كٷنٸ كەشە ٷيسٸنتاۋدىڭ ەتەگٸ قۇلاقتان كٸرٸپ, بويدى الار ەۋەزدٸ ەنمەن تەربەلدٸ. قارادالا تٶسٸندە ٶنەردٸڭ تويى ٶتتٸ. نەبەرٸ 29 جاسىندا جاسىنداي جارق ەتٸپ سٶنگەن سەۋلە سەدٸعوجانىڭ رۋحى جاڭعىردى, ەنٸ ەۋەلەدٸ. حالىقتىڭ سٷيٸكتٸ ەنٸنە اينالعان «سارىبيداي» جاڭا قىرىنان تانىلدى. جاي عانا ليريزمگە تولى ەن ەمەس, تاريحي, تاعدىرلى ەن ەكەنٸن كٶپشٸلٸك تانىدى. بٸر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىنعى قازاقتىڭ تاعدىر تالايى, سودىر ساياساتتىڭ سوقپاعىن كٶرگەن حالقىمىزدىڭ مۇڭ-زارى مەن ارمانى كٶز الدىمىزدان ٶتتٸ. ەنمەن بٸرگە كٶڭٸلٸمٸز كٶككە ۇشتى, ٶتكەن زاماننىڭ زارىمەن بٸرگە ٸشٸمٸزگە زاپىران تولدى, ەدٸلەتسٸزدٸككە قاراپ اشىندىق, سەزٸمنٸڭ پەكتٸگٸنە باس ۇردىق. مٸنە, وسىنىڭ بەرٸن بٸر عانا «سارىبيداي» دراماسى ارقىلى سەزٸنە بٸلدٸك.
ەلقيسسا, وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن كەتپەن اۋىلىندا سەدٸعوجا موشانۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكا دەڭگەيٸندە اتاپ ٶتكەن بولاتىنبىز. الىس-جاقىننان اق تٸلەۋلٸ اعايىن باس قوسىپ, دٷبٸرلٸ توي ٶتكەردٸك. سول تويدان سوڭ كەتپەن اۋىلىندا كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتەتەٸن مەدەنيەت ٷيٸنە سەدٸعوجا موشانۇلىنىڭ ەسٸمٸن بەرۋ مەسەلەسٸ دە كٶتەرٸلگەن. اراعا ەكٸ جىل سالىپ, اتالمىش اۋىلداعى مەدەنيەت ٷيٸنە سەدٸعوجا بابامىزدىڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ دەگەن سٷيٸنشٸ حابار جەتتٸ. سٷيٸنشٸ حابارمەن قاتار جەرلەسٸمٸز, اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى باقىت بەدەلحان اعامىزدىڭ «سارىبيداي» دراماسى جازىلعانىن, سول درامانىڭ العاشقى پرەمەراسى سەدٸعوجا موشانۇلى اتىنداعى مەدەنيەت ٷيٸندە قويىلاتىن بولدى دەگەن اقجولتاي جاڭالىق تا جىلت ەتتٸ. ٶتكەن جىلى اۋدانىمىزدا اكتەر ەرٸ رەجيسسەر اسقار نايمانتاەۆ اعامىزدىڭ كٶزسٸز ەرلٸگٸمەن «قارادالا حالىق تەاترى» اشىلعان. مٸنە, سول تەاتر «سارىبيداي» دراماسىن كٶرەرمەنگە ۇسىنادى دەگەندٸ ەستٸگەننەن باستاپ تاعاتىمىز تاۋسىلا كٷتتٸك. اقىرى سول ٶنەر مەرەكەسٸنٸڭ كٶرەرمەنٸ بولۋ باقىتى بۇيىردى.
