Foto: «Otbasy hrestomatiiasy» jobasy saitynan
Betashar – qazaqtyń kelin túsirgende jasalatyn saltynyń biri. Shymyldyq ishinde otyrǵan kelinniń basyna oramal jaýyp, toi ótip jatqan úidiń eń jaqyn, úlgili kelinderi eki jaǵynan qoltyqtap alyp shyǵady. Betashardyń tárbielik máni zor bolǵandyqtan, kelinshektiń eki jaǵyna turatyn áielder jesir, jeńiltek, t.b. bolmaýy qatań eskeriledi. Bul týraly Ult.kz tilshisi «Otbasy hrestomatiiasy» jobasynyń avtory Sanjar Kerimbaimen áńgimelesti.
Beti ashylatyn jańa túsken kelinge betashar jyry arqyly ata-enesin, úi-ishin tanystyrady, árqaisyna jeke-jeke sálem jasatady. Sálem alǵan adam jas kelinge beretin syi-syiapatyn ataidy. «Otbasy hrestomatiiasy» jobasynyń avtory Sanjar Kerimbai dál qazaqtyń betasharyndai betashar áli kórmegenin, tipti estimegenin aitady.
Foto: kurmangazy.astr.muzkult.ru
«Ózim dál bizdikindei betashardy ázerbaijandardan nemese túrikterden kórgen joqpyn. Altyn ordanyń kezinde, jalpy qara shańyraqta qazaqtar qalyp qoiǵan. Onyń ústine ǵalymdar kóshpendilerdiń salt-dástúrlerin dinge beiimdep alyp qalýmen Qoja Ahmet Iasaýi ainalysty deidi. Túrkistan da Qazaqstannan topyraǵynda qalyp ketkennen keiin onyń yqpaly, mádeni áseri Qazaqstanda qaldy dep oilaimyn.
Sebebi ózbekterdi kórdim, biraq ózbekter tájiktermen aralasyp, parsy tildi ulyspen sapyrylysyp ketkennen keiin bularda bul dástúr saqtalmaǵan siiaqty. Sairamda turatyn ózbek dostarym kelin alǵanda shaqyrǵan, men bardym. Olarda sálem salǵanda bizdegidei arnaiy búkil eldi atap shyǵyp, árýaqtardan bastap bárine sálem saldyryp otyrmaidy. Mazmundyq, estetikalyq, filosofiialyq jaǵynan asa bir tereń kóringen joq. Onymen salystyrǵanda qazaqtardyń betasharynyń formasy ádemi qalyptasqan, kele salyp shymyldyqqa otyrǵyzý, kelindi kórsetpeý, erteńine eldiń igi jaqsylarynyń aldyna shyǵarý, sosyn árýaqtardan bastap iilip sálem saldyryp, bárine taǵzym etkizý, eń sońynda aqsaqalǵa bata bergizip baryp, enesiniń betin ashýy degenniń bári ádemi saltqa qurylǵan», – deidi Sanjar Kerimbai.
Spikerdiń sózinshe, ol Túrkiia memleketinde turyp, túrikterdiń kelin alýyn kórgen. Aitýynsha, túrkiterde de, ózbekterde de qazaqtykindei betashar joq kórinedi.
«Túrkiterdiń de, ózbekterdiń de toiyna qatysyp kórdim, ondai betashar bolmaidy. Ázerbaijan, qyrǵyzdardikin kórgen joqpyn, biraq olarda osyndai bar dep te estimedim. Videosyn da kórmedim. Soǵan qarap, dál bizdekisi Islam dinimen bailanysqannan keiin, mazmundyq jaǵynan alǵanda, sálem salyp turǵan kezde betashardyń jyryn Adam ata Haýa anadan bastaidy. Paiǵambarǵa on salaýat aitqyzady. Sondyqtan bizdegisi Quranmen sýǵarylǵan, Quran filosofiiasymen baiytylǵan túri dep oilaimyn.
Men sońyna túsip zertteitin etnograf, men onyń qissasyn tabýǵa tyrysamyn. Kópshilik «Salt dástúr sóileidi» kitabyn oqyǵan shyǵar dep úmittenemin. Onda egjei-tegjeili jetkizedi, ne úshin Haýa anany jaratty, ne úshin áieldiń denesi maiysqaq, er adamnyń denesi nege iri bolady, erkek nege kosmetika paidalanbaidy, nege áiel adam kosmetikaǵa táýeldi bolady, sosyn «bir kórgennen ǵashyq bolý» degen instinkt qaidan paida boldy, Haýa ana nege iilip sálem saldy, ol kezde ata-enesi joq edi dep bárin tarqatady. Tanysaiyq degende úsh qadam artqa berdi, óziń kel dedi dep iba-ádeptiń bárin toltyryp tastaǵan betashardyń qissasyna. Menińshe, bul tek qazaqtarda ǵana bar. Bul taza kóshpendilerdiń ǵulamalary oilap tapqan qissa dep topshylaimyn», – deidi Sanjar Kerimbai.
