فوتو: Ult.kz
كٶرنەكتٸ جازۋشى, تانىمال جۋرناليست, بٸلٸكتٸ اۋدارماشى سارباس اقتاەۆ 90 جاستان اسىپ وتىر. ەيتسە دە ەلٸ تىڭ, ەلٸ باقۋات. جازۋىن دا جازىپ, ەدەمٸ ەڭگٸمەسٸن دە ايتىپ وتىر. ونىڭ قالامىنان «دالا تۋرالى تولعاۋ», «بۇلار بٸرٸنشٸ بولىپ ەدٸ», «قاپشاعاي حيكاياسى», «التىن قالام», «شاراپاتتى شاڭىراق», «ابىلاي حان» سىندى ەدەبي-پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالار دٷنيەگە كەلگەن. سونىمەن قاتار «تۇڭعىش كٸتاپ», «وقجەتپەس» اتتى ٶلەڭدەر جيناعى دا بار. كٶركەم اۋدارمامەن دە اينالىسقان قالامگەر 12 رومان, 20-عا جۋىق حيكايات اۋدارعان. Ult.kz تٸلشٸسٸ ارداگەر جۋرناليستٸڭ ەڭگٸمەسٸن تىڭداپ قايتتى.
جۋرناليستيكا ٷشٸن اقىندىعىمدى قۇربان ەتتٸم
بٷگٸندە ۇلت باسپاسٶزٸنٸڭ ارداقتى اقساقالى بولىپ وتىرمىن عوي. رەسپۋبليكالىق جەتەكشٸ گازەت-جۋرنالداردا باسشىلىق قىزمەت اتقاردىم. «ارا – شمەل» جۋرنالى, «جەتٸسۋ» گازەتٸ, رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جەمٸستٸ ەڭبەك ەتتٸم. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ اقپارات كەڭٸستٸگٸندە تىڭنان تٷرەن سالىپ, قالىڭ وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنگەن «حالىق كەڭەسٸ» گازەتٸنٸڭ جەنە «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدىم.
«اقىندىقتى قۇربان قىلدىم» دەپ رەنجيدٸ دەگەن سٶزگە وراي ايتاتىنىم, شىنىندا, ول كەزدە بۇل سانالى تٷردە تاڭداعان ماماندىعىم بولدى. بٸراق كەيدە ەرتٷرلٸ كٶڭٸل كٷي بولادى. سوندايدا:
«اقىندىقتى ەكٸمدٸككە قۇربان قىپ,
جٷرگەن جاندار ناعىز قۇداي ۇرعان جۇرت.
جاتتاپ ايتقان مىڭ سٶزٸنەن ەكٸمنٸڭ,
جٷرەكجاردى بٸر سٶزٸ ارتىق اقىننىڭ», – دەپ ايتقانىم بار.
اقىندىق دەگەن سٷيەكپەن بٸتٸپ, قۇيىلىپ بەرٸلگەن دٷنيە. ول قانشا قۇربان قىلعانىمەن, ەشقاشان سٶنبەيدٸ. ال قابٸلەتتٸڭ بٸر قىرىن شىڭداۋ ٷشٸن, ٶتكٸرلەپ ۇشتاۋ ٷشٸن, بٸر قىرىن ۋاقىتشا بولسا دا, قۇربان قىلۋعا بولادى. مەنٸڭ «ٶلەڭدٸ قۇربان قىلدىم» دەيتٸنٸم سودان بولار. بٸراق ٶمٸرباقي جازىپ جٷرگەن سوڭ, ول قالمايدى. سەنٸ كٷندٸز بولماسا, تٷندە تاۋىپ الادى.
شىنىندا دا, باسىلىم ٷشٸن اقىن دەگەن قۇت, ول – تاعدىر تارتۋ ەتكەن نەسٸبە. اقىن ويى ۇشقىر, قالامى جٷيرٸك, ساۋاتتى, سان سالالى بولسا, ول, ەرينە, سول ۇيىمنىڭ, سول مەكەمەنٸڭ شىن مەنٸندەگٸ تٸرەگٸ دە, ۇيىتقىسى دا بولادى.
