بٸر توپ سەناتور ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا قاپىدا تۇتقىنعا تٷسكەن جاۋىنگەرلەر اقتالۋى كەرەكتٸگٸن مەسەلە ەتٸپ كٶتەرٸپ, سونداي ازاماتتاردىڭ بٸرٸ ەلٸم المات تۋرالى فيلم تٷسٸرۋدٸ ۇسىندى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
«ونىڭ بٸرٸ - سوعىس قۇربانى, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن تۋعان جەرٸندە اقتالماعان ەلٸم المات بولاتىن. ول 1939 جىلى قىزىل ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, 1941 جىلى ەلگە قايتار كەزدە سوعىس باستالىپ كەتەدٸ. ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا ە.المات ديۆيزيياداعى 560 اداممەن بٸرگە تۇتقىنعا تٷسەدٸ. بٸراق قازاقتىڭ بٸرتۋار پەرزەنتٸ مۇستافا شوقايدىڭ جارى مارييا شوقايدىڭ كٶمەگٸمەن تۇتقىننان بوساپ شىعىپ, مۋزىكا ۋچيليششەسٸنە وقۋعا قابىلدانادى. تالانتتى مۋزىكانت ەۋەلٸ پاريجدەگٸ كونسەرۆاتورييادا وقيدى, كەيٸن تٷرٸك ەلشٸلٸگٸ ارقىلى تٷركييا ازاماتتىعىن الادى. سول ەلدە قايتىس بولدى», - دەيدٸ ٷكٸمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەلٸمحان قۇرتاەۆ رەسمي ساۋالىندا.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل - بٸر ادامنىڭ تاعدىرى. مۇنداي ادامدار جٷزدەپ, مىڭداپ سانالادى. قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ بەرگەن مەلٸمەتٸنشە, قازاقستاننان سوعىسقا اتتانعان ازاماتتاردىڭ سانى – 1 196 164. سونىڭ ٸشٸندە 322 462 ادام مايداندا كٶز جۇمعان.
سوعىستان ورالعانداردىڭ سانى – 595 153 ادام, ال سوعىستان ورالماعانداردىڭ سانى – 601 011. دەمەك, ەلٸم الماتپەن تاعدىرلاس 600 مىڭنان استام ادام بار دەگەن سٶز.
«حاتىمىزدى ەزٸرلەۋ بارىسىندا سوعىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ناقتى سانىن بٸلمەك بولىپ, قورعانىس جەنە ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنە, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنە سۇراۋ سالىپ, حات جازدىم. جاۋدىڭ تۇتقىنىندا بولعان قازاق جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ اقتالعان جەنە اقتالماعاندارىنىڭ سانى جٶنٸندە اقپارات الۋ ٷشٸن قۇزىرلى مەكەمەلەر سىرعىتپا جاۋاپ جازىپ, بٸر-بٸرٸنە سٸلتەدٸ. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ جاۋابىندا ارحيۆتٸك قۇجاتتاردىڭ قۇپييا بولىپ تابىلاتىنى ايتىلعان. سوندا بٸز تۇتقىنداردىڭ تاعدىرىن كٸمنەن جاسىرىپ, قۇپييا ۇستايمىز? كەڭەستٸڭ كەلمەسكە كەتكەنٸنە 30 جىلعا جۋىقتاسا دا, قۇلدىق سانادان ارىلا الماي, جات ەلدە جوقتاۋسىز قالعان بوزداقتارىمىزدىڭ رۋحىنىڭ الدىندا دەرمەنسٸزدٸك تانىتىپ وتىرمىز. ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸ جەرٸنٸڭ تۇتاستىعى, حالقىنىڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن جاۋىنگەرلەرٸن اقتاپ, مەملەكەتتٸك اكتٸلەر قابىلدادى. سٶيتٸپ, اقيقات پەن ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸردٸ», - دەيدٸ ول.
