Búgin Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Senat otyrysynda senator Dinar Nóketaeva elimizde qant diabeti indetke ainalǵanyn aityp, Densaýlyq saqtaý ministri E.Birtanovtyń atyna depýtattyq saýalyn joldady.
Senatordyń depýtattyq saýalyna qant diabetiniń 1-túrine shaldyqqan balalardyń ata-analarynyń janaiqaiy negiz bolyp otyr.
Bul kesel tek Qazaqstanda ǵana emes, álemniń tórt buryshynda milliondaǵan adamdardyń ómirin mezgilinen buryn qiyp ketip jatyr. Osy oraida senator dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń málimetine qaraǵanda, búginde búkil álemde 422 million adam diabetten zardap shekse, 2016 jyly 1,6 million ólim oqiǵasy diabetpen tikelei bailanysty bolyp, ólim-jitim sebepteriniń arasynda jetinshi orynǵa ie bolǵany týraly málimet berdi. «Álemde ár 500-shi sábi men ár 200-shi jasóspirim qant diabetimen aýyrady eken. Alańdatatyny, bul kórsetkish taiaý jyldary 70 paiyzǵa kóbeiýi de múmkin. Diabet soqyrlyq, búirek jetkiliksizdigi, infarkt, insýlt jáne aiaq-qoldyń ampýtatsiiasynyń negizgi sebepteriniń biri bolyp tabylady. Zertteýlerge sáikes, tikelei jáne janama shyǵyndardy qosa alǵanda, diabetten búkil álemdegi JIÓ-niń shyǵyndary 2011 jyldan 2030 jylǵa deiingi kezeńde 1,7 trln. AQSh dollaryn quraidy» , - dedi D. Nóketaeva.
Jyl sanap qazaqstandyqtar arasynda da dendep bara jatqan osy indettiń aldyn alý men ony emdeýdi uiymdastyrýǵa qatysty senatordyń depýtattyq saýalynyń tolyq mátini tómendegidei
- Elimizde 2018 jyldyń qazan aiyna dispanserlik esepte turǵan qant diabetimen aýyratyn naýqastardyń sany 326 449 adamdy quraǵanymen, naýqastardyń naqty sany resmi kórsetkishterden aitarlyqtai asyp túsedi. Meditsina qyzmetkerleriniń aitýynsha, qazaqstandyqtardyń kópshiligi qandaǵy qant deńgeiin baqylaýǵa erekshe mán bermeidi, densaýlyq jaǵdaiyna nemquraily qaraidy, sonyń saldarynan óz syrqaty týraly kesh bilip jatady. Halyqaralyq diabet qaýymdastyǵynyń málimetteri boiynsha, Qazaqstanda 700 myńǵa jýyq qant diabetimen aýyratyn naýqas bar, jáne qant diabeti elimizde indet sipatyna ie bolǵan.
Qant diabetine shaldyqqan balalardyń ata-analary sońǵy birneshe jyl ishinde jalpy alǵanda memlekettik organdar men densaýlyq saqtaý ministrligi tarapynan nemqurailylyq qarym-qatynasty ókinishpen aityp otyr. Atalmysh másele buqaralyq aqparat quraldarynda da keńinen kóterilýde. Máselen, tek «Egemen Qazaqstan» gazetinde atalǵan jaǵdailar boiynsha birneshe maqalalar shyǵyp, Almaty qalasynda qant diabetiniń 1-túrine shaldyqqan balalardyń ata-analarynyń qatysýymen birneshe baspasóz konferentsiialary bolyp ótti.
Olardy mazalaityn eń basty másele Qazaqstan Respýblikasy Densaýlyq saqtaý ministrliginiń «Áleýmettik máni bar aýrýlardyń jáne ainaladaǵylar úshin qaýip tóndiretin aýrýlardyń tizbesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministriniń 2015 jylǵy 21 mamyrdaǵy № 367 buiryǵyna ózgerister engizý týraly» normativtik quqyqtyq aktisiniń jobasy bolyp otyr. Jobaǵa sáikes qant diabeti, jańa dinamikalyq baqylaýǵa alynatyn syrqattar tizbesine engizý syltaýymen, áleýmettik mańyzy bar aýrýlar tiziminen alynyp tastalmaq. Normativtik quqyqtyq aktiniń jobasy jariialanǵan sátten bastap áleýmettik jelilerde adamdar ózderiniń narazylyǵyn bildirýde. Osy másele ózińizdiń Almaty qalasyna is-saparmen baryp baspasóz máslihatyn ótkizgen kezde de kóterilgen bolatyn.
Ata-analardyń aitýynsha, qazirdiń ózinde diabettik qamtamasyz etý, birinshi kezekte dári-dármektermen 100%-ǵa qamtylmaǵan. Insýlindermen qamtýdyń úzilýi, balalar shpritsteriniń bolmaýy, sapasyz gliýkometrlermen, balalardy insýlindi pompalarmen jáne olarǵa shyǵyn materialdarymen qamtamasyz etilýiniń oqylyqtary oryn alyp otyr. Diabetti basqarý daǵdylaryna oqytý boiynsha diabet mektepteriniń bolmaýy, diabetologiia salasyndaǵy bilikti dárigerler men mamandardyń jetispeýshiligi jáne t. b.
