندىق ستراتەگيياسىنىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸنە قول جەتكٸزۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى بايانداما جاسادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" primeminister.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى (ايتۆ) ينفەكتسيياسى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمدە دە ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ وتىر. سوڭعى 10 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا ايتۆ-مەن سىرقاتتانۋشىلىق 2 ەسە ارتىپ, جۇقتىرىلعان يممۋن تاپشىلىعى سيندرومىنان (جيتس) بولاتىن ٶلٸم-جٸتٸم كٶرسەتكٸشٸ 1,7 ەسە تٶمەندەگەن.
2021 جىلى قر 2030 جىلعا قاراي جۇقتىرىلعان يممۋن تاپشىلىعىنىڭ سيندرومىن جويۋ جەنە جاھاندىق ستراتەگييانىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەمەلەرٸن قابىلدادى, بۇل ايتۆ-مەن ٶمٸر سٷرەتٸن بارلىق ادامنىڭ 95%-ى ٶزدەرٸنٸڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى بٸلۋٸ كەرەك; ايتۆ-نى جۇقتىرعانداردىڭ 95%-ى ەمدەلۋٸ كەرەك; 95% ناۋقاستاردىڭ ەمٸ تيٸمدٸ بولۋى كەرەك دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸنٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدە ايتۆ-مەن ٶمٸر سٷرەتٸن 30 558 ادام تۇرادى. 2022 جىلى 3 877 جاڭا جاعداي تٸركەلدٸ, بۇل رەتتە ەركەكتەر ەيەلدەرگە قاراعاندا 2 ەسە كٶپ انىقتالدى. 82%-ى 18-49 جاس ارالىعىنداعى ەڭبەككە قابٸلەتتٸ حالىققا تيەسٸلٸ. جىنىستىق جولمەن بەرٸلۋ باسىم – 75%-دى, سودان كەيٸن ينەكتسييالىق جولمەن بەرٸلۋ 20%-دى قۇرايدى.
ايتۆ-نى جۇقتىرعاندارعا مەديتسينالىق كٶمەكتٸ مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كٶمەك دەڭگەيٸنەن باستاپ جەنە ايتۆ ينفەكتسيياسىنىڭ پروفيلاكتيكاسى بويىنشا 20 ورتالىق كٶرسەتەدٸ. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قازاق دەرماتولوگييا جەنە ينفەكتسييالىق اۋرۋلار عىلىمي ورتالىعى قىزمەتتٸ ٷيلەستٸرٸپ, باقىلاۋ جٷرگٸزەدٸ.
«جالپى ەلٸمٸزدە ايتۆ-نى جۇقتىرعان پاتسيەنتتەر مەن حالىقتىڭ نەگٸزگٸ توپتارى ٷشٸن قىزمەتتەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن جاقسارتۋ بويىنشا جٷيەلٸ ٸس-شارالار جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ», — دەدٸ اجار عينييات.
بٸرٸنشٸ: ايتۆ-نى جۇقتىرعان ادامدارعا مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋدٸ جەنە دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدٸ رەگلامەنتتەيتٸن نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەر جەتٸلدٸرٸلدٸ;
ەكٸنشٸ: تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ كەپٸلدٸك بەرٸلگەن كٶلەمٸ شەڭبەرٸندە دەرٸلٸك پرەپاراتتاردىڭ تٸزٸمٸ 12 دەن 16-عا دەيٸن كەڭەيتٸلدٸ.
ٷشٸنشٸ: ەلٸمٸزدە 1986 جىلدان باستاپ حالىقارالىق ۇسىنىستار كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگٸزٸلدٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان 12 پروفيلاكتيكالىق باعدارلاما بويىنشا ايتۆ-نىڭ پروفيلاكتيكاسىنا, دياگنوستيكالاۋعا جەنە ەمدەۋگە باعىتتالعان كەشەندٸ قىزمەتتەر پاكەتٸ ەنگٸزٸلدٸ.