ەلٸمجان قۇرتاەۆ قورعانىس مينيسترلٸگٸ سوعىستان قايتپاعانداردىڭ سانى 601 011 ادام دەگەن دەرەكتٸ جارييالاعانىن, جاپون, نەمٸس, امەريكان حالقى سوعىستا ٶلگەن ەر سولداتىنىڭ سٷيەگٸن, توپىراعىن ەلٸنە اپارىپ, قۇرمەتتەپ جەرلەيتٸنٸن ايتىپ ٶتتٸ.
«ەگەر بٸز ەدٸلەتتٸلٸك سالتانات قۇرسىن دەسەك, سوعىس تۇتقىنداردىڭ بارلىعىن اقتاۋ تۋرالى ارناۋلى قاۋلى شىعارىپ, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە وبەكتيۆتٸ باعا بەرۋٸمٸز كەرەك», – دەدٸ سەناتور ە.قۇرتاەۆ.
سونداي-اق, دەپۋتات بۇل باعىتتا بٸزگە ٷلگٸ بولارلىق ٸستٸ كٶرشٸ مەملەكەت, سوعىسىنىڭ نەگٸزگٸ نىسانى بولعان رەسەي فەدەراتسيياسى جٷزەگە اسىرعانىنا نازار اۋداردى.
«رەسەيدە 1995 جىلى 24 قاڭتاردا سوعىس كەزٸندە جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭدە قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان, بۇرىن ەسكەري تۇتقىن جەنە ازاماتتىق تۇلعا بولعان رەسەي ازاماتتارىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى» جارلىق شىقتى. بۇل جارلىق رەسەي اۋماعىندا, نەگٸزٸنەن العاندا, كەڭەس قولباسشىلىعىنىڭ كٸنەسٸنەن تۇتقىنعا تٷسكەن جٷزدەگەن, مىڭداعان قۇرباندارىن اقتاپ, ولاردىڭ ار-نامىسىن قالپىنا كەلتٸرۋگە جول اشتى. ولاي بولسا, بٸزدٸڭ دە سۇراپىل سوعىستا قازا تاپقان, ەلگە ورالا الماعان بوزداقتارىمىزدىڭ ەسٸمٸ مەن ەرلٸگٸن اقتاپ, تاريحي اقيقاتتى قالپىنا كەلتٸرەتٸن كٷن جەتتٸ», – دەدٸ سەناتور.
ە.قۇرتاەۆ وسىعان بايلانىستى مىناداي مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸ ۇسىندى. ول سوعىس تۇتقىندارىنا قاتىستى رەسمي مەلٸمەتتەر تيياناقتالىپ, بٸر جٷيەگە كەلتٸرٸلٸپ, حالىققا اشىق قولجەتٸمدٸ بولۋى تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق, تۇتقىندا قازا بولعان بارلىق جاۋىنگەرلەرٸمٸزدٸڭ تاعدىرىن تولىق زەرتتەپ, اتى-جٶنٸن ەلگە جارييالاۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى.
سونىمەن قاتار سەناتور ٶز وتانىن جاۋدان قورعاۋ جولىندا كٶز جۇمعان, جات ەلدەردە قالعان بارلىق سوعىس تۇتقىندارىن اقتايتىن ارنايى قاۋلى شىعارىپ, مەملەكەتتٸك اكتٸ قابىلداۋ تۋرالى ويلارىن جەتكٸزدٸ. ودان بٶلەك, سوعىس قۇربانى, قاپىدا جاۋ قولىنا تٷسكەن ەلٸم الماتتىڭ ٶمٸرٸ مەن ٶنەر جولىنان سىر شەرتەتٸن, جاس ۇرپاق ٷشٸن تاعىلىمى مول كٶركەم فيلم تٷسٸرۋ تۋرالى دا ۇسىنىس ايتتى.
دەپۋتاتتىق ساۋالعا سەنات دەپۋتاتتارى ە.قۇرتاەۆ, م.باقتييارۇلى, م.جۇماعازيەۆ قول قويعان.
