قىتاي – استانانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا دايىن ەڭ ٸرٸ ينۆەستورلاردىڭ بٸرٸ. بۇل رەتتە قىتايلىق ينۆەستيتسيياعا قالاي بايلانىپ قالماۋعا بولادى?
قىتايمەن ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتە قازاقستانعا قاتاڭدىق تانىتۋ قاجەت دەپ سانايدى تانىمال ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆ. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) سامميتٸ قارساڭىندا ساياساتتانۋشى Sputnik قازاقستانعا بەرگەن سۇحباتىندا نەلٸكتەن قىتايلىق "جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋ" جوباسى اياسىندا شىۇ-نىڭ قازاقستان ٷشٸن قىزىقتى ەكەنٸن جەنە تيٸمدٸ شارتتاردا ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷشٸن اسپان استى ەلٸمەن قالاي "ساۋدالاسۋعا" بولاتىنى تۋرالى ايتتى.
- استانادا بٷگٸن-ەرتەڭ ٶتكەلٸ جاتقان شىۇ سامميتٸ نەسٸمەن قىزىقتى?
— 10 جىل بۇرىن پەكيندە بولعان كەزٸمدە قىتايلىق ساراپشىلارمەن سٶيلەستٸم, ولاردىڭ ٶزٸندە بولاشاقتا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن نە ٸستەۋ كەرەك ەكەنٸ تۋرالى مەسەلە بەلسەندٸ كٶتەرٸلٸپ جاتتى. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ول ميسسيياسىن ورىنداپ قويدى دەپ سانالاتىن. ەسٸڭٸزدە بولسا, شىۇ ەڭ الدىمەن شەكارالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ٷشٸن قۇرىلعان. شەكارالىق مەسەلەلەر شەشٸلگەن سوڭ, شىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەر ۇيىمدى ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكپەن اينالىساتىن قۇرىلىمعا ترانسفورماتسييالاۋدى قالادى.
سوندىقتان شىۇ اياسىندا تەرروريزمگە قارسى مازمۇندى دامىتا باستادى. سول سەتتە قىتاي, ەلٸنە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىرعان – ەكسترەميزم, تەرروريزم جەنە سەپاراتيزم — "ٷش زۇلىمدىق" تۇجىرىمىن ۇسىندى.
ۋاقىت ٶتە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن ەكونوميكالىق جوبالارعا قوسۋ قاجەت دەگەن ەڭگٸمەلەر شىعا باستادى. استاناداعى سامميتكە كەلەر بولساق: كٶتەرٸلۋٸ مٷمكٸن ەڭ قىزىقتى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ ۇيىمدى كەڭەيتۋ مەسەلەسٸ. ٷندٸستان مەن پەكٸستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كٸرگٸسٸ كەلەدٸ دەگەن ەڭگٸمەلەر جٷرٸپ جاتىر. بۇل جەردە بەلگٸلٸ بٸر ارتىقشىلىقتار مەن كەمشٸلٸكتەر بار.
ارتىقشىلىعى, ەگەردە گيپوتەزا تۇرعىسىنان ٷندٸستان مەن پەكستاندى شىۇ-عا مٷشە بولدى دەپ ەلەستەتەر بولساق, وندا بۇل قۇرىلىمنىڭ اۆتوماتتى تٷردە جاھاندىق ساحنادا سالماعى ارتادى: وعان تٶرت يادرولىق مەملەكەت كٸرەتٸن بولادى.
- ەكٸنشٸ قىرىنان, ول كەزدە ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ "ٷلەستٸ ساياسي سالماعى" تٶمەندەيدٸ دەگەن پٸكٸر بار…
— يە, كەمشٸلٸك, مۇنىڭ اياسىندا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ماسسوۆكا ٷشٸن ۇساق قوسالقى ويىنشىلار رٶلٸن اتقارىپ قالاتىنىندا. بٸرٸنشٸ سكريپكانى وندا قىتاي ويناعىسى كەلەدٸ, بٸراق ەكٸنشٸ جاعىنان بۇل ٷندٸستاننىڭ بەلگٸلٸ بٸر نەگاتيۆتٸ رەاكتسيياسىن تۋعىزۋى مٷمكٸن. ٷندٸستاننىڭ تاياۋدا قىتايدا ٶتكەن "ەكونوميكالىق بەلدەۋگە" ارنالعان فورۋمعا بارماي قالۋىن ەسكەرەر بولساق, ٶيتكەنٸ ول قىتاي كەيبٸر ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن پەكستانمەن داۋلى ايماقتاردا جٷزەگە اسىرىپ جاتىر دەپ سانايدى.
