بٷگٸن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن سەنات وتىرىسىندا سەناتور دينار نٶكەتاەۆا ەلٸمٸزدە قانت ديابەتٸ ٸندەتكە اينالعانىن ايتىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ ە.بٸرتانوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى.
سەناتوردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا قانت ديابەتٸنٸڭ 1-تٷرٸنە شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ جانايقايى نەگٸز بولىپ وتىر.
بۇل كەسەل تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, ەلەمنٸڭ تٶرت بۇرىشىندا ميلليونداعان ادامداردىڭ ٶمٸرٸن مەزگٸلٸنەن بۇرىن قيىپ كەتٸپ جاتىر. وسى ورايدا سەناتور دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸنە قاراعاندا, بٷگٸندە بٷكٸل ەلەمدە 422 ميلليون ادام ديابەتتەن زارداپ شەكسە, 2016 جىلى 1,6 ميلليون ٶلٸم وقيعاسى ديابەتپەن تٸكەلەي بايلانىستى بولىپ, ٶلٸم-جٸتٸم سەبەپتەرٸنٸڭ اراسىندا جەتٸنشٸ ورىنعا يە بولعانى تۋرالى مەلٸمەت بەردٸ. «ەلەمدە ەر 500-شٸ سەبي مەن ەر 200-شٸ جاسٶسپٸرٸم قانت ديابەتٸمەن اۋىرادى ەكەن. الاڭداتاتىنى, بۇل كٶرسەتكٸش تاياۋ جىلدارى 70 پايىزعا كٶبەيۋٸ دە مٷمكٸن. ديابەت سوقىرلىق, بٷيرەك جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ, ينفاركت, ينسۋلت جەنە اياق-قولدىڭ امپۋتاتسيياسىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, تٸكەلەي جەنە جاناما شىعىنداردى قوسا العاندا, ديابەتتەن بٷكٸل ەلەمدەگٸ جٸٶ-نٸڭ شىعىندارى 2011 جىلدان 2030 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە 1,7 ترلن. اقش دوللارىن قۇرايدى» , - دەدٸ د. نٶكەتاەۆا.
جىل ساناپ قازاقستاندىقتار اراسىندا دا دەندەپ بارا جاتقان وسى ٸندەتتٸڭ الدىن الۋ مەن ونى ەمدەۋدٸ ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى سەناتوردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنىڭ تولىق مەتٸنٸ تٶمەندەگٸدەي
- ەلٸمٸزدە 2018 جىلدىڭ قازان ايىنا ديسپانسەرلٸك ەسەپتە تۇرعان قانت ديابەتٸمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ سانى 326 449 ادامدى قۇراعانىمەن, ناۋقاستاردىڭ ناقتى سانى رەسمي كٶرسەتكٸشتەردەن ايتارلىقتاي اسىپ تٷسەدٸ. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قانداعى قانت دەڭگەيٸن باقىلاۋعا ەرەكشە مەن بەرمەيدٸ, دەنساۋلىق جاعدايىنا نەمقۇرايلى قارايدى, سونىڭ سالدارىنان ٶز سىرقاتى تۋرالى كەش بٸلٸپ جاتادى. حالىقارالىق ديابەت قاۋىمداستىعىنىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, قازاقستاندا 700 مىڭعا جۋىق قانت ديابەتٸمەن اۋىراتىن ناۋقاس بار, جەنە قانت ديابەتٸ ەلٸمٸزدە ٸندەت سيپاتىنا يە بولعان.
قانت ديابەتٸنە شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالارى سوڭعى بٸرنەشە جىل ٸشٸندە جالپى العاندا مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ تاراپىنان نەمقۇرايلىلىق قارىم-قاتىناستى ٶكٸنٸشپەن ايتىپ وتىر. اتالمىش مەسەلە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا كەڭٸنەن كٶتەرٸلۋدە. مەسەلەن, تەك «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە اتالعان جاعدايلار بويىنشا بٸرنەشە ماقالالار شىعىپ, الماتى قالاسىندا قانت ديابەتٸنٸڭ 1-تٷرٸنە شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ قاتىسۋىمەن بٸرنەشە باسپاسٶز كونفەرەنتسييالارى بولىپ ٶتتٸ.
