فوتو: «وتباسى حرەستوماتيياسى» جوباسى سايتىنان
بەتاشار – قازاقتىڭ كەلٸن تٷسٸرگەندە جاسالاتىن سالتىنىڭ بٸرٸ. شىمىلدىق ٸشٸندە وتىرعان كەلٸننٸڭ باسىنا ورامال جاۋىپ, توي ٶتٸپ جاتقان ٷيدٸڭ ەڭ جاقىن, ٷلگٸلٸ كەلٸندەرٸ ەكٸ جاعىنان قولتىقتاپ الىپ شىعادى. بەتاشاردىڭ تەربيەلٸك مەنٸ زور بولعاندىقتان, كەلٸنشەكتٸڭ ەكٸ جاعىنا تۇراتىن ەيەلدەر جەسٸر, جەڭٸلتەك, ت.ب. بولماۋى قاتاڭ ەسكەرٸلەدٸ. بۇل تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸ «وتباسى حرەستوماتيياسى» جوباسىنىڭ اۆتورى سانجار كەرٸمبايمەن ەڭگٸمەلەستٸ.
بەتٸ اشىلاتىن جاڭا تٷسكەن كەلٸنگە بەتاشار جىرى ارقىلى اتا-ەنەسٸن, ٷي-ٸشٸن تانىستىرادى, ەرقايسىنا جەكە-جەكە سەلەم جاساتادى. سەلەم العان ادام جاس كەلٸنگە بەرەتٸن سىي-سىياپاتىن اتايدى. «وتباسى حرەستوماتيياسى» جوباسىنىڭ اۆتورى سانجار كەرٸمباي دەل قازاقتىڭ بەتاشارىنداي بەتاشار ەلٸ كٶرمەگەنٸن, تٸپتٸ ەستٸمەگەنٸن ايتادى.
فوتو: kurmangazy.astr.muzkult.ru
«ٶزٸم دەل بٸزدٸكٸندەي بەتاشاردى ەزەربايجانداردان نەمەسە تٷرٸكتەردەن كٶرگەن جوقپىن. التىن وردانىڭ كەزٸندە, جالپى قارا شاڭىراقتا قازاقتار قالىپ قويعان. ونىڭ ٷستٸنە عالىمدار كٶشپەندٸلەردٸڭ سالت-دەستٷرلەرٸن دٸنگە بەيٸمدەپ الىپ قالۋمەن قوجا احمەت ياساۋي اينالىستى دەيدٸ. تٷركٸستان دا قازاقستاننان توپىراعىندا قالىپ كەتكەننەن كەيٸن ونىڭ ىقپالى, مەدەني ەسەرٸ قازاقستاندا قالدى دەپ ويلايمىن.
سەبەبٸ ٶزبەكتەردٸ كٶردٸم, بٸراق ٶزبەكتەر تەجٸكتەرمەن ارالاسىپ, پارسى تٸلدٸ ۇلىسپەن ساپىرىلىسىپ كەتكەننەن كەيٸن بۇلاردا بۇل دەستٷر ساقتالماعان سيياقتى. سايرامدا تۇراتىن ٶزبەك دوستارىم كەلٸن العاندا شاقىرعان, مەن باردىم. ولاردا سەلەم سالعاندا بٸزدەگٸدەي ارنايى بٷكٸل ەلدٸ اتاپ شىعىپ, ەرۋاقتاردان باستاپ بەرٸنە سەلەم سالدىرىپ وتىرمايدى. مازمۇندىق, ەستەتيكالىق, فيلوسوفييالىق جاعىنان اسا بٸر تەرەڭ كٶرٸنگەن جوق. ونىمەن سالىستىرعاندا قازاقتاردىڭ بەتاشارىنىڭ فورماسى ەدەمٸ قالىپتاسقان, كەلە سالىپ شىمىلدىققا وتىرعىزۋ, كەلٸندٸ كٶرسەتپەۋ, ەرتەڭٸنە ەلدٸڭ يگٸ جاقسىلارىنىڭ الدىنا شىعارۋ, سوسىن ەرۋاقتاردان باستاپ يٸلٸپ سەلەم سالدىرىپ, بەرٸنە تاعزىم ەتكٸزۋ, ەڭ سوڭىندا اقساقالعا باتا بەرگٸزٸپ بارىپ, ەنەسٸنٸڭ بەتٸن اشۋى دەگەننٸڭ بەرٸ ەدەمٸ سالتقا قۇرىلعان», – دەيدٸ سانجار كەرٸمباي.
سپيكەردٸڭ سٶزٸنشە, ول تٷركييا مەملەكەتٸندە تۇرىپ, تٷرٸكتەردٸڭ كەلٸن الۋىن كٶرگەن. ايتۋىنشا, تٷركٸتەردە دە, ٶزبەكتەردە دە قازاقتىكٸندەي بەتاشار جوق كٶرٸنەدٸ.