ەڭ ەۋەلٸ سەدٸعوجا موشانۇلى اتىنداعى مەدەنيەت ٷيٸنٸڭ اشىلۋ سالتاناتى ٶتتٸ. بەرٸسٸ اۋدان ورتالىعى, ارىسى الماتىدان كەلگەن قوناقتار مەن ٶنەردٸ بيٸك كٶرگەن اعايىننىڭ قاراسى كٶپ بولدى بۇل كٷنٸ. اۋدان ەكٸمٸ سالتاناتتى شارانىڭ شىمىلدىعىن اشتى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى رۋحىمىزدى اسقاقتاتار تالاي دٷنيەنٸڭ باعدارى بولعاندىعىن ايتقان اۋدان باسشىسى اسپانتاۋدىڭ باۋرايىن ٶزٸنٸڭ ەنٸمەن ەلٸتٸپ, قازاق دالاسىن سارىبيداي ەنٸمەن ەلەڭ ەتكٸزٸپ, بالا كٷنٸنەن-اق ەنشٸ-ٶلەڭشٸلٸگٸ دٷيٸم جۇرتتى تەنتٸ ەتكەن سەدٸعوجا موشانۇلى اتامىزدىڭ وسى ٶلكەدە دٷنيەگە كەلٸپ, وتىزعا جەتپەي ٶمٸردەن وزعانىن, بٸراق تالانتى تاس جارعان دارىننىڭ اتاعى ٶشپەي, بٷگٸنگٸ ۇرپاققا امانات بولىپ جەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. 7 ەنٸنٸڭ ٶزٸ 70 ەننٸڭ جٷگٸن كٶتەرەردەي تۋىندى ەكەندٸگٸن ماقتان ەتتٸ. «ەۋەزدٸ ەنٸن سٷيگەن حالىق سەدٸعوجا موشانۇلىنىڭ اتىن ەسپەتتەپ, بٷگٸندە تۋعان جەرٸ كەتپەن اۋىلدىق مەدەنيەت ٷيٸنە اتامىزدىڭ ەسٸمٸن بەرگەلٸ وتىرمىز. وسىنداي ۇلى كٷننٸڭ قۇرمەتٸنە دەل وسى مەدەنيەت ٷيٸندە باقىت بەدەلحان باۋىرىمىزدىڭ «سارىبيداي» پوەتيكالىق سازدى دراماسىنىڭ پرەمەراسى قويىلماق. ٶمٸردٸڭ ٶزٸن, سەدٸعوجا اتامىزدىڭ از عانا عۇمىرىن بوياماسىز بەينەلەگەن قويىلىم ٶنەرسٷيەر قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنەدٸ دەگەن سەنٸمٸمٸز مول. رٶلدەردٸ سومداعان «قارادالا» تەاترى ەرتٸستەرٸنٸڭ شەبەرلٸگٸ اۆتور مەن رەجيسسەر ويىن انىق جەتكٸزٸپ, سٸزدەردٸ سەدٸعوجانىڭ ەن ەلەمٸنە ساپار شەكتٸرەدٸ دەگەن ويدامىز. ەندەشە سەدٸعوجا موشانۇلى اتىنداعى مەدەنيەت ٷيٸنٸڭ اشىلۋىنا, «سارىبيداي» دراماسىنىڭ العاشقى پرەمەراسىنا قوش كەلدٸڭٸزدەر!» - دەپ قۇتتى قوناقتاردى تٶرگە وزدىرىپ, مەدەنيەت ٷيٸنٸڭ لەنتاسى قيىلدى.
مۇنان سوڭ «سارىبيداي» قويىلدى. بۇل جاي عانا قويىلىم ەمەس. ٶشكەندٸ جاڭعىرتقان, ٶلگەندٸ تٸرٸلتكەن قويىلىم بولدى. شىنىمەن دە اۆتور مەن رەجيسسەردىڭ قالاۋىن تاۋىپ, كٶرەرمەنگە بوياماسىز قالىپتا جەتكٸزە بٸلگەن «قارادالا حالىق تەاترى» ەرتٸستەرٸنە دە تاڭداي قاقتىق. ساحنادا سەدٸعوجا مەن بەكزادانىڭ پەك ماحابباتى مەن سول زامانداعى قاتىگەزدٸك بٸر-بٸرٸنە قايشى كەلٸپ, شىعارمانى شيەلەنٸستٸرە تٷسكەن. ۇلتىم دەگەن ۇلانداردىڭ حالىق جاۋى بولىپ تار قاباسقا جابىلىپ, جازىقسىز اتىلىپ, ۇرپاعى سول ٷشٸن قۋدالانعان قاتال تاعدىر دا ساحنادا سومدالدى. وسىنداي قيىندىق قارا حالىقتىڭ باسىن الا قاشۋىنا سەبەپ بولعانىن تاعى بٸر رەت ساناعا تٷيدٸك. «شوقپار تيسە, سورلىعا تيەدٸ» دەيدٸ قازاق. جاستايىنان ەكەدەن جەتٸم قالعان سەدٸعوجا نەبەرٸ 29 جاسىندا سٷزەكتەن قازا بولادى. عاشىعى بەكزادانىڭ كٶز جاسى, زەربالا انانىڭ زارلى ٷنٸ تۇلا بويىڭدى شىمىرلاتىپ, كٶزٸڭە ەرٸكسٸز جاس ٷيٸرەدٸ.
رۋحاني ازىق بولعان قويىلىمنان سوڭ ساحنا تٶرٸنە ەل اعالارى شىعىپ, ٸزگٸ لەبٸزدەرٸ مەن اقجارما تٸلەكتەرٸن اقتاردى. فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى قۇنىپييا الپىسباەۆ, اۋداننىڭ, وبلىستىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى ىزعاربەك بەكتۇرسىنوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعى تٶراعاسىنىڭ كەڭەسشٸسٸ, اقىن, اۋدارماشى ەرجان الاشتۋعان, «ىنتىماق» كورپوراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, مەتسەنات توقتار سىدىقوۆ, جەرلەسٸمٸز, اكتەر سافۋان شايمەردەنوۆ, اقىن ماقسات ەرەجەپ, «ۇلاعاتتى ۇرپاق» قورىنىڭ باسشىسى, دراماتۋرگ جەنٸبەك ەلٸكەن, «ەسٸك» مۋزەي-قورىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دوسىم زٸكٸرييا, پروديۋسەر سەرجان مولداسانۇلى, جازۋشى, جۋرناليست قانات ەبٸلقايىر, ٶنەر اكادەميياسى كوللەدجٸنٸڭ ۇستازى باعاشار سايلىباەۆ, ەنشٸ, اكتەر ەسەت ەسجان سىندى ازاماتتار دا وسى تويدىڭ قادٸرلٸ قوناعى بولدى.