ولاردى مازالايتىن ەڭ باستى مەسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ «ەلەۋمەتتٸك مەنٸ بار اۋرۋلاردىڭ جەنە اينالاداعىلار ٷشٸن قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن اۋرۋلاردىڭ تٸزبەسٸن بەكٸتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترٸنٸڭ 2015 جىلعى 21 مامىرداعى № 367 بۇيرىعىنا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى» نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸسٸنٸڭ جوباسى بولىپ وتىر. جوباعا سەيكەس قانت ديابەتٸ, جاڭا ديناميكالىق باقىلاۋعا الىناتىن سىرقاتتار تٸزبەسٸنە ەنگٸزۋ سىلتاۋىمەن, ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار اۋرۋلار تٸزٸمٸنەن الىنىپ تاستالماق. نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸنٸڭ جوباسى جارييالانعان سەتتەن باستاپ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ نارازىلىعىن بٸلدٸرۋدە. وسى مەسەلە ٶزٸڭٸزدٸڭ الماتى قالاسىنا ٸس-ساپارمەن بارىپ باسپاسٶز مەسليحاتىن ٶتكٸزگەن كەزدە دە كٶتەرٸلگەن بولاتىن.
اتا-انالاردىڭ ايتۋىنشا, قازٸردٸڭ ٶزٸندە ديابەتتٸك قامتاماسىز ەتۋ, بٸرٸنشٸ كەزەكتە دەرٸ-دەرمەكتەرمەن 100%-عا قامتىلماعان. ينسۋليندەرمەن قامتۋدىڭ ٷزٸلۋٸ, بالالار شپريتستەرٸنٸڭ بولماۋى, ساپاسىز گليۋكومەترلەرمەن, بالالاردى ينسۋليندٸ پومپالارمەن جەنە ولارعا شىعىن ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸنٸڭ وقىلىقتارى ورىن الىپ وتىر. ديابەتتٸ باسقارۋ داعدىلارىنا وقىتۋ بويىنشا ديابەت مەكتەپتەرٸنٸڭ بولماۋى, ديابەتولوگييا سالاسىنداعى بٸلٸكتٸ دەرٸگەرلەر مەن مامانداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جەنە ت. ب.
سونىمەن قاتار, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ 2017 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىنداعى № 935 بۇيرىعىنا سەيكەس «گليۋكاگەن گيپوكيت» پرەپاراتى كەپٸلدەندٸرٸلگەن تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەك كٶلەمٸ اياسىندا امبۋلاتورييالىق دەرٸلٸك قامتاماسىز ەتۋ تٸزٸمٸنەن الىنىپ تاستالعان. اتا-انالار بٸلٸكتٸ وتاندىق ەندوكرينولوگ-مامانداردىڭ دەلەلدٸ ۋەجدەرٸن العا تارتا وتىرىپ, اتالعان دەرٸنٸ تٸزٸمگە قايتارۋدى تالاپ ەتۋدە.
رەسپۋبليكادا شيپاجايلىق-كۋرورتتىق ەمدەۋ ارقىلى اتالعان پاتسيەنتتەردٸ وڭالتۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق. ەلٸمٸزدە بالالارعا ارنالعان بەيٸندٸ ساناتورييلەر قالعان جوق.
ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن دياگنوزى بار بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋگە بايلانىستى كٷردەلٸ جاعداي قالىپتاستى. مەملەكەتتٸك جەنە جەكە مەنشٸك مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ (بالا-باقشالار) باسشىلارى قانت ديابەتٸ بار بالالاردى قابىلدامايدى. كٶپتەگەن جاعدايلاردا مۇنداي باس تارتۋلار بالانىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزٸنە الۋعا نيەت بٸلدٸرمەۋٸ جەنە اتالعان اۋرۋدىڭ ەرەكشەلٸگٸ تۋرالى مەكتەپكە دەيٸنگٸ مەكەمەلەردٸڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸن اقپاراتتاندىرۋدىڭ تٶمەندٸگٸنە نەگٸزدەلگەن. وسىلايشا, وسى دياگنوزى بار بالالاردىڭ دەنە بٸتٸمٸ مەن پسيحوەموتسييالىق دامۋداعى ٶز جاسىنا تولىق بارابار بولۋىنا قاراماستان, دەنٸ ساۋ قۇرداستارىمەن بٸرگە ەلەۋمەتتەنۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلۋدا.
سونداي-اق, مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردٸڭ مەرزٸمدٸلٸگٸ ٷلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. ەندوكرينولوگتىڭ جىلىنا بٸراق رەت تەكسەرۋٸ قانت ديابەتٸ اسقىنۋىنىڭ اپاتتى ٶسۋٸنە ەكەلەدٸ. تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, قازٸرگٸ ۋاقىتتا باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كٶمەك دەرٸگەرلەرٸ جەنە ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرٸ اراسىندا ديابەتتٸڭ قانتتى تٶمەندەتەتٸن تەراپيياسى تۋرالى بٸلٸم دەڭگەيٸ جەنە وسىنداي قاۋٸپتٸ اۋرۋدى باسقارۋ ەدٸستەرٸ تٶمەن دەڭگەيدە.