بٸزدٸڭ دوسىمىز شەرحان: «جۋرناليستٸڭ ارقالاعانى – التىن, جەگەنٸ – جانتاق» دەپ ايتاتىن. سول سيياقتى جۋرناليستٸڭ شىن مەنٸندە ەڭبەگٸ ونشا ەلەندٸ دەپ ايتا المايمىن. قازٸر دە سولاي. جۋرناليستٸ ەلەۋدٸڭ ورنىنا, كەمشٸلٸگٸن تاپقىسى كەلەتٸندەر كٶپ. بٸزدٸڭ كەزدەگٸ جۋرناليست كەمشٸلٸكتٸ دۇرىس قازىپ, سىندى ەدٸل جازسا, وعان باسشىلارى عانا ەمەس, حالىقتىڭ ٶزٸ باعاسىن بەرەتٸن. سٶيتٸپ, اتى اڭىزعا اينالاتىن. مەسەلەن, «ەگەمەن قازاقستاندا» دا, «جەتٸسۋدا» دا گازەتتٸڭ ايدارلارىن, تاقىرىپتارىن ٶمٸر-باقي ٶلەڭمەن جازىپ بەرٸپپٸن. كەيبٸر شارۋاشىلىقتار, كەيبٸر اۋداندار, سول گازەتتە شىققان قاناتتى سٶزدەردٸ تەمٸرگە, تاقتايشاعا جازىپ, ٸلٸپ قويادى ەكەن. سونى ٸسساپارعا شىققاندا كٶرٸپ, ەڭبەگٸمٸز ەلەنٸپ, اقىنداردى دا جۇرت وسىلاي سىيلايدى ەكەن عوي دەگەن وي كەلدٸ. شىنىندا دا ەڭبەك دالاعا كەتپەگەن عوي دەيمٸن.
ەڭبەك دەگەن نە? ەڭبەك, شىنىندا, جۋرناليستەر مەملەكەتتٸك ماراپاتقا ونشا كٶپ ٸلٸكپەيدٸ. وسى كٷنگە دەيٸن قازاقستاندا مەملەكەتتٸك سىيلىق العان بٸر جۋرناليست جوق. ساۋىتبەك الدى, ول بٸراق ەدەبي ەڭبەگٸ ٷشٸن, ەبٸشتٸڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرٸن زەرتتەپ الدى. ال, جالپى, جۋرناليستەن سىيلىق العانى جوق. بۇرىن دا سولاي بولعان, قازٸر دە سولاي عوي دەيمٸن. جىل سايىن شارۋاشىلىق ادامدارىنا, مۇعالٸمدەرگە, دەرٸگەرلەرگە ماراپات, ناگرادا بەرٸلٸپ جاتادى. سونىڭ ٸشٸندە جۋرناليست ٸلۋدە بٸرەۋ-اق. ال جۋرناليستەر وداعى وندايعا ارالاسپايدى. جۋرناليستەردٸڭ ەڭبەگٸ كٶپ باعالانبايدى.
