Foto: Ult.kz
Kórnekti jazýshy, tanymal jýrnalist, bilikti aýdarmashy Sarbas Aqtaev 90 jastan asyp otyr. Áitse de áli tyń, áli baqýat. Jazýyn da jazyp, ádemi áńgimesin de aityp otyr. Onyń qalamynan «Dala týraly tolǵaý», «Bular birinshi bolyp edi», «Qapshaǵai hikaiasy», «Altyn qalam», «Sharapatty shańyraq», «Abylai han» syndy ádebi-pýblitsistikalyq shyǵarmalar dúniege kelgen. Sonymen qatar «Tuńǵysh kitap», «Oqjetpes» atty óleńder jinaǵy da bar. Kórkem aýdarmamen de ainalysqan qalamger 12 roman, 20-ǵa jýyq hikaiat aýdarǵan. Ult.kz tilshisi ardager jýrnalistiń áńgimesin tyńdap qaitty.
Jýrnalistika úshin aqyndyǵymdy qurban ettim
Búginde ult baspasóziniń ardaqty aqsaqaly bolyp otyrmyn ǵoi. Respýblikalyq jetekshi gazet-jýrnaldarda basshylyq qyzmet atqardym. «Ara – Shmel» jýrnaly, «Jetisý» gazeti, respýblikalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde jemisti eńbek ettim. Táýelsiz Qazaqstannyń aqparat keńistiginde tyńnan túren salyp, qalyń oqyrmannyń ystyq yqylasyna bólengen «Halyq keńesi» gazetiniń jáne «Aqiqat» jýrnalynyń bas redaktory boldym.
«Aqyndyqty qurban qyldym» dep renjidi degen sózge orai aitatynym, shynynda, ol kezde bul sanaly túrde tańdaǵan mamandyǵym boldy. Biraq keide ártúrli kóńil kúi bolady. Sondaida:
«Aqyndyqty ákimdikke qurban qyp,
Júrgen jandar naǵyz Qudai urǵan jurt.
Jattap aitqan myń sózinen ákimniń,
Júrekjardy bir sózi artyq aqynnyń», – dep aitqanym bar.
Aqyndyq degen súiekpen bitip, quiylyp berilgen dúnie. Ol qansha qurban qylǵanymen, eshqashan sónbeidi. Al qabilettiń bir qyryn shyńdaý úshin, ótkirlep ushtaý úshin, bir qyryn ýaqytsha bolsa da, qurban qylýǵa bolady. Meniń «óleńdi qurban qyldym» deitinim sodan bolar. Biraq ómirbaqi jazyp júrgen soń, ol qalmaidy. Seni kúndiz bolmasa, túnde taýyp alady.
Shynynda da, basylym úshin aqyn degen qut, ol – taǵdyr tartý etken nesibe. Aqyn oiy ushqyr, qalamy júirik, saýatty, san salaly bolsa, ol, árine, sol uiymnyń, sol mekemeniń shyn mánindegi tiregi de, uiytqysy da bolady.
Bizdiń dosymyz Sherhan: «Jýrnalistiń arqalaǵany – altyn, jegeni – jantaq» dep aitatyn. Sol siiaqty jýrnalistiń shyn máninde eńbegi onsha elendi dep aita almaimyn. Qazir de solai. Jýrnalisti eleýdiń ornyna, kemshiligin tapqysy keletinder kóp. Bizdiń kezdegi jýrnalist kemshilikti durys qazyp, syndy ádil jazsa, oǵan basshylary ǵana emes, halyqtyń ózi baǵasyn beretin. Sóitip, aty ańyzǵa ainalatyn. Máselen, «Egemen Qazaqstanda» da, «Jetisýda» da gazettiń aidarlaryn, taqyryptaryn ómir-baqi óleńmen jazyp berippin. Keibir sharýashylyqtar, keibir aýdandar, sol gazette shyqqan qanatty sózderdi temirge, taqtaishaǵa jazyp, ilip qoiady eken. Sony issaparǵa shyqqanda kórip, eńbegimiz elenip, aqyndardy da jurt osylai syilaidy eken ǵoi degen oi keldi. Shynynda da eńbek dalaǵa ketpegen ǵoi deimin.
Eńbek degen ne? Eńbek, shynynda, jýrnalister memlekettik marapatqa onsha kóp ilikpeidi. Osy kúnge deiin Qazaqstanda Memlekettik syilyq alǵan bir jýrnalist joq. Saýytbek aldy, ol biraq ádebi eńbegi úshin, Ábishtiń shyǵarmashylyq eńbekterin zerttep aldy. Al, jalpy, jýrnalisten syilyq alǵany joq. Buryn da solai bolǵan, qazir de solai ǵoi deimin. Jyl saiyn sharýashylyq adamdaryna, muǵalimderge, dárigerlerge marapat, nagrada berilip jatady. Sonyń ishinde jýrnalist ilýde bireý-aq. Al Jýrnalister odaǵy ondaiǵa aralaspaidy. Jýrnalisterdiń eńbegi kóp baǵalanbaidy.