«تٷركٸتەردٸڭ دە, ٶزبەكتەردٸڭ دە تويىنا قاتىسىپ كٶردٸم, ونداي بەتاشار بولمايدى. ەزەربايجان, قىرعىزداردٸكٸن كٶرگەن جوقپىن, بٸراق ولاردا وسىنداي بار دەپ تە ەستٸمەدٸم. ۆيدەوسىن دا كٶرمەدٸم. سوعان قاراپ, دەل بٸزدەكٸسٸ يسلام دٸنٸمەن بايلانىسقاننان كەيٸن, مازمۇندىق جاعىنان العاندا, سەلەم سالىپ تۇرعان كەزدە بەتاشاردىڭ جىرىن ادام اتا حاۋا انادان باستايدى. پايعامبارعا ون سالاۋات ايتقىزادى. سوندىقتان بٸزدەگٸسٸ قۇرانمەن سۋعارىلعان, قۇران فيلوسوفيياسىمەن بايىتىلعان تٷرٸ دەپ ويلايمىن.
مەن سوڭىنا تٷسٸپ زەرتتەيتٸن ەتنوگراف, مەن ونىڭ قيسساسىن تابۋعا تىرىسامىن. كٶپشٸلٸك «سالت دەستٷر سٶيلەيدٸ» كٸتابىن وقىعان شىعار دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. وندا ەگجەي-تەگجەيلٸ جەتكٸزەدٸ, نە ٷشٸن حاۋا انانى جاراتتى, نە ٷشٸن ەيەلدٸڭ دەنەسٸ مايىسقاق, ەر ادامنىڭ دەنەسٸ نەگە ٸرٸ بولادى, ەركەك نەگە كوسمەتيكا پايدالانبايدى, نەگە ەيەل ادام كوسمەتيكاعا تەۋەلدٸ بولادى, سوسىن «بٸر كٶرگەننەن عاشىق بولۋ» دەگەن ينستينكت قايدان پايدا بولدى, حاۋا انا نەگە يٸلٸپ سەلەم سالدى, ول كەزدە اتا-ەنەسٸ جوق ەدٸ دەپ بەرٸن تارقاتادى. تانىسايىق دەگەندە ٷش قادام ارتقا بەردٸ, ٶزٸڭ كەل دەدٸ دەپ يبا-ەدەپتٸڭ بەرٸن تولتىرىپ تاستاعان بەتاشاردىڭ قيسساسىنا. مەنٸڭشە, بۇل تەك قازاقتاردا عانا بار. بۇل تازا كٶشپەندٸلەردٸڭ عۇلامالارى ويلاپ تاپقان قيسسا دەپ توپشىلايمىن», – دەيدٸ سانجار كەرٸمباي.
سپيكەر ٶركەنيەت مەن مونومەدەنيەتتٸڭ ماڭىزى ارقىلى ادامزاتتىڭ مەدەنيەتٸن بارىنشا الۋانتٷرلٸ قىلىپ كٶرسەتۋ تيٸمدٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«مەدەني الۋاندىلىقتان ارىلعان سايىن ادام بٸرتەكتٸلٸككە كەتەدٸ دا, بٸرتەكتٸلٸك مونومەدەنيەت ادامدى جالىقتىرىپ جٸبەرەدٸ. ادامنىڭ ٶمٸرگە دەگەن قۇلشىنىسى تٷسٸپ كەتەدٸ. باردىق جەردە كوكو كولا ٸشٸپ, بارلىق جەردە رەپ بيلەي بەرگەننەن كەيٸن, ول جەردە ادامنىڭ مەدەني قۇندىلىقتاردى ٶندٸرۋٸ قابٸلەتٸ كٶرٸنبەي قالادى. ادام تەك قانا گازدى سۋسىن ٸشٸپ الىپ, بولماسا ناركوتيك شەگٸپ الىپ, رەپ بيلەي بەرەتٸن جىندى سيياقتى كٶرٸنٸپ قالادى.
ەستەتيكالىق جاعىنان دا, فيلوسوفييالىق جاعىنان دا باي مازمۇنعا يە نەرسەلەردٸ الىپ قالىپ, ادامزاتتىڭ بٸر قۇندىلىعى رەتٸندە ۇستاپ وتىرۋ كەرەك. ەگەر ونىڭ بەرٸن جويا بەرەتٸن بولسا, وندا ٸرٸ كومپانييالار بەرٸن تالقانداپ تاستايدى عوي.
جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتى ساقتاپ قالۋ كەرەك, ادام بٸرتەكتٸ بولماۋى كەرەك, ادامزات ٶزٸنٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن تاريحىندا ٶندٸرگەن قانشاما مەدەني قۇندىلىقتى ىسىراپ قىلماۋ كەرەك, اياق استى قىلماۋ كەرەك دەپ ويلايمىن», – دەيدٸ س.كەرٸمباي.