Spiker órkeniet men monomádeniettiń mańyzy arqyly adamzattyń mádenietin barynsha alýantúrli qylyp kórsetý tiimdi ekenin atap ótti.
«Mádeni alýandylyqtan arylǵan saiyn adam birtektilikke ketedi da, birtektilik monomádeniet adamdy jalyqtyryp jiberedi. Adamnyń ómirge degen qulshynysy túsip ketedi. Bardyq jerde koko kola iship, barlyq jerde rep bilei bergennen keiin, ol jerde adamnyń mádeni qundylyqtardy óndirýi qabileti kórinbei qalady. Adam tek qana gazdy sýsyn iship alyp, bolmasa narkotik shegip alyp, rep bilei beretin jyndy siiaqty kórinip qalady.
Estetikalyq jaǵynan da, filosofiialyq jaǵynan da bai mazmunǵa ie nárselerdi alyp qalyp, adamzattyń bir qundylyǵy retinde ustap otyrý kerek. Eger onyń bárin joia beretin bolsa, onda iri kompaniialar bárin talqandap tastaidy ǵoi.
Jalpy adamzattyq qundylyqty saqtap qalý kerek, adam birtekti bolmaýy kerek, adamzat óziniń júrip ótken tarihynda óndirgen qanshama mádeni qundylyqty ysyrap qylmaý kerek, aiaq asty qylmaý kerek dep oilaimyn», – deidi S.Kerimbai.
Onyń sózinshe, biraq Qazaqstan qoǵamy úshin bul qalai bolady degende mańyzdy birneshe másele bary jasyryn emes. Óitkeni, Qazaqstandaǵy adamdardyń ómir súrýge degen qulshynysynyń koeffitsientin túsirmeý kerek.
«Búgingidei aǵylshyn tili men matematikanyń, IT-diń mádenieti kúsheigen zamanda Qazaqstandaǵy adamdardy, qazaqtardy mádeni qalyptasýynan aiyryp, sosyn qýys keýde dertine ushyratady. Salt-dástúrmen qosa aitylyp otyratyn shejiresi, qissasy, ańyzy birge júrip otyrý kerek. Eger bul salt dástúrdiń bárin tárkilei berse, aiaq asty qyla berse, Qazaqstandaǵy adamdardyń ómir súrýge degen qulshynysynyń koeffitsienti túsip ketedi. Bizdegi mańyzy osyndai. Qazaqstan ulttyq mádenietin, filosofiiasyn, mazmunyn jarqyraǵan estetikalyq bai tutyp, tógilip, jarqyrap turǵan beinede úlken sahnadan, teledidardan, kúndelikti ómirde, mektepte is-sharalarda kórmegennen keiin ózin damymai qalǵan ult siiaqty qor sezinedi da, kóringenge elikteý sodan shyǵady negizinde. Al óziniń bai mádenietine malynyp ósken, qanyp ósken adamdar tipti orysqa da, aǵylshynǵa da qyzyqpaidy. Mysaly, mádenietke malynyp ósken ǵalymdar Qanys Sátbaev bolsyn, Ózbekáli Jánibekov bolsyn, olardy qyzyqtyrmaidy. Germaniiaǵa shaqyryp jatyr ma, Leningradta oqyp jatyr ma, óziniń dombyrasyn arqalap, júrgen jerinde óziniń mádenietin pash etip júre beredi, bireýge jutylmaidy.
Sondyqtan bul mádeni qundylyqtardyń barlyǵyn tiimdi nasihattap, damyta alatyn bolsa, onda bolashaqta qazaqtyń oqyǵan toqyǵan jigitteri, qyzdary boiyndaǵy sonshama talantyn qor qylyp, Amerikaǵa, Berlinge, Reseige bolsyn mádeni jutylyp, bir jerden ishýdi, bir jerden qańǵyrýdy, bir jerden ádepsizdikti úirenip kelip júrmeidi. Munyń bári bolashaq qazaqtyń, jas býynnyń bárin qýys keýde emes, kókirekteri rýhani bai, ózgeniń mádenietine jutylmaityn, kerisinshe óziniń mádenietine siqyrlap shaqyryp turatyndai, qairatty tulǵalardyń shyǵýyna septesedi dep esepteimin», – deidi Sanjar Kerimbai.
Oǵan dálel, «Otbasy hrestomatiiasy» jobasynyń avtory sońǵy eki jylda shyǵarǵan «Ózbekáli jáne mádeni maidan», sosyn «Qanysh jáne ǵylymi maidan» kitaptary. Bul týraly ózi bylai deidi:
«Ekeýi de kishkentai kezinen bastap qazaqtyń án, kúi, shejire, ańyz-áfsana, qissalardyń barlyǵyn jatqa biledi, ekeýi de ne orysqa, ne batysqa jutylǵan joq. Ekeýi de taza qazaqy beinede osyndai órkeniet jasap shyǵardy. Osynyń bári mádeni qundylyqtardyńnasihattalýynyń arqasynda boldy», – deidi Sanjar Kerimbai.
Aqbota Musabekqyzy
