قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶزٸنٸڭ اتا زاڭى بويىنشا مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ زايىرلىلىق سيپاتىن بەكٸتتٸ, ياعني كونستيتۋتسييا ارقىلىمەملەكەتتٸڭ زايىرلى, اشىق, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتٸندە ورنىقتىراتىنىن, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى - ادام جەنە ادامنىڭ ٶمٸرٸ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەكەنٸن ايشىقتادى. كونستيتۋتسييالىق نەگٸزدەگٸ «زايىرلىلىق» ۇعىمى ازاماتتاردىڭ ار-وجدان بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتەتٸنٸن, دٸن مەن مەملەكەتتٸك ساياساتتى ارالاستىرمايتىنىن, زايىرلىلىقتىڭ دٸنسٸزدٸك نە بولماسا دٸندٸ تەرٸستەۋشٸلٸك ەمەس ەكەنٸن, مەملەكەتتٸڭ قۇقىقتىق قاعيداتتارمەن باسقارىلۋىن بٸلدٸرەدٸ. كونستيتۋتسييا بارلىق زاڭنامانىڭ باستاۋ كٶزٸ بولىپ تابىلاتىندىقتان وعان باعىنۋ - بارشا ازاماتتىڭ مٸندەتٸ.
الايدا سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا ورىن العان دٸني سيپاتتاعى كەلەڭسٸز وقيعالاردىڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمىنا, زاڭدا كٶرسەتٸلگەن زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا قارسى باعىت العانىن بٸلەمٸز. بۇل وقيعالارعا سەبەپ بولىپ, زاڭسىز ەرەكەتكە بارعانداردٸنٸمٸز بەن دەستٷرٸمٸزگە جات, تەرٸس پيعىلدى اعىم ٶكٸلدەرٸ بولاتىن.
وسىنداي تەرٸس پيعىلدى اعىمداردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىن سالافيزم يدەولوگيياسىن ۇستانۋشىلار كونستيتۋتسييامىزدا كٶرسەتٸلگەن مەملەكەتتٸڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىن مويىندامايدى. ولار ادامداردى يسلامدىق زاڭدارمەن باسقارىلمايتىن بارلىق قوعامنان وقشاۋلانۋعا شاقىرادى. ياعني, ەل تەك يسلامدىق زاڭدارمەن باسقارىلۋى كەرەك گەن قاعيدانى ۇستانىپ, ٶزدەرٸن عانا شىنايى يسلام دٸنٸنٸڭ ۇستانۋشىلارى دەپ سانايدى. وسىلايشا, قوعامنىڭ ەتنو-مەدەني جەنە كونفەسسييالىق ٷيلەسٸمٸن بۇزا وتىرىپ, ٷكٸمەتكە قارسى شىعۋعا, مەملەكەتتٸ قۇلاتۋعا باعىتتالعان كٶزقاراستاردى قالىپتاستىرادى.
ولاردىڭ يدەولوگيياسىنىڭ ىقپالىنا تٷسكەن ازاماتتار ٶز ەلٸنٸڭ دٸني-رۋحاني مۇرالارىنان باس تارتىپ, ادامگەرشٸلٸك, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, جاناشىرلىق, وتانسٷيگٸشتٸك سەكٸلدٸ قاسيەتتەردەن الشاقتاي باستايدى. ولار ٶزدەرٸ ٶمٸر سٷرەتٸن قوعامداعى باسقا كونفەسسييانىڭ ٶكٸلدەرٸنە, باسقا دٸني كٶزقاراستاعى ادامدارعا تٶزٸمسٸزدٸكپەن, جەك كٶرۋشٸلٸكپەن قاراي باستايدى. تٸپتٸ, ولار ٶز وتباسىنان, ەلٸنەن وقشاۋلانىپ, مەملەكەتتٸڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن قۇرىلىمىن قۇلاتۋدى ماقسات تۇتادى. ياعني, ولاردىڭ قاتارىنان ٶز وتانىنان باز كەشٸپ, وعان قارسى شىعۋعا, نە بولماسا وتانىن تاستاپ باسقا جاقتى «جۇماق» سانايتىن ادامداردىڭ تابىلۋى تاڭدانارلىق جاعداي ەمەس.
سالافيزمنٸڭ باستى يدەولوگى مۇحامماد يبن ابدۋل ۋاھھاب يسلامعا جاتپايتىن زاڭدار مەن قۇقىقتىق جٷيەلەرگە باعىنۋدى كٷپٸرلٸك دەپ, ونداي زاڭدار ارقىلى ٷكٸم ەتەتٸندەردٸ «كەپٸر» ساناعان. تەكفٸر ٷكٸمٸ ٷكٸمٸ تەك جەكە ادامدارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بيلٸك ٶكٸلدەرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەت قىزمەتكەرلەرٸنە, قارۋلى كٷشتەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ٶكٸلدەرٸنە دە قاتىستى شىعارىلادى. سالافيلەردٸڭ تٷسٸنٸگٸنشە شاريعات زاڭدارىمەن باسقارىلمايتىن مەملەكەت «تاعۇت» مەملەكەتٸ دەپ اتالادى.