مەن ٶزٸم ماراپاتتان كەندەمٸن دەپ ايتا المايمىن. العاشقى وردەندٸ – «قۇرمەت» بەلگٸسٸن «جەتٸسۋدان» «ەگەمەنگە» اۋىسقان كەزدە الدىم. ٶيتكەنٸ وعان الماتى وبلىسىنىڭ اتىنان ۇسىنىلىپپىن. توعىز جىلعى ەڭبەگٸم, قانشاما جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ ارداگەرلەرٸن, ازاماتتارىن جارىققا شىعارعان ەڭبەگٸمدٸ ٷلكەن گازەتكە اۋىسقان سوڭ عانا ەلەگەن بولۋ كەرەك, سوندا الدىم. ەكٸنشٸ وردەندٸ «ەگەمەننەن» الدىم. ال جۋرناليستەردٸ كٶبٸنە باسقا قىزمەتكە ونشا ەلەمەيدٸ. مەسەلەن, وبلىستىق گازەتكە ەدەبي قىزمەتكەر بولىپ باراردىڭ الدىندا وبلىستىق كومسومول كوميتەتٸ لەكتورلار توبىنىڭ جەتەكشٸلٸگٸنە شاقىرعان. مەن سونى قۇربان ەتٸپ, 60 سومداي ارتىعىنا قاراماي, 880 سومدىق ەدەبي قىزمەتكەرلٸككە كەلدٸم. سول كومسومولدا جٷرسەم, ارتىنان پارتييالىق قىزمەتكە اۋىسامىن. مٷمكٸن, بٸزدٸ بٸرٸنشٸ قىلماس, حاتشى قىلسا, يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشى قىلادى, سوسىن بٸرٸنشٸنٸڭ سٶزٸن جازىپ, بٷكٸل قۇجاتتامانى اقتارىپ وتىراتىن ادام بولاتىن ەدٸم دەپ ويلايمىن. وسى جۋرناليستيكادا 80-گە دەيٸن شارشاماي, شاڭ جۇقتىرماي كەلگەنٸم ەلدەقايدا دۇرىس بولدى دەپ ەسەپتەيمٸن.
«حالىق كەڭەسٸ» «ەگەمەنگە» بەسەكەلەس بولدى
قايتا قۇرۋ جارييالانعان كەزدە بەسەكەلەستٸك تۇرعىدان سايلانعان جوعارعى كەڭەس بولاتىن. ولار گازەت شىعاراتىن بولىپ, سونى ماعان جٷكتەدٸ. جوعارعى كەڭەستٸڭ سەسسيياسىندا «حالىق كەڭەسٸ» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى ەتٸپ بەكٸتتٸ. ىلعي جاس جۋرناليستەردٸ ٸرٸكتەپ, ج.كەنجالين, م.توقاشباەۆ – بارلىعىنىڭ باسىن قوسىپ, تاتۋ ۇجىم جاسادىم. جاقسى گازەت بولدى. العاشقى جىلدىڭ ٶزٸندە-اق جۇرت سۇرانىسىنا يە بولدى. ارتىنان ەڭبەكاقىسىن, قالاماقىسىن – بەرٸن تٷزەپ الىپ, بٸراز جۇمىس ٸستەدٸك. سودان نە كەرەك, «ەگەمەننٸڭ» الدىن وراپ كەتەمٸز, كٶپ دٷنيەنٸ ودان بۇرىن شىعارامىز. دەپۋتاتتاردىڭ پٸكٸرٸن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, سىن ماقالالار جازامىز. ولار, ەرينە, سالماقتى, ساليقالى ماقالالار بولىپ شىعادى. سودان جۇرت «حالىق كەڭەسٸنە» قاراي اۋىسا باستاعاندا «ەگەمەننٸڭ» جٸگٸتتەرٸ «مۇنى جابۋ كەرەك» دەپ شىقتى. ودان كەيٸن جوعارى كەڭەس تاراپ كەتتٸ, ول تاراعاندا مەنٸ شاقىرىپ الدى دا, «اقيقات» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ باراسىز, 4–5 جىل جۇمىس ٸستەپ بەرەسٸز» دەدٸ.
«ەگەمەندٸك تۋرالى» دەكلاراتسييانىڭ جازىلۋىندا ەڭبەگٸمٸز بار. سول گازەتتٸڭ بٸرٸنشٸ نٶمٸرٸنە حالىقارالىق ازاماتتىق جٶنٸندەگٸ دەكلاراتسييا باياعىدا «يزۆەستييادا» جارييالانىپتى. سونى الىپ, قازاقشاعا اۋداردىم. سونداعى كٶپ دٷنيە, باپتار, كٶپ تەرمين بٸزدٸڭ سول دەكلاراتسييامىزدا جاتىر. ول دەكلاراتسييانىڭ باسقالاردان ٶزگەشەلٸگٸ دە بار, بٸراق ول كەزدە كەڭەس وداعى تاراعان جوق. مەسكەۋگە باعىنىشتىلىق بار. ونىڭ دا سالقىنى جوق ەمەس. بٸراق تۇڭعىش ەگەمەن ەل, ٶز تاعدىرىن ٶزٸ شەشۋگە قاقىلى دەگەن قاعيدانى سول دەكلاراتسييادا بەردٸك.