Men ózim marapattan kendemin dep aita almaimyn. Alǵashqy ordendi – «Qurmet» belgisin «Jetisýdan» «Egemenge» aýysqan kezde aldym. Óitkeni oǵan Almaty oblysynyń atynan usynylyppyn. Toǵyz jylǵy eńbegim, qanshama Jetisý óńiriniń ardagerlerin, azamattaryn jaryqqa shyǵarǵan eńbegimdi úlken gazetke aýysqan soń ǵana elegen bolý kerek, sonda aldym. Ekinshi ordendi «Egemennen» aldym. Al jýrnalisterdi kóbine basqa qyzmetke onsha elemeidi. Máselen, oblystyq gazetke ádebi qyzmetker bolyp barardyń aldynda oblystyq komsomol komiteti lektorlar tobynyń jetekshiligine shaqyrǵan. Men sony qurban etip, 60 somdai artyǵyna qaramai, 880 somdyq ádebi qyzmetkerlikke keldim. Sol komsomolda júrsem, artynan partiialyq qyzmetke aýysamyn. Múmkin, bizdi birinshi qylmas, hatshy qylsa, ideologiia jónindegi hatshy qylady, sosyn birinshiniń sózin jazyp, búkil qujattamany aqtaryp otyratyn adam bolatyn edim dep oilaimyn. Osy jýrnalistikada 80-ge deiin sharshamai, shań juqtyrmai kelgenim áldeqaida durys boldy dep esepteimin.
«Halyq keńesi» «Egemenge» básekeles boldy
Qaita qurý jariialanǵan kezde básekelestik turǵydan sailanǵan Joǵarǵy keńes bolatyn. Olar gazet shyǵaratyn bolyp, sony maǵan júktedi. Joǵarǵy keńestiń sessiiasynda «Halyq keńesi» gazetiniń redaktory etip bekitti. Ylǵi jas jýrnalisterdi iriktep, J.Kenjalin, M.Toqashbaev – barlyǵynyń basyn qosyp, tatý ujym jasadym. Jaqsy gazet boldy. Alǵashqy jyldyń ózinde-aq jurt suranysyna ie boldy. Artynan eńbekaqysyn, qalamaqysyn – bárin túzep alyp, biraz jumys istedik. Sodan ne kerek, «Egemenniń» aldyn orap ketemiz, kóp dúnieni odan buryn shyǵaramyz. Depýtattardyń pikirin arqaý ete otyryp, syn maqalalar jazamyz. Olar, árine, salmaqty, saliqaly maqalalar bolyp shyǵady. Sodan jurt «Halyq keńesine» qarai aýysa bastaǵanda «Egemenniń» jigitteri «muny jabý kerek» dep shyqty. Odan keiin Joǵary keńes tarap ketti, ol taraǵanda meni shaqyryp aldy da, «Aqiqat» jýrnalyna bas redaktor bolyp barasyz, 4–5 jyl jumys istep beresiz» dedi.
«Egemendik týraly» deklaratsiianyń jazylýynda eńbegimiz bar. Sol gazettiń birinshi nómirine halyqaralyq azamattyq jónindegi deklaratsiia baiaǵyda «Izvestiiada» jariialanypty. Sony alyp, qazaqshaǵa aýdardym. Sondaǵy kóp dúnie, baptar, kóp termin bizdiń sol deklaratsiiamyzda jatyr. Ol deklaratsiianyń basqalardan ózgesheligi de bar, biraq ol kezde Keńes Odaǵy taraǵan joq. Máskeýge baǵynyshtylyq bar. Onyń da salqyny joq emes. Biraq tuńǵysh egemen el, óz taǵdyryn ózi sheshýge qaqyly degen qaǵidany sol deklaratsiiada berdik.
Biz endi tártiptiń adamymyz ǵoi. Kemshilikter bolyp jatatyn shyǵar. Biraq men otbasyma, istegen qyzmetime, júrgen ortama adalmyn. Bireýdi artyq ne kem kórgenim joq, barlyǵyn teń tuttym.
Aýdarmashyǵa qalamger bolý mindetti
Bizdiń qazaq aýdarmalarynyń kóbin sheneýnikter aýdarady, doǵal bolatyny ony qalamger aýdarmaitynynan. Aýdarmashy ári qalamger bolý kerek, aqyn bolsa quba-qup. Ol zertteýshi bolý qajet. Ol kóp oqityn bolý kerek, aýdaratyn tildi ǵana emes qazaq tilin jetik meńgerýge tiis. Búkil niýanstaryn jete biletin adam bolýy kerek.
Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maiqy bi deidi. Osyǵan meniń daýym bar. Biz osy enshilep alýǵa qumarmyz. Atalarymyzǵa Maiqy bi Shyńǵys hannyń nókeri, qazaq dalasynan shyqqan 14 bi Shyńǵys handy han kóterdi degen sóz bar. Ol 1200 jyldyń shamasy edi, sonda qazaqtyń tili sol jyldan qalyptasqan joq qoi. Qazaq tili odan buryn qalyptasqan, ony «túgel sózdiń túbi bir, túp atasy túrik til» dep ózgertýi kerek dep oilaimyn.
«Teń – teńimen, tezek – qabymen» dep júrmiz. Muny biz kádimgi bir jaqsy jaǵynan, teń – teńimen dep jastarǵa bailanysty aitamyz. Ol, jaraidy, durys bolsyn, biraq ol nege tezek qabymen júredi? Meniń oiymsha, buryn kerýen tartqan, teńdep júk ákelgen, jolda tústengen, qonǵan. Oǵan ot jaǵý kerek, ol úshin qabymen tezek júrý qajet. Sonda artatyn júk «teń teńimen tursyn, al tezek qabymen tursyn» degen sóz ol.
«Dúnie – jalǵan deimiz. Ol dúnie emes, dúniia jalǵan. «Dúniia» degen ómir degen sóz, al dúnie – múlik degen sóz. Sondyqtan «dúniia – jalǵan» dep jazý kerek.
Baýyrsaq degen sózdi aýdaramyz. Ol – pisken nan. Al qazaq aitqan, «Ógei ene – baýyrsaq, kórde jatyp qol bulǵar» deidi. Baýyrsaqtyń, kerisinshe, teris yńǵai maǵynasy da bar.
Suqbat degen sózdi «Egemen Qazaqstanda» júrgende «Siezden keiingi suqbat» dep men engizdim. Suqbat degen áńgime ǵoi, oryssha «beseda». Abai aitqan, «jaraidy, er tabylsa, qylsa suqbat» deitini bar ǵoi. Soǵan qarsylar da boldy. Biraq suqbat sózi sińip ketti.
Naryq sózin de osylai qazaqtyń sanasyna sińirgenmin. Baǵdarlama, aiqyndama, tujyrymdama – sonyń barlyǵy men engizgen dúnieler.
«Egemen Qazaqstanda» júrgende jalpy 500-den asa bas maqala jazǵan adammyn. Men olardyń barlyǵy standart dep oilamaimyn. «Egemen Qazaqstanda» sezden, plenýmnan, keiingi tórt baǵandyq, bes baǵandyq bas maqalalardyń barlyǵyn jazǵan men bolatynmyn. Ózim jazǵan bas maqalalardyń, moral taqyrybyndaǵy bas maqalalar bar, solardyń, kem degende, elý paiyzy aǵyp turǵan pýblitsistika bolatyn.
Mihail Býlgakovty aýdarǵan, kino túsirgen, rólde oinaǵan adamnyń ómirinde qiyndyqtar kóp bolady dep jatady. Men Býlgakovty aýdaraiyn degen oiym joq edi. «Dárigerdiń jazbalary», «Aq gvardiia», «Master men Margaritaǵa» batylym barmai, tisim batpai, qolym jetpei júrgen. «Qaitseńiz de, osyny aýdaryp berińiz» dep bolmaǵan soń, alǵanym ras. Ony kóp zerttedim. Eń bastysy, meniń bir ereksheligim, aýdarǵan avtorymdy zerttep, sol jóninde esse deisiń be, ocherk deisiń be – sondai zertteý dúnie jazamyn. Kitapta sol bar. Kitap shyǵatyn boldy, artynan qarasam, bul Býlgakovtyń shyǵarmalaryn kinoǵa túsirgen, ekranǵa shyǵarǵan, jalpy, osyny zerttegen jigitterdiń birazy ishektenip, aýyrady. Rólin oinaǵan ártister de oqys oqiǵaǵa ushyrap jatady eken. Men olai oilaǵan joq edim, sol jyly belim bastyrmai qaldy. Sóitip, qozǵalýym qiyn bolyp, júre almadym. Ministrler kabinetiniń aýrýhanasynda ota jasap, Peterbýrgten Qarabaev degen professor shaqyrtyp, aman qalǵanmyn. Qudaiǵa shúkir, qazir segiz jylǵa jaqyndady, Býlgakovtyń bul shyǵarmasy qazaqsha eki ret shyqty. Onyń durys aýdarylǵanyna orai «Alash» syilyǵyn berdi. Qazaqsha, qazaq uǵymyna keletin dúnielerdi eskerý kerek. Osyndai oqiǵa bolyp, otaǵa túsip, áiteýir, aman qaldym. Sondai áseri bar, jalpy, Býlgakov degen tegin adam emes.
Áńgimelesken:
Aqbota Musabekqyzy