تٶرتٸنشٸ: اقپاراتتىق-بٸلٸم بەرۋ جۇمىسىندا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر, تيك-توكتار, چات-بوتتار سيياقتى جاڭا تەحنولوگييالار قولدانىلادى.
جوسپارلى جۇمىس, حالىقارالىق ۇسىنىمداردى ەنگٸزۋ, پروفيلاكتيكالىق باعدارلامالارعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جەنە ەمدەۋ بويىنشا مەملەكەتتٸك قولداۋ نەتيجەسٸندە:
- ەمدەۋمەن قامتۋ جەنە تيٸمدٸلٸگٸ 1,3 ەسە ارتتى (2018 جىلعى 65%-دان 2022 جىلى 87%-عا ارتتى);
- جيتس-تەن ٶلٸم-جٸتٸم كٶرسەتكٸشٸ 1,7 ەسە تٶمەندەدٸ;
- ايتۆ-نىڭ انادان بالاعا بەرٸلۋ قاۋپٸ 2 ەسە تٶمەندەدٸ.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ اجار عينيياتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ايتۆ ينفەكتسيياسى – تۇراقتى ساتىدا (0,3%) ساقتالۋدا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە تٸركەلگەن. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلەمدٸك ورتاشا كٶرسەتكٸش – 0,7%.
مينيسترلٸك ايتۆ ينفەكتسيياسىنىڭ پروفيلاكتيكاسى بويىنشا جۇمىستى بەس نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸش بويىنشا تۇراقتى باعالاۋدى جٷرگٸزەدٸ. مەسەلەن, 7 وبلىستا – قاراعاندى, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىسى, قوستاناي, سولتٷستٸك قازاقستان وبلاستىرىندا, استانا جەنە الماتى قالالاردا سىرقاتتانۋشىلىق قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا ورتاشادان جوعارى.
«جيتس-تەن بولاتىن ٶلٸم-جٸتٸم 6 وبلىستا ورتاشا رەسپۋبليكالىق كٶرسەتكٸشتەن جوعارى, ولار: قاراعاندى, پاۆلودار, قوستاناي, سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارى جەنە الماتى قالاسى. قاراعاندى وبلىسىندا بۇل كٶرسەتكٸش ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن 4 ەسە ارتىق», — دەدٸ اجار عينييات.
ايتۆ ينفەكتسيياسى ەپيدەميياسىنىڭ جايىلعان كەزەڭگە ٶتۋٸن, ياعني حالىقتىڭ اراسىندا كەڭ تارالۋىن سيپاتتايتىن كٶرسەتكٸش – جٷكتٸ ەيەلدەردٸڭ اراسىندا تارالۋى, رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش تٶمەن دەڭگەيدە – 0,13, بٸراق 7 ٶڭٸردە ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن جوعارى (پاۆلودار, قاراعاندى, سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي وبلىستارى جەنە الماتى ق.), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تارالۋ كٶرسەتكٸشٸ – جوعارى (0,59).
ٶكٸنٸشكە وراي, حالىقتىڭ نەگٸزگٸ توپتارىنىڭ اراسىندا وسى ينفەكتسييانىڭ پروفيلاكتيكاسى ٷشٸن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ەلەۋەتٸ پايدالانىلمايدى, ولار ەپيدەميولوگييالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدا جەنە اۋرۋدىڭ جاڭا جاعدايلارىن انىقتاۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. تەك 6 ٶڭٸردە – تٷركٸستان, اتىراۋ, قوستاناي, شىعىس قازاقستان جەنە استانا, شىمكەنت قالالارىندا 7 ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىم مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىس الدى, ال ەلدە 44 ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار بار. قالعان ٶڭٸرلەردە مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىس سوڭعى جىلدارى بٶلٸنبەيدٸ, بۇل ەلدٸڭ ەپيدەميولوگييالىق جاعدايىنا ىقپالىن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز.
