Qytai – Astananyń infraqurylymdyq jobalaryn qarjylandyrýǵa daiyn eń iri investorlardyń biri. Bul rette qytailyq investitsiiaǵa qalai bailanyp qalmaýǵa bolady?
Qytaimen ekonomikalyq keńistikte Qazaqstanǵa qatańdyq tanytý qajet dep sanaidy tanymal saiasattanýshy Dosym Sátpaev. Shanhai yntymaqtastyq uiymy (ShYU) sammiti qarsańynda saiasattanýshy Sputnik Qazaqstanǵa bergen suhbatynda nelikten qytailyq "Jibek joly Ekonomikalyq beldeý" jobasy aiasynda ShYU-nyń Qazaqstan úshin qyzyqty ekenin jáne tiimdi sharttarda investitsiia tartý úshin Aspan asty elimen qalai "saýdalasýǵa" bolatyny týraly aitty.
- Astanada búgin-erteń ótkeli jatqan ShYU sammiti nesimen qyzyqty?
— 10 jyl buryn Pekinde bolǵan kezimde qytailyq sarapshylarmen sóilestim, olardyń ózinde bolashaqta Shanhai yntymaqtastyq uiymymen ne isteý kerek ekeni týraly másele belsendi kóterilip jatty. Sol kezdiń ózinde ol missiiasyn oryndap qoidy dep sanalatyn. Esińizde bolsa, ShYU eń aldymen shekaralyq problemalardy sheshý úshin qurylǵan. Shekaralyq máseleler sheshilgen soń, ShYU-ǵa múshe memleketter uiymdy óńirlik qaýipsizdikpen ainalysatyn qurylymǵa transformatsiialaýdy qalady.
Sondyqtan ShYU aiasynda terrorizmge qarsy mazmundy damyta bastady. Sol sátte Qytai, eline qaýip tóndirip otyrǵan – ekstremizm, terrorizm jáne separatizm — "úsh zulymdyq" tujyrymyn usyndy.
Ýaqyt óte Shanhai Yntymaqtastyq uiymyn ekonomikalyq jobalarǵa qosý qajet degen áńgimeler shyǵa bastady. Astanadaǵy sammitke keler bolsaq: kóterilýi múmkin eń qyzyqty máselelerdiń biri uiymdy keńeitý máselesi. Úndistan men Pákistannyń Shanhai yntymaqtastyq uiymyna kirgisi keledi degen áńgimeler júrip jatyr. Bul jerde belgili bir artyqshylyqtar men kemshilikter bar.
Artyqshylyǵy, egerde gipoteza turǵysynan Úndistan men Pákstandy ShYU-ǵa múshe boldy dep elesteter bolsaq, onda bul qurylymnyń avtomatty túrde jahandyq sahnada salmaǵy artady: oǵan tórt iadrolyq memleket kiretin bolady.
- Ekinshi qyrynan, ol kezde Ortalyq Aziia elderiniń "úlesti saiasi salmaǵy" tómendeidi degen pikir bar…
— Iá, kemshilik, munyń aiasynda Ortalyq Aziia elderiniń massovka úshin usaq qosalqy oiynshylar rólin atqaryp qalatynynda. Birinshi skripkany onda Qytai oinaǵysy keledi, biraq ekinshi jaǵynan bul Úndistannyń belgili bir negativti reaktsiiasyn týǵyzýy múmkin. Úndistannyń taiaýda Qytaida ótken "Ekonomikalyq beldeýge" arnalǵan forýmǵa barmai qalýyn eskerer bolsaq, óitkeni ol Qytai keibir infraqurylymdyq jobalaryn Pákstanmen daýly aimaqtarda júzege asyryp jatyr dep sanaidy.
Al Úndistannyń Pákistanmen qarym-qatynasy nashar ekenin eskersek, bul eki memlekettiń ShYU-ǵa kirýi kóptegen kemshilikter ákelýi múmkin – qaishylyqtar men alaýyzdyqtar uiymnyń qalǵan múshelerine tiimsiz.
Onyń ústine ShYU-ǵa kirý úshin kezekte Iran tur. Qazir bul el úshin sanktsiialar jeńildetilgen. Ol gipoteza turǵysynan ShYU-ǵa kire alady. Biraq Tramptyń kelýimen, AQSh Iranmen konfrontatsiia saiasatyn jalǵastyratyny kórinip tur. Munyń Qazaqstan jáne ózge elderdiń múddelerimen qandai ara-qatynasta bolatyny túsiniksiz. ShYU AQSh-pen renjiskisi kelmeidi, sondyqtan kemshilikterdiń artyqshylyqtardan basym bolýy múmkin.
- Eýraziialyq odaq pen "Jibek jolyndaǵy Ekonomikalyq beldeý" jobalarynyń qaishylyǵy jii aitylady. ShYU sammiti reseilik-qytailyq múddelerdiń qaishylyǵyn sheshýge arnalǵan alańǵa ainala ala ma? Bul baǵytta Astanada ótetin sammit ózekti bola ma, óitkeni Qazaqstan eki jobada da mańyzdy ról atqarady.
— Resei ShYU múshesi, al Qytai Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa kirmeidi. Eýraziialyq ekonomikalyq odaq pen ShYU biriktirýge umtylý áreketi - bul reseilik taraptyń áreketi. Ásirese Batyspen konfrontatsiia, ózara sanktsiialar men saýda soǵysy bastalǵan kezdegi ýkrainalyq oqiǵalardan keiingi áreketteri.