ال ٷندٸستاننىڭ پەكٸستانمەن قارىم-قاتىناسى ناشار ەكەنٸن ەسكەرسەك, بۇل ەكٸ مەملەكەتتٸڭ شىۇ-عا كٸرۋٸ كٶپتەگەن كەمشٸلٸكتەر ەكەلۋٸ مٷمكٸن – قايشىلىقتار مەن الاۋىزدىقتار ۇيىمنىڭ قالعان مٷشەلەرٸنە تيٸمسٸز.
ونىڭ ٷستٸنە شىۇ-عا كٸرۋ ٷشٸن كەزەكتە يران تۇر. قازٸر بۇل ەل ٷشٸن سانكتسييالار جەڭٸلدەتٸلگەن. ول گيپوتەزا تۇرعىسىنان شىۇ-عا كٸرە الادى. بٸراق ترامپتىڭ كەلۋٸمەن, اقش يرانمەن كونفرونتاتسييا ساياساتىن جالعاستىراتىنى كٶرٸنٸپ تۇر. مۇنىڭ قازاقستان جەنە ٶزگە ەلدەردٸڭ مٷددەلەرٸمەن قانداي ارا-قاتىناستا بولاتىنى تٷسٸنٸكسٸز. شىۇ اقش-پەن رەنجٸسكٸسٸ كەلمەيدٸ, سوندىقتان كەمشٸلٸكتەردٸڭ ارتىقشىلىقتاردان باسىم بولۋى مٷمكٸن.
- ەۋرازييالىق وداق پەن "جٸبەك جولىنداعى ەكونوميكالىق بەلدەۋ" جوبالارىنىڭ قايشىلىعى جيٸ ايتىلادى. شىۇ سامميتٸ رەسەيلٸك-قىتايلىق مٷددەلەردٸڭ قايشىلىعىن شەشۋگە ارنالعان الاڭعا اينالا الا ما? بۇل باعىتتا استانادا ٶتەتٸن سامميت ٶزەكتٸ بولا ما, ٶيتكەنٸ قازاقستان ەكٸ جوبادا دا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
— رەسەي شىۇ مٷشەسٸ, ال قىتاي ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا كٸرمەيدٸ. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق پەن شىۇ بٸرٸكتٸرۋگە ۇمتىلۋ ەرەكەتٸ - بۇل رەسەيلٸك تاراپتىڭ ەرەكەتٸ. ەسٸرەسە باتىسپەن كونفرونتاتسييا, ٶزارا سانكتسييالار مەن ساۋدا سوعىسى باستالعان كەزدەگٸ ۋكراينالىق وقيعالاردان كەيٸنگٸ ەرەكەتتەرٸ.
رەسەي ٶزٸ ٷشٸن بالاما – قىتايدىڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتۋگە تىرىستى. ايتا كەتەيٸن, بۇل جەردە قىزىقتى جەيت بار, ٶيتكەنٸ باتىسپەن كونفرونتاتسييا اياسىندا رەسەي شىعىسقا قايتا باعدارلانۋعا تالپىنادى. ال قىتاي كەرٸسٸنشە, ەگەر نازار اۋدارعان بولساڭىز, "جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋ" جوباسىن بالامالى ترانزيتتٸك باعىتتاردى پايدالانا وتىرىپ باتىسقا قاراي باعدارلايدى. بۇل وسى جوبادا بەلگٸلٸ بٸر قايشىلىقتارعا ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتادى.
ساياسي تۇرعىدان, رەسەي مەن قىتايدىڭ بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەلەر بويىنشا ورتاق كٶزقاراستارى بار, ورتالىق ازييادا اقش-تىڭ باسشىلىعىمەن كواليتسييانىڭ كٷشەيۋٸنە قارسى شىعادى. بٸراق مەسەلە ەكونوميكالىق جەيتتار تۋرالى بولسا, قىتاي مەيٸلٸنشە پراگماتيكالىق مەملەكەت رەتٸندە اقش پەن ەۋروپالىق نارىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنەدٸ. ەكونوميكالىق تۇرعىدان قىتاي, كەرٸسٸنشە, باتىسپەن ٶزارا بايلانىستىڭ نىعايۋىن قالايدى.
- تاشكەنتتە ٶتكەن شىۇ سامميتٸ قارساڭىندا نازارباەۆ "شىۇ-نىڭ امورفتىق, قاعاز جٷزٸندەگٸ, بيۋروكراتييالىق ۇيىمعا اينالىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن" بارلىق قاتىسۋشىلارعا مٸندەتتەر قويۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ايتتى. بۇل قاۋٸپتەر ناقتى ما?
— تٷپتەپ كەلگەندە, يە. ٶيتكەنٸ بەلگٸلٸ بٸر جٷيەلٸ سامميتتەرٸ ٶتكٸزٸلٸپ تۇراتىن, قانداي دا بٸر تەجٸريبەلٸ باستاماسىز ەدەمٸ رەسمي مەلٸمدەمەلەر جاسالاتىن "ٷيلەنۋ توي گەنەرالى" ۇيىمىنا اينالىپ كەتەدٸ دەگەن قاۋٸپتەر بولدى. اسىلىندا, قازٸرگٸ تاڭدا, شىۇ-نى قاۋٸپسٸزدٸكپەن اينالىستىن قۇرىلىم رەتٸندە قىتاي قولداپ, دامىتىپ وتىرادى, ال ەكونوميكالىق تۇرعىدان "جٸبەك جولى" جوباسىنا ٶتەتٸن بولادى.