«جالپى سارالاۋ نەتيجەلەرٸ پاۆلودار, قاراعاندى, سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىندا جەنە الماتى قالاسىندا بەس نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتٸڭ تٶرتەۋٸ ينفەكتسييانىڭ تارالۋىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيٸن جەنە وبلىستاردىڭ اۋماعىندا ايتۆ ينفەكتسيياسىنىڭ جاڭا جاعدايلارىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا قابىلداناتىن شارالاردىڭ جەتكٸلٸكسٸز دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ», — دەدٸ عينييات.
ەرٸ قاراي مينيستر ايتۆ-نى جۇقتىرعان ناۋقاستارعا مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋدٸڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸنە توقتالدى. قوعامدا وسى اۋرۋمەن ٶمٸر سٷرەتٸن ادامدارعا جەنە حالىقتىڭ نەگٸزگٸ توپتارىنا قاتىستى ستيگما مەن كەمسٸتۋشٸلٸك ساقتالادى.
پروبلەمالىق مەسەلەلەر مەن ايتۆ ينفەكتسيياسىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ جٶنٸندەگٸ ماقساتتى ەسكەرە وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ 4 نەگٸزگٸ باعىتتى قامتيتىن 2023-2026 جىلدارعا ارنالعان ٸس-شارالاردىڭ جول كارتاسى جٷزەگە اسۋدا.
جول كارتاسىنىڭ بٸرٸنشٸ باعىتى – «ستيگما مەن كەمسٸتۋشٸلٸكتٸڭ پروفيلاكتيكاسى, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردى دامىتۋ». ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ٶمٸرٸنە ەسەر ەتەتٸن كەمسٸتۋشٸلٸك جەنە جازالاۋ زاڭدارىنىڭ كٷشٸن جويۋ, حالىقتىڭ حاباردار بولۋىن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-شارالار ٶتكٸزٸلەدٸ, اتاپ ايتقاندا:
- قاۋىمداستىق كٷشتەرٸمەن ستيگما مەن كەمسٸتۋشٸلٸككە قارسى ٸس-قيمىل جوسپارىن ەزٸرلەۋ;
- بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ تسيكلدەرٸندە بارلىق ماماندىقتاعى, ونىڭ ٸشٸندە پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەردٸڭ مەديتسينالىق بٶلٸمدەرٸندەگٸ دەرٸگەرلەر مەن ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸن وقىتۋدى جٷرگٸزۋ;
- دٶڭگەلەك ٷستەلدەر, اكتسييالار, حالىق اراسىندا اعارتۋ جۇمىستارى, سەمينار مەن ترەنينگتەر.
حالىقتىڭ نەگٸزگٸ توپتارىنا مەديتسينالىق قىزمەتتەر كٶرسەتۋ بويىنشا مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كٶمەك دەڭگەيٸندە دوستىق تەسٸلدەر ەنگٸزٸلەدٸ, بۇل دەگەنٸمٸز – مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كٶمەك دەڭگەيٸندە ادام يممۋن تاپشىلىق ۆيرۋسىن انىقتايتىن جەدەل تەستتەردٸ ەنگٸزۋ.
ەكٸنشٸ باعىت بويىنشا – «ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى ينفەكتسيياسىنىڭ الدىن الۋ, دياگنوستيكالاۋ جەنە ەمدەۋ» تەستٸلەۋ الگوريتمٸ قايتا قارالادى, ەمدەۋ ەرتە باستالاتىن بولادى جەنە جاڭا زاماناۋي پرەپاراتتار قولدانىلادى.
كادرلىق ەلەۋەتتٸ ارتتىرۋ ٷشٸن بارلىق مەديتسينا پەرسونالىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن تۇراقتى نەگٸزدە ارتتىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازاعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ جول كارتاسىنىڭ شەڭبەرٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ.
جول كارتاسى ٸس-شارالارىن ٸسكە اسىرۋ تەستٸلەۋگە كەڭ قولجەتٸمدٸلٸكتٸ جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىن ەممەن قامتاماسىز ەتۋگە, ايتۆ ينفەكتسيياسىنىڭ تارالۋىن تۇراقتى (0,3) ۇستاپ تۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە 2026 جىلعا قاراي جاھاندىق ستراتەگييا ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋگە ەكەلەدٸ.