بۇل مەسەلەدە شەتەلدٸكتەردٸڭ وڭ تەجٸريبەسٸ, بالا ديابەتپەن اۋىرعان جاعدايدا ماماندار ٷشتٸگٸنٸڭ كٶمەككە كەلۋٸ بولىپ تابىلادى. ولار مەديك-پسيحولوگ, ديەتولوگ جەنە ەندوكرينولوگ مامانداردان قۇرالعان. ەلٸمٸزدە مۇنىڭ بارلىعى بٸر ەندوكرينولوگ دەرٸگەردٸڭ موينىنا ارتىلىپ وتىر.
سەناتور د.نٶكەتاەۆا جوعارىدا ايتىلعانداردى نەگٸزگە الا وتىرىپ, 1-تيپتەگٸ قانت ديابەتٸنە شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالار قاۋىمىمەن جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ديابەتتٸك وقۋ-اعارتۋ قورىمەن بٸرلەسە وتىرىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە مىنانداي ۇسىنىس- تالاپ قويدى:
بٸرٸنشٸ, قانت ديابەتٸ بويىنشا ۇلتتىق جوسپار ەزٸرلەۋ جەنە قابىلداۋ;
ەكٸنشٸ, قانت ديابەتٸن ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار اۋرۋلار تٸزٸمٸندە قالدىرۋ;
ٷشٸنشٸ, «ديابەت جەنە بالالار» ۆەدومستۆوارالىق جوسپارىن قابىلداۋ;
تٶرتٸنشٸ, رەزەرۆتٸك ينسۋليندٸك قور قۇرۋ;
بەسٸنشٸ تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەك كٶلەمٸ اياسىندا گليۋكاگوندى ساتىپ الۋ پراكتيكاسىن جالعاستىرۋ;
التىنشى, ساناتورلى-كۋرورتتىق ٷلگٸدەگٸ قانت ديابەتٸ بار بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان وڭالتۋ ورتالىعىن قۇرۋ;
جەتٸنشٸ, تەكسەرۋ مەرزٸمدٸلٸگٸن: ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرٸنٸڭ تەكسەرۋٸ – ايىنا 1 رەت, باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كٶمەك دەرٸگەرٸنٸڭ تەكسەرۋٸ – 3 ايدا 1 رەت, ەندوكرينولوگتىڭ تەكسەرۋٸ – 3 ايدا 1 رەت ەتٸپ ٶزگەرتۋ;
سەگٸزٸنشٸ, قانت ديابەتٸمەن ٶمٸر سٷرۋ داعدىلارىنا ٷيرەتۋ بويىنشا مامانداندىرىلعان «مەكتەپتەر» ۇيىمداستىرۋ;
توعىزىنشى, حالىقارالىق كلينيكالىق پراكتيكادا ۇزاق ۋاقىت بويى 2 تيپتٸ جەنە 1 تيپتٸ قانت ديابەتٸن دامۋ مەحانيزمٸ بويىنشا ەرتٷرلٸ اۋرۋلار رەتٸندە ناقتى اجىراتۋ قابىلدانعان. ولار ەرتٷرلٸ تەكسەرۋ جيٸلٸگٸن جەنە قانداعى قانت دەڭگەيٸن ەرتٷرلٸ ٶلشەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ, مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ مەن قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ تيٸستٸ نورمالارىن قايتا قاراي وتىرىپ 2 تيپتٸ قانت ديابەتٸ, 1 تيپتٸ قانت ديابەتٸ, بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردەگٸ 1 تيپتٸ قانت ديابەتٸ بويىنشا جەكە كلينيكالىق حاتتامالار مەن ستاندارتتاردى ەزٸرلەۋ قاجەت.
سەناتور دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قان ديابەتٸ ٸندەتٸنەن قوعامدى ساقتاۋ, ساۋىقتىرۋ جەنە ەمدەۋگە, ينسۋلين قورىن قۇرۋعا قاتىستى ناقتى مەسەلە قويدى جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸنەن اتالعان ۇسىنىستاردى قاراستىرۋ, تيٸستٸ شارالار قابىلداۋ تالاپ ەتٸلدٸ.
ەدٸلبەك قابا