بٸز ەندٸ تەرتٸپتٸڭ ادامىمىز عوي. كەمشٸلٸكتەر بولىپ جاتاتىن شىعار. بٸراق مەن وتباسىما, ٸستەگەن قىزمەتٸمە, جٷرگەن ورتاما ادالمىن. بٸرەۋدٸ ارتىق نە كەم كٶرگەنٸم جوق, بارلىعىن تەڭ تۇتتىم.
اۋدارماشىعا قالامگەر بولۋ مٸندەتتٸ
بٸزدٸڭ قازاق اۋدارمالارىنىڭ كٶبٸن شەنەۋنٸكتەر اۋدارادى, دوعال بولاتىنى ونى قالامگەر اۋدارمايتىنىنان. اۋدارماشى ەرٸ قالامگەر بولۋ كەرەك, اقىن بولسا قۇبا-قۇپ. ول زەرتتەۋشٸ بولۋ قاجەت. ول كٶپ وقيتىن بولۋ كەرەك, اۋداراتىن تٸلدٸ عانا ەمەس قازاق تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرۋگە تيٸس. بٷكٸل نيۋانستارىن جەتە بٸلەتٸن ادام بولۋى كەرەك.
تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي دەيدٸ. وسىعان مەنٸڭ داۋىم بار. بٸز وسى ەنشٸلەپ الۋعا قۇمارمىز. اتالارىمىزعا مايقى بي شىڭعىس حاننىڭ نٶكەرٸ, قازاق دالاسىنان شىققان 14 بي شىڭعىس حاندى حان كٶتەردٸ دەگەن سٶز بار. ول 1200 جىلدىڭ شاماسى ەدٸ, سوندا قازاقتىڭ تٸلٸ سول جىلدان قالىپتاسقان جوق قوي. قازاق تٸلٸ ودان بۇرىن قالىپتاسقان, ونى «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى تٷرٸك تٸل» دەپ ٶزگەرتۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن.
«تەڭ – تەڭٸمەن, تەزەك – قابىمەن» دەپ جٷرمٸز. مۇنى بٸز كەدٸمگٸ بٸر جاقسى جاعىنان, تەڭ – تەڭٸمەن دەپ جاستارعا بايلانىستى ايتامىز. ول, جارايدى, دۇرىس بولسىن, بٸراق ول نەگە تەزەك قابىمەن جٷرەدٸ? مەنٸڭ ويىمشا, بۇرىن كەرۋەن تارتقان, تەڭدەپ جٷك ەكەلگەن, جولدا تٷستەنگەن, قونعان. وعان وت جاعۋ كەرەك, ول ٷشٸن قابىمەن تەزەك جٷرۋ قاجەت. سوندا ارتاتىن جٷك «تەڭ تەڭٸمەن تۇرسىن, ال تەزەك قابىمەن تۇرسىن» دەگەن سٶز ول.
«دٷنيە – جالعان دەيمٸز. ول دٷنيە ەمەس, دٷنييا جالعان. «دٷنييا» دەگەن ٶمٸر دەگەن سٶز, ال دٷنيە – مٷلٸك دەگەن سٶز. سوندىقتان «دٷنييا – جالعان» دەپ جازۋ كەرەك.
باۋىرساق دەگەن سٶزدٸ اۋدارامىز. ول – پٸسكەن نان. ال قازاق ايتقان, «ٶگەي ەنە – باۋىرساق, كٶردە جاتىپ قول بۇلعار» دەيدٸ. باۋىرساقتىڭ, كەرٸسٸنشە, تەرٸس ىڭعاي ماعىناسى دا بار.
سۇقبات دەگەن سٶزدٸ «ەگەمەن قازاقستاندا» جٷرگەندە «سيەزدەن كەيٸنگٸ سۇقبات» دەپ مەن ەنگٸزدٸم. سۇقبات دەگەن ەڭگٸمە عوي, ورىسشا «بەسەدا». اباي ايتقان, «جارايدى, ەر تابىلسا, قىلسا سۇقبات» دەيتٸنٸ بار عوي. سوعان قارسىلار دا بولدى. بٸراق سۇقبات سٶزٸ سٸڭٸپ كەتتٸ.