سالافيلٸك يدەولوگييانى ۇستانۋشىلاردىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا قاتىستى كٶزقاراستارىن بىلاي كٶرسەتۋگە بولادى:
-زايىرلى مەملەكەت باسشىسىن كەپٸر دەپ ايىپتايدى;
- كەز كەلگەن زايىرلى بيلٸكتٸ «تاعۇت» دەپ قابىلدايدى. زايىرلى مەملەكەت بيلٸگٸنٸڭ بارلىق ٶكٸلدەرٸن جەنە زاڭعا باعىنۋشى قاراپايىم ازاماتتاردى «كەپٸر» نەمەسە «پۇتقا تابىنۋشى» دەپ ايىپتايدى;
- دٸني كٶزقاراسقا بايلانىستى كەيبٸر ازاماتتىق مٸندەتتەردەن (مەكتەپكە بارۋ, ەسكەري بورىشتى ٶتەۋ ت. ب. ) باس تارتادى;
- زايىرلى ٶمٸر سالتىنا تەن ٷردٸستەردەن (تەلەديدار قاراۋ, مۋزىكا تىڭداۋ, سۋرەتكە تٷسۋ, مەرەكەلەر مەن تۋعان كٷندٸ اتاپ ٶتۋ ت. ب. ) باس تارتادى.
بٷكٸل قوعامدى كەپٸرگە شىعارعاننان كەيٸن ولار «كەپٸر» دەپ ايىپتالعان ٶز ەلٸنە قارسى «جيھاد» جارييالاۋ نەمەسە ناعىز يسلام مەملەكەتٸنە «حيجرەت» جاساۋ ەدٸستەرٸنٸڭ بٸرٸن قولدانادى. الايدا, ولاردىڭ بۇل ەدٸستەرٸ دەستٷرلٸ يسلام قاعيداتتارىمەن ەش جاناسپايدى. سەبەبٸ, مەملەكەت قۇرىلىمى يسلام قۇندىلىقتارىنا نەگٸزدەلمەسە دە, دٸني قۇلشىلىق پەن دٸني جورالعىلاردىڭ جٷزەگە اسۋىنا رۇقسات بەرەتٸن ساياسي جٷيە «دارۋل-سۋلح», ياعني, دٸنگە بەيبٸت ۇستانىممەن قارايتىن مەملەكەت دەپ اتالادى. ال, دٸني عۇرىپتاردىڭ ورىندالۋىنا مەملەكەتتٸك تۇرعىدا تيىم سالاتىن ساياسي جٷيەنٸ كەپٸرستان دەپ ايتادى. الايدا, مۇسىلماندىق قۇلشىلىق پەن رەسٸمدەردٸڭ جٷزەگە اسۋىنا رۇقسات بەرەتٸن قازٸرگٸ زايىرلى قازاقستاندا دٸننٸڭ ٶزٸندٸك ورنى بار. دٸن مەملەكەتتەن بٶلٸنگەنٸمەن, قوعامنان, حالىقتىڭ بولمىسىنان, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنەن بٶلٸنبەيدٸ. دٸن – ٸشكٸ ساياساتتاعى جەنە قوعام ازاماتتارىنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸ مەن مەدەنيەتٸندەگٸ اسا ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ. 2011 جىلى قابىلدانعان «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىندا دا حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ جەنە پراۆوسلاۆتىق حريستياندىقتىڭ حالىقتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸندەگٸ تاريحي رٶلٸ مويىندالاتىندىعى اتاپ كٶرسەتٸلدٸ.
سوندىقتان دا دٸني بٸلٸم الۋعا دا, دٸني رەسٸمدەر مەن قۇلشىلىقتاردىڭ اتقارىلۋىنا دا شەك قويىلماعان قازاقستاندى تاستاپ, «تازا يسلام ەلٸن» ٸزدەپ, ەلدەن اۋا كٶشۋگە ەش نەگٸز جوق. سەبەبٸ, قازاقستان يسلامدىق تۇرعىدان جٸكتەگەندە «دارۋل-اھد», ياعني كونستيتۋتسييالىق زاڭدارى دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قىزمەتٸنە شەكتەۋ قويمايتىن مەملەكەت بولىپ تابىلادى.
دٸني ۇعىمداردى بۇرمالاۋعا, نەگٸزسٸز ايىپتاۋلارعا جول بەرەتٸن كٶزقاراستاردىڭ بارلىعى اتا زاڭىمىزدا كٶرسەتٸلگەن زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ مەنٸن تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەن, ونىڭ ەلدٸڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن, حالىقتىڭ كەلٸسٸم مەن بەيبٸتشٸلٸكتە ٶمٸر سٷرۋٸنە نەگٸزدەلگەن قاعيدا ەكەنٸن تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەن تۋىنداعان كٶزقاراستار دەپ باعالاۋعا بولادى. مۇنىڭ نەگٸزٸ دٸني ساۋاتسىزدىقتا جاتىر. سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ دە وسىنداي دٸني بٸلٸمٸ تاياز ازاماتتاردى جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ۇستانىمدارعا سەندٸرە وتىرىپ, ٶز قاتارلارىنا تارتۋدا. شىن مەنٸندە مۇنىڭ بارلىعى يسلام قاعيداتتارى مەن ۇستانىمدارىن قاتە تٷسٸندٸرۋدەن جەنە ۇعىمداردى بۇرمالاۋدان تۋىندايدى.