ەۋەلگٸ سٶزدٸ العان پروفەسسور قۇنىپييا الپىسباەۆ اعامىز قۇتقا تولى قارادالا توپىراعىنان قانات قاققان تالانتتاردىڭ كٶپتٸگٸن, سولاردىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ بولعان سەدٸعوجانىڭ ەنٸ بۇل كٷنٸ ەرەكشە بٸر قىرىنان تانىلعانىن ايتسا, ىزعاربەك بەكتۇرسىنوۆ اعامىز: «مەدەنيەت بٸر ەلدٸڭ, بٸر ۇلتتىڭ ەكونوميكالىق ٶرلەۋٸنٸڭ, ەلەۋمەتتٸك دامۋىنىڭ بەينەسٸن كٶرسەتەدٸ. بٷگٸنگٸ دٷنيە ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنە قالاي جەتكەندٸگٸمٸزدٸڭ كٶرٸنٸسٸ. درامادا بٸر عاسىر بۇرىنعى قازاقتىڭ باسىنان ٶتكەن جاعدايى, سول كەزدەگٸ بٸزدٸڭ حالٸمٸز انىق بەينەلەنگەن. سونى بٸز, بٸزدٸڭ ۇرپاعىمىز ۇمىتپاۋى كەرەك. قولدان جاراتا المايتىن, تاعدىر جاراتاتىن ٶنەرگە يە بولىپ جٷرگەن تالانت يەلەرٸنٸڭ, جاستارىمىزدىڭ بارىن ماقتان تۇتامىز. ۇلاندى ەل ۇراندى بولادى دەيدٸ. بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸڭ دە, دٸلٸمٸزدٸڭ دە دامۋىنا ٷلەس قوساتىن ۇلاندارىمىز امان بولسىن», - دەي كەلە «قارادالا حالىق تەاترىن» ەۋروپاعا ەيگٸلەگەن اسقار نايمانتاەۆقا, وسىنداي رۋحاني تۋىندىنى دٷنيەگە ەكەلگەن باقىت بەدەلحانعا العىسىن ايتىپ, باتاسىن بەردٸ.
ۇلاعاتتى ۇستاز مامىتحان قۇدايبەرگەنوۆ تە توت باسپايتىن التىندارىمىزدىڭ كٶپ بولۋىن تٸلەسە, «ۇرپاق پارىزى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى جەنەت كەرٸمقۇلوۆ تەاتردىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولعان ازاماتتارعا العىس ايتىپ, وسى ٸستٸڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا كٷيٸپ جٷرگەن اسقار نايمانتاەۆتىڭ يىعىنا شاپان جاپتى. «سارىبيداي» دەگەن تاعدىرلى ەننٸڭ تاريحىن تانىتا بٸلگەن باقىت بەدەلحاننىڭ دراماسىنىڭ سيياسى كەپپەي تىڭدارمانى بولعانىن, ال بٷگٸن كٶزبەن كٶرٸپ, كٶڭٸلٸ توياتتاپ وتىرعانىن باقىتقا بالاعان ەرجان الاشتۋعان دا قارادالا جۇرتشىلىعىنا ٸزگٸ لەبٸزٸن ارنادى. كٶرشٸ رايىمبەك اۋدانىنان ارنايى كەلگەن «حانتەڭٸرٸ حالىق تەاترىنىڭ» ٶنەرپازدارى دا سىي-سيياپاتتارىن تارتۋ ەتتٸ. «باستاعان ٸستٸ تاستاپ كەتە المايتىن جايىمىز بار, جۇرت بازار اشسا, مەن تەاتر اشۋدان رەكورد جاسادىم» دەپ ەزٸلمەن ەڭگٸمە ٶربٸتكەن اسقار نايمانتاەۆ اعامىز دا اۋدان باسشىلىعى مەن ٶنەرسٷيەر قاۋىمعا العىستان باسقا ايتارىنىڭ جوقتىعىن جەتكٸزدٸ.
بۇل كٷنگٸ جيىن دا ٶزگەشە ٶتتٸ وسىلاي. جٷرەگٸڭدٸ جىلىتار جىر مەن قۇلاق قۇرىشىڭدى قاندىرار ەننٸڭ كەشٸ بولدى. وسىلايشا «سارىبيدايمەن» قارادالا بەسٸكتەگٸ بالاداي تەربەتٸلدٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ, جادىدان ٶشە باستاعان سەدٸعوجا بابامىزدىڭ ەن رۋحى قارادالانىڭ اسپانىندا قالىقتادى. لايىم وسىنداي رۋحتى دٷنيەلەرٸمٸز كٶپ بولعاي!
انار دٷيسەنبايقىزى