ونىڭ سٶزٸنشە, بٸراق قازاقستان قوعامى ٷشٸن بۇل قالاي بولادى دەگەندە ماڭىزدى بٸرنەشە مەسەلە بارى جاسىرىن ەمەس. ٶيتكەنٸ, قازاقستانداعى ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ كوەففيتسيەنتٸن تٷسٸرمەۋ كەرەك.
«بٷگٸنگٸدەي اعىلشىن تٸلٸ مەن ماتەماتيكانىڭ, ٸت-دٸڭ مەدەنيەتٸ كٷشەيگەن زاماندا قازاقستانداعى ادامداردى, قازاقتاردى مەدەني قالىپتاسۋىنان ايىرىپ, سوسىن قۋىس كەۋدە دەرتٸنە ۇشىراتادى. سالت-دەستٷرمەن قوسا ايتىلىپ وتىراتىن شەجٸرەسٸ, قيسساسى, اڭىزى بٸرگە جٷرٸپ وتىرۋ كەرەك. ەگەر بۇل سالت دەستٷردٸڭ بەرٸن تەركٸلەي بەرسە, اياق استى قىلا بەرسە, قازاقستانداعى ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ كوەففيتسيەنتٸ تٷسٸپ كەتەدٸ. بٸزدەگٸ ماڭىزى وسىنداي. قازاقستان ۇلتتىق مەدەنيەتٸن, فيلوسوفيياسىن, مازمۇنىن جارقىراعان ەستەتيكالىق باي تۇتىپ, تٶگٸلٸپ, جارقىراپ تۇرعان بەينەدە ٷلكەن ساحنادان, تەلەديداردان, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە, مەكتەپتە ٸس-شارالاردا كٶرمەگەننەن كەيٸن ٶزٸن دامىماي قالعان ۇلت سيياقتى قور سەزٸنەدٸ دا, كٶرٸنگەنگە ەلٸكتەۋ سودان شىعادى نەگٸزٸندە. ال ٶزٸنٸڭ باي مەدەنيەتٸنە مالىنىپ ٶسكەن, قانىپ ٶسكەن ادامدار تٸپتٸ ورىسقا دا, اعىلشىنعا دا قىزىقپايدى. مىسالى, مەدەنيەتكە مالىنىپ ٶسكەن عالىمدار قانىس سەتباەۆ بولسىن, ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ بولسىن, ولاردى قىزىقتىرمايدى. گەرمانيياعا شاقىرىپ جاتىر ما, لەنينگرادتا وقىپ جاتىر ما, ٶزٸنٸڭ دومبىراسىن ارقالاپ, جٷرگەن جەرٸندە ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸن پاش ەتٸپ جٷرە بەرەدٸ, بٸرەۋگە جۇتىلمايدى.
سوندىقتان بۇل مەدەني قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعىن تيٸمدٸ ناسيحاتتاپ, دامىتا الاتىن بولسا, وندا بولاشاقتا قازاقتىڭ وقىعان توقىعان جٸگٸتتەرٸ, قىزدارى بويىنداعى سونشاما تالانتىن قور قىلىپ, امەريكاعا, بەرلينگە, رەسەيگە بولسىن مەدەني جۇتىلىپ, بٸر جەردەن ٸشۋدٸ, بٸر جەردەن قاڭعىرۋدى, بٸر جەردەن ەدەپسٸزدٸكتٸ ٷيرەنٸپ كەلٸپ جٷرمەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ بولاشاق قازاقتىڭ, جاس بۋىننىڭ بەرٸن قۋىس كەۋدە ەمەس, كٶكٸرەكتەرٸ رۋحاني باي, ٶزگەنٸڭ مەدەنيەتٸنە جۇتىلمايتىن, كەرٸسٸنشە ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸنە سيقىرلاپ شاقىرىپ تۇراتىنداي, قايراتتى تۇلعالاردىڭ شىعۋىنا سەپتەسەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن», – دەيدٸ سانجار كەرٸمباي.
وعان دەلەل, «وتباسى حرەستوماتيياسى» جوباسىنىڭ اۆتورى سوڭعى ەكٸ جىلدا شىعارعان «ٶزبەكەلٸ جەنە مەدەني مايدان», سوسىن «قانىش جەنە عىلىمي مايدان» كٸتاپتارى. بۇل تۋرالى ٶزٸ بىلاي دەيدٸ:
«ەكەۋٸ دە كٸشكەنتاي كەزٸنەن باستاپ قازاقتىڭ ەن, كٷي, شەجٸرە, اڭىز-ەفسانا, قيسسالاردىڭ بارلىعىن جاتقا بٸلەدٸ, ەكەۋٸ دە نە ورىسقا, نە باتىسقا جۇتىلعان جوق. ەكەۋٸ دە تازا قازاقى بەينەدە وسىنداي ٶركەنيەت جاساپ شىعاردى. وسىنىڭ بەرٸ مەدەني قۇندىلىقتاردىڭناسيحاتتالۋىنىڭ ارقاسىندا بولدى», – دەيدٸ سانجار كەرٸمباي.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