سوندىقتان دا قازٸرگٸ كەزدەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە دٸني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرىپ, اتازاڭىمىزدا اتاپ كٶرسەتٸلگەن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ باسىم باعىتى سانالاتىن زايىرلىلىقتى دۇرىس ۇعىندىرۋ بولىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ زايىرلىلىق سيپاتى دٸني بٶلٸنۋشٸلٸك پەن جٸكتەلۋگە توسقاۋىل قويىپ, قازاقستان قوعامىندا تولەرانتتىلىق پەن كەلٸسٸمنٸڭ ورناۋىنا, ۇلتتار مەن كونفەسسييالاردىڭ بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن قۇندىلىق. مەملەكەت پەن دٸن اراسىنداعى بايلانىستار زايىرلى جەنە رۋحاني-دٸني قۇندىلىقتاردىڭ اراقاتىناسى نەگٸزٸندە ورنىققان.
ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق سالادا دامىپ-كٶركەيۋٸنٸڭ, بيٸك بەلەستەرگە جەتٸپ, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋى - اتا زاڭىمىزدىڭ ارقاسى. اتا زاڭ ەربٸر مەملەكەتتٸڭ ۇستانىمىن, ۇلتتىق قۇندىلىعىن ايقىندايتىن نەگٸزگٸ قۇجات بولىپ تابىلادى. باتىر بابالارىمىزدىڭ بٸلەگٸنٸڭ كٷشٸمەن, نايزاسىنىڭ ۇشىمەن قورعالىپ جەتكەن جەرٸمٸزدٸ, ەلٸمٸزدٸ, وتانىمىزدى قورعاۋ -ەربٸرٸمٸزدٸڭ قاسيەتتٸ بورىشىمىز. يسلام دٸنٸندە وتاندى, تۋعان جەر مەن ەلدٸ قورعاۋ قاسيەتتٸ ۇعىم بولىپ سانالادى. «وتاندى سٷيۋ - يماننان» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ وسىنى ايعاقتايدى. سونداي-اق, «ەكٸ كٶز اقىرەتتە توزاققا كٷيمەيدٸ: بٸرٸنشٸسٸ كٷنەسىنا ٶكٸنٸش بٸلدٸرٸپ, وڭاشادا ەگٸلٸپ جىلاعان كٶز, ەكٸنشٸسٸ وتاندى قورعاپ شەكارا كٷزەتكەن كٶز» دەگەن حاديس تە كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتسا كەرەك. ال, باسقا جەردٸ ٶز ەلٸنەن ارتىق كٶرٸپ, ٶز وتانىن تاستاپ, جۇماق ٸزدەپ جەلٸككەندەردٸڭ ەرەكەتٸن اسىرا سٸلتەۋشٸلٸك نەمەسە اداسۋشىلىق دەپ باعالاعان جٶن بولار.
قازٸرگٸ قول جەتكٸزٸپ وتىرعان ەگەمەندٸگٸمٸز بەن جەرٸمٸزدٸڭ ساقتالىپ قالۋى جولىندا بٸزگە دەيٸنگٸ بۋىن قانشاما ەرەن ەڭبەكتەر اتقاردى, وسى جولدا قانشاما الاش زييالىلارى كٷرەس جٷرگٸزدٸ. ولاردىڭ قازاق ەلٸن, قازاق جەرٸن جوققا شىعارۋعا باعىتتالعان قانشاما ەرەكەتتەرگە تويتارىس بەرٸپ, ۇلان بايتاق جەرٸمٸزدٸ قالاي قورعاعانىنا تاريح كۋە. ەندٸگٸ جاستار وسى «تەۋەلسٸزدٸك» جەنە ەلباسىمىز كٶرسەتكەن «مەڭگٸلٸك ەل» ۇعىمدارىن سانالارىنا سٸڭٸرٸپ, قاستەرلەۋگە مٸندەتتٸ. ٶيتكەنٸ, ەربٸر ادامنىڭ جاپىراق جايىپ, ٶركەندەيتٸن جەرٸ - ٶز وتانى. سوندىقتان دا تەۋەلسٸز ەلٸمٸز بەن جەرٸمٸزدٸ, ونىڭ زاڭدارىن قۇرمەتتەۋگە مٸندەتتٸ ەكەندٸگٸمٸزدٸ سەزٸنە وتىرىپ, حالىق اراسىنا بٷلٸك سالىپ, ارانداتقىسى كەلەتٸندەرگە وسى قۇندىلىقتارىمىزدى اياق استى تاپتاتپاۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك.
تەڭلٸباەۆا جانار قانتەمٸرقىزى,
قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