نارىق سٶزٸن دە وسىلاي قازاقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرگەنمٸن. باعدارلاما, ايقىنداما, تۇجىرىمداما – سونىڭ بارلىعى مەن ەنگٸزگەن دٷنيەلەر.
«ەگەمەن قازاقستاندا» جٷرگەندە جالپى 500-دەن اسا باس ماقالا جازعان اداممىن. مەن ولاردىڭ بارلىعى ستاندارت دەپ ويلامايمىن. «ەگەمەن قازاقستاندا» سەزدەن, پلەنۋمنان, كەيٸنگٸ تٶرت باعاندىق, بەس باعاندىق باس ماقالالاردىڭ بارلىعىن جازعان مەن بولاتىنمىن. ٶزٸم جازعان باس ماقالالاردىڭ, مورال تاقىرىبىنداعى باس ماقالالار بار, سولاردىڭ, كەم دەگەندە, ەلۋ پايىزى اعىپ تۇرعان پۋبليتسيستيكا بولاتىن.
ميحايل بۋلگاكوۆتى اۋدارعان, كينو تٷسٸرگەن, رٶلدە ويناعان ادامنىڭ ٶمٸرٸندە قيىندىقتار كٶپ بولادى دەپ جاتادى. مەن بۋلگاكوۆتى اۋدارايىن دەگەن ويىم جوق ەدٸ. «دەرٸگەردٸڭ جازبالارى», «اق گۆاردييا», «ماستەر مەن مارگاريتاعا» باتىلىم بارماي, تٸسٸم باتپاي, قولىم جەتپەي جٷرگەن. «قايتسەڭٸز دە, وسىنى اۋدارىپ بەرٸڭٸز» دەپ بولماعان سوڭ, العانىم راس. ونى كٶپ زەرتتەدٸم. ەڭ باستىسى, مەنٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸم, اۋدارعان اۆتورىمدى زەرتتەپ, سول جٶنٸندە ەسسە دەيسٸڭ بە, وچەرك دەيسٸڭ بە – سونداي زەرتتەۋ دٷنيە جازامىن. كٸتاپتا سول بار. كٸتاپ شىعاتىن بولدى, ارتىنان قاراسام, بۇل بۋلگاكوۆتىڭ شىعارمالارىن كينوعا تٷسٸرگەن, ەكرانعا شىعارعان, جالپى, وسىنى زەرتتەگەن جٸگٸتتەردٸڭ بٸرازى ٸشەكتەنٸپ, اۋىرادى. رٶلٸن ويناعان ەرتٸستەر دە وقىس وقيعاعا ۇشىراپ جاتادى ەكەن. مەن ولاي ويلاعان جوق ەدٸم, سول جىلى بەلٸم باستىرماي قالدى. سٶيتٸپ, قوزعالۋىم قيىن بولىپ, جٷرە المادىم. مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ اۋرۋحاناسىندا وتا جاساپ, پەتەربۋرگتەن قاراباەۆ دەگەن پروفەسسور شاقىرتىپ, امان قالعانمىن. قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر سەگٸز جىلعا جاقىندادى, بۋلگاكوۆتىڭ بۇل شىعارماسى قازاقشا ەكٸ رەت شىقتى. ونىڭ دۇرىس اۋدارىلعانىنا وراي «الاش» سىيلىعىن بەردٸ. قازاقشا, قازاق ۇعىمىنا كەلەتٸن دٷنيەلەردٸ ەسكەرۋ كەرەك. وسىنداي وقيعا بولىپ, وتاعا تٷسٸپ, ەيتەۋٸر, امان قالدىم. سونداي ەسەرٸ بار, جالپى, بۋلگاكوۆ دەگەن تەگٸن ادام ەمەس.
ەڭگٸمەلەسكەن:
اقبوتا مۇسابەكقىزى