- "نۇرلى جول" باعدارلاماسىنىڭ قىتايلىق جوبامەن تٷيٸندەسۋٸ قىزىقتىرادى. سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزشە, ٶزگەنٸڭ تۇجىرىمىنا دايىندى ۇسىنعانشا, ورتاق قازاقستاندىق-قىتايلىق ارالىق باعدارلاما جاساۋ تيٸمدٸ ەمەس پە ەدٸ?
— بۇل جەردە "نۇرلى جول" باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن الىپ قىتاي ينۆەستيتسييالارىنا قول جەتكٸزۋ قالاۋى بولدى. بۇل باعدارلامانىڭ قازاقستان ٷشٸن قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭٸندە قابىلدانعانىن ۇمىتۋعا بولمايدى. سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى دا ۇلتتىق قوردان قاراجات الۋدى قىسقارتىپ, ٷكٸمەتكە جاڭا قارجى كٶزدەرٸن ٸزدەۋ قاجەتتٸگٸن مەلٸمدەگەن…
- ياعني ماقساتتار تازا پراگماتيكالىق قوي?
— تازا پراگماتيكالىق ماقساتتار. قازاقستان "نۇرلى جول" مەن "جٸبەك جولىن" بٸرٸكتٸرٸپ, قىتايلىق ينۆەستيتسيياعا قول جەتكٸزبەك بولدى. ونىڭ ٷستٸنە اسپان استى ەلٸ, تاياۋدا, جوبا اياسىندا ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن قىرۋار قارجى جاراتۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەگەن. بٸزدٸڭ پراگماتيزمٸمٸز جەكە ينفراقۇرىلىم جوبالارىن قىتاي ينۆەستيتسيياسىن تارتۋمەن جٷزەگە اسىرۋدا بولعان. ٶيتكەنٸ بٸز تٷسٸنٸكتٸ سەبەپتەرمەن باتىس ينۆەستيتسييالارىن كٷتە المايمىز – ول جاقتا دا ەكونوميكالىق جاعداي مەز ەمەس.
بۇل جەردە قىتايلىق نەسيەگە بايلانىپ قالعىمىز كەلٸپ وتىر. مەسەلە باسقادا: قازاقستاننىڭ قىتايلىق ينۆەستورلارمەن جۇمىس ٸستەۋدە قانشالىقتى ٶزٸنٸڭ مٷددەلەرٸندە قاتاڭ قورعاي الۋىندا. قىتاي ينۆەستيتسييالىق ساياساتىنىڭ قانشالىقتى قاتاڭ ەكەنٸن بارلىعى تٷسٸنەدٸ. قحر بۇرىشتىڭ باسىنا ٶز مٷددەلەرٸن قويادى. ەگەر ينۆەستيتسييا قۇيىپ, نەسيە بەرسە, وندا ونى قاتاڭ شارتتاردا جاسايدى.
بۇل جەردە قازاقستان ٷشٸن قاندايدا بٸر ينۆەستيتسييالىق تەۋەلدٸلٸككە كٸرٸپ قالماي, بۇل بٸزدٸڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق مٷددەلەرٸمٸزبەن كەلٸسٸلەتٸن بولسا عانا قازاقستان بەلگٸلٸ بٸر باعىتتاردى قولداۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتە بٸلۋٸ تيٸس.
ايتا كەتەيٸك, بۇل جوبا قاۋٸپسٸزدٸك تۇرعىسىنان قىتاي ٷشٸن اسا ماڭىزدى. قىتايدىڭ شىڭجان ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىنا مول قاراجات سالايىن دەپ جاتقانى ەشكٸمگە جاسىرىن ەمەس. ٶيتكەنٸ ول جەردە قىتاي ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدە قاۋٸپتٸ ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ. بۇل تۇرعىدا قازاقستان مەن ٶزبەكستاننىڭ ورتالىق ازييادا قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتە الاتىن ٶزەكتٸ مەملەكەت بولىپ تابىلاتىنى تٷسٸنٸكتٸ.
ال قىتاي ٷشٸن شىڭجانداعى قاۋٸپسٸزدٸك اسا ماڭىزدى. پەكين بٸزدٸڭ ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ شيەلەنٸستٸڭ قىتايدىڭ ٶزٸنە سوققى كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. بۇل تۇرعىدان, مەنٸڭشە, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە كەيبٸر نەرسەلەرگە كٶنۋگە تىرىسادى.