Resei ózi úshin balama – Qytaidyń bar ekenin kórsetýge tyrysty. Aita keteiin, bul jerde qyzyqty jáit bar, óitkeni Batyspen konfrontatsiia aiasynda Resei Shyǵysqa qaita baǵdarlanýǵa talpynady. Al Qytai kerisinshe, eger nazar aýdarǵan bolsańyz, "Jibek joly Ekonomikalyq beldeý" jobasyn balamaly tranzittik baǵyttardy paidalana otyryp Batysqa qarai baǵdarlaidy. Bul osy jobada belgili bir qaishylyqtarǵa ákep soqtyrýy múmkin ekenin aitady.
Saiasi turǵydan, Resei men Qytaidyń belgili bir máseleler boiynsha ortaq kózqarastary bar, Ortalyq Aziiada AQSh-tyń basshylyǵymen koalitsiianyń kúsheiýine qarsy shyǵady. Biraq másele ekonomikalyq jáittar týraly bolsa, Qytai meiilinshe pragmatikalyq memleket retinde AQSh pen eýropalyq naryqtyń mańyzdylyǵyn túsinedi. Ekonomikalyq turǵydan Qytai, kerisinshe, Batyspen ózara bailanystyń nyǵaiýyn qalaidy.
- Tashkentte ótken ShYU sammiti qarsańynda Nazarbaev "ShYU-nyń amorftyq, qaǵaz júzindegi, biýrokratiialyq uiymǵa ainalyp ketpeýi úshin" barlyq qatysýshylarǵa mindetter qoiý qajettiligi týraly aitty. Bul qaýipter naqty ma?
— Túptep kelgende, iá. Óitkeni belgili bir júieli sammitteri ótkizilip turatyn, qandai da bir tájiribeli bastamasyz ádemi resmi málimdemeler jasalatyn "úilený toi generaly" uiymyna ainalyp ketedi degen qaýipter boldy. Asylynda, qazirgi tańda, ShYU-ny qaýipsizdikpen ainalystyn qurylym retinde Qytai qoldap, damytyp otyrady, al ekonomikalyq turǵydan "Jibek joly" jobasyna ótetin bolady.
- "Nurly jol" baǵdarlamasynyń qytailyq jobamen túiindesýi qyzyqtyrady. Sizdiń pikirińizshe, ózgeniń tujyrymyna daiyndy usynǵansha, ortaq qazaqstandyq-qytailyq aralyq baǵdarlama jasaý tiimdi emes pe edi?
— Bul jerde "Nurly jol" baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin alyp qytai investitsiialaryna qol jetkizý qalaýy boldy. Bul baǵdarlamanyń Qazaqstan úshin qarjylyq-ekonomikalyq daǵdarys kezeńinde qabyldanǵanyn umytýǵa bolmaidy. Sol kezde memleket basshysy da Ulttyq qordan qarajat alýdy qysqartyp, úkimetke jańa qarjy kózderin izdeý qajettigin málimdegen…
- Iaǵni maqsattar taza pragmatikalyq qoi?
— Taza pragmatikalyq maqsattar. Qazaqstan "Nurly jol" men "Jibek jolyn" biriktirip, qytailyq investitsiiaǵa qol jetkizbek boldy. Onyń ústine Aspan asty eli, taiaýda, joba aiasynda Ortalyq Aziia elderi úshin qyrýar qarjy jaratýǵa daiyn ekenin málimdegen. Bizdiń pragmatizmimiz jeke infraqurylym jobalaryn qytai investitsiiasyn tartýmen júzege asyrýda bolǵan. Óitkeni biz túsinikti sebeptermen batys investitsiialaryn kúte almaimyz – ol jaqta da ekonomikalyq jaǵdai máz emes.
Bul jerde qytailyq nesiege bailanyp qalǵymyz kelip otyr. Másele basqada: Qazaqstannyń qytailyq investorlarmen jumys isteýde qanshalyqty óziniń múddelerinde qatań qorǵai alýynda. Qytai investitsiialyq saiasatynyń qanshalyqty qatań ekenin barlyǵy túsinedi. QHR buryshtyń basyna óz múddelerin qoiady. Eger investitsiia quiyp, nesie berse, onda ony qatań sharttarda jasaidy.
Bul jerde Qazaqstan úshin qandaida bir investitsiialyq táýeldilikke kirip qalmai, bul bizdiń ulttyq ekonomikalyq múddelerimizben kelisiletin bolsa ǵana Qazaqstan belgili bir baǵyttardy qoldaýǵa daiyn ekenin kórsete bilýi tiis.
Aita keteiik, bul joba qaýipsizdik turǵysynan Qytai úshin asa mańyzdy. Qytaidyń Shyńjan Uiǵyr avtonomiialyq aýdanyna mol qarajat salaiyn dep jatqany eshkimge jasyryn emes. Óitkeni ol jerde Qytai úshin jetkilikti dárejede qaýipti óńirdiń ekonomikalyq damýyna yqpal etedi. Bul turǵyda Qazaqstan men Ózbekstannyń Ortalyq Aziiada qaýipsizdikti qamtamasyz ete alatyn ózekti memleket bolyp tabylatyny túsinikti.
Al Qytai úshin Shyńjandaǵy qaýipsizdik asa mańyzdy. Pekin bizdiń óńirimizdegi shielenistiń Qytaidyń ózine soqqy keltirýi múmkin ekenin túsinedi. Bul turǵydan, menińshe, belgili bir dárejede keibir nárselerge kónýge tyrysady.