Sonymen qatar, Densaýlyq saqtaý ministrliginiń 2017 jyldyń 11 jeltoqsanyndaǵy № 935 buiryǵyna sáikes «Gliýkagen gipokit» preparaty kepildendirilgen tegin meditsinalyq kómek kólemi aiasynda ambýlatoriialyq dárilik qamtamasyz etý tiziminen alynyp tastalǵan. Ata-analar bilikti otandyq endokrinolog-mamandardyń dáleldi ýájderin alǵa tarta otyryp, atalǵan dárini tizimge qaitarýdy talap etýde.
Respýblikada shipajailyq-kýrorttyq emdeý arqyly atalǵan patsientterdi ońaltý múmkindigi joq. Elimizde balalarǵa arnalǵan beiindi sanatoriiler qalǵan joq.
Elimizdiń barlyq óńirlerinde joǵaryda kórsetilgen diagnozy bar balalardyń mektepke deiingi bilim berýge bailanysty kúrdeli jaǵdai qalyptasty. Memlekettik jáne jeke menshik mektepke deiingi bilim berý mekemeleriniń (bala-baqshalar) basshylary qant diabeti bar balalardy qabyldamaidy. Kóptegen jaǵdailarda mundai bas tartýlar balanyń ómiri men densaýlyǵy úshin jaýapkershilikti ózine alýǵa niet bildirmeýi jáne atalǵan aýrýdyń ereksheligi týraly mektepke deiingi mekemelerdiń meditsina qyzmetkerlerin aqparattandyrýdyń tómendigine negizdelgen. Osylaisha, osy diagnozy bar balalardyń dene bitimi men psihoemotsiialyq damýdaǵy óz jasyna tolyq barabar bolýyna qaramastan, deni saý qurdastarymen birge áleýmettený múmkindiginen aiyrylýda.
Sondai-aq, meditsinalyq tekserýlerdiń merzimdiligi úlken alańdaýshylyq týǵyzýda. Endokrinologtyń jylyna biraq ret tekserýi qant diabeti asqynýynyń apatty ósýine ákeledi. Tájiribe kórsetkendei, qazirgi ýaqytta bastapqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek dárigerleri jáne orta meditsina qyzmetkeri arasynda diabettiń qantty tómendetetin terapiiasy týraly bilim deńgeii jáne osyndai qaýipti aýrýdy basqarý ádisteri tómen deńgeide.
Bul máselede sheteldikterdiń oń tájiribesi, bala diabetpen aýyrǵan jaǵdaida mamandar úshtiginiń kómekke kelýi bolyp tabylady. Olar medik-psiholog, dietolog jáne endokrinolog mamandardan quralǵan. Elimizde munyń barlyǵy bir endokrinolog dárigerdiń moinyna artylyp otyr.
Senator D.Nóketaeva joǵaryda aitylǵandardy negizge ala otyryp, 1-tiptegi qant diabetine shaldyqqan balalardyń ata-analar qaýymymen jáne Qazaqstan Respýblikasy diabettik oqý-aǵartý qorymen birlese otyryp Qazaqstan Respýblikasynyń Densaýlyq saqtaý ministrligine mynandai usynys- talap qoidy:
Birinshi, qant diabeti boiynsha ulttyq jospar ázirleý jáne qabyldaý;
Ekinshi, qant diabetin áleýmettik mańyzy bar aýrýlar tiziminde qaldyrý;
Úshinshi, «Diabet jáne balalar» vedomstvoaralyq josparyn qabyldaý;
Tórtinshi, rezervtik insýlindik qor qurý;
Besinshi tegin meditsinalyq kómek kólemi aiasynda gliýkagondy satyp alý praktikasyn jalǵastyrý;
Altynshy, sanatorly-kýrorttyq úlgidegi qant diabeti bar balalar men jasóspirimderge arnalǵan ońaltý ortalyǵyn qurý;
Jetinshi, tekserý merzimdiligin: orta meditsina qyzmetkeriniń tekserýi – aiyna 1 ret, bastapqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek dárigeriniń tekserýi – 3 aida 1 ret, endokrinologtyń tekserýi – 3 aida 1 ret etip ózgertý;
Segizinshi, qant diabetimen ómir súrý daǵdylaryna úiretý boiynsha mamandandyrylǵan «mektepter» uiymdastyrý;
Toǵyzynshy, halyqaralyq klinikalyq praktikada uzaq ýaqyt boiy 2 tipti jáne 1 tipti qant diabetin damý mehanizmi boiynsha ártúrli aýrýlar retinde naqty ajyratý qabyldanǵan. Olar ártúrli tekserý jiiligin jáne qandaǵy qant deńgeiin ártúrli ólsheýdi talap etedi. Sol sebepti, meditsinalyq qamtamasyz etý men qyzmet kórsetýdiń tiisti normalaryn qaita qarai otyryp 2 tipti qant diabeti, 1 tipti qant diabeti, balalar men jasóspirimderdegi 1 tipti qant diabeti boiynsha jeke klinikalyq hattamalar men standarttardy ázirleý qajet.
Senator depýtattyq saýalynda qan diabeti indetinen qoǵamdy saqtaý, saýyqtyrý jáne emdeýge, insýlin qoryn qurýǵa qatysty naqty másele qoidy jáne Densaýlyq saqtaý ministrinen atalǵan usynystardy qarastyrý, tiisti sharalar qabyldaý talap etildi.
Ádilbek Qaba
