سەلەفيلەردٸڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸ قازاقتىڭ تابيعاتىنا مٷلدە كەراعار

– ەلبەتتە, سول دٸنتانۋشىلار مەن عا­لىمداردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تٷسٸنەمٸن ەرٸ تىيىم سالۋ قاجەت دەگەن پٸكٸرلەرٸن قول­دايمىن, – دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن وڭعار ٶمٸربەك: – سەبەبٸ قازاق ۇلت بولىپ ۇيىس­قالى بەرٸ مۇسىلمان. ونىڭ ٸشٸندە بٸر عانا حانافي مەزھابى مەن مەتۋريدي اقيداسىن ۇستانعان. سول ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا عانا قازاقستان مەن ورتا ازييادا سان عاسىردان بەرٸ دٸني الاۋىزدىق ورىن الماعان. ەندٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز باياندى ەرٸ حالقىمىزدىڭ بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعى بەرٸك, يمانى كەمٸل, دٸنٸمٸز ودان ەرٸ نىعايا تٷسسٸن دەسەك, وعان سىزات تۇرماق, كٷمەن تۋعىزاتىن اعىمدار مەن توپتارعا جول بەرمەۋگە تيٸسپٸز. مۇنى ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ دە تالاپ ەتەدٸ. 

– ٶزدەرٸن العاشقى سەلەفتارمەن باي­لانىستىرىپ جٷرگەن سەلەفيلەردەن كەلەتٸن قاۋٸپ-قاتەر قانداي? 

 – سەلەفيلەردٸڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸ قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلاردان بەرٸ قالىپ­تاسقان مۇسىلماندىق تٷسٸنٸگٸنە مٷلدە كە­راعار. ولاردىڭ سەنٸم تۇعىرناماسىندا جالپى قازاقشىلىققا, ەلدٸككە, وتانشىل­دىققا ورىن جوق. بۇلاردى ٶز تامىرىنان جەرٸنگەن دٸني كوسموپوليتتەر دەۋگە بولا­-دى. حالقىمىزدا قالىپتاسقان, تٷبٸ مۇسىل­مانشىلىقتان ٶربيتٸن اتا-انانى قادٸرلەۋ, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك, ىنتىماق, بييازىلىق, سىپايىلىق سيياقتى اسىل قا­سيەت­تەردٸ مانسۇق ەتەدٸ. سوندىقتان دا سە­لەفيلٸك – قازاق ۇلتىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ٷشٸن وت الا كەلگەن اسا قاتەرلٸ دٸني اعىم. بۇلاردىڭ ۇستانىمدارى شىنايى مۇ­سىلمانشىلىقپەن دە, دەستٷرلٸ قازا­قى­لىقپەن دە سەيكەسپەيدٸ.

– بۇل تەرٸس سايتتار حالىققا قانشالىق­تى ىقپال ەتە الادى?

– عالامتوردا الۋان تٷرلٸ پٸكٸرلەرگە جول بەرٸلگەن. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ قازٸرگٸ قازاق جاستارىنا ەڭ قاۋٸپتٸسٸ – وسى تەرٸس اعىم­داردىڭ ٷگٸت-ناسيحاتى.
اسىل دٸنٸمٸزدٸ سول سايتتاردان ٷيرەنگەن جاستارىمىز سەلەفيلەردٸڭ قاتارىن تو­­لىقتىرىپ, مەشٸتتە نامازدى سولاردىڭ ۇستا­­نى­مىمەن وقيدى. يمامداردىڭ ەمەس, ۇيالى تە­لەفوننان ٶز شەيحسىماقتارىنىڭ ۋاعىزىن تىڭدايدى. 

– جالپى, دٸني باسقارما دٸن تاقى­رى­بىندا اقپارات تاراتاتىن باق-تاردى قان­شالىقتى قاداعالاۋعا قاۋقارلى?

– دٸني باسقارما – قوعامدىق ۇيىم. ونىڭ تۇراقتى تٷسٸمدٸ بيۋدجەتٸ, قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸ, زاڭدىق قاداعالاۋ قۇقىعى جوق. سوندىقتان تەك ۇسىنىستار مەن تٸلەكتەردٸ جەتكٸزۋمەن شەكتەلەدٸ. دەگەنمەن, باسقارما تاراپىنان دٸني تاقىرىپقا قالام تارتىپ جٷرگەن تٸلشٸلەردٸڭ باسىن قوسىپ جيىن­دا­رىن ٶتكٸزٸپ تۇرۋ, ولارعا دۇرىس دٸني تٷسٸنٸك­تٸ ناسيحاتتاۋدا باعىت-باعدار, كەڭەس بەرۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلۋدا. جالپى ەر ٸستٸ سول سالانىڭ ٶز مامانىنا تاپسىرعان جٶن. سوندىقتان دا مۇسىلمانشىلىق با­عىتتاعى دٸني اقپاراتتاردىڭ انىق-قانى­عىن دٶپ باسىپ ايتىپ بەرە الاتىن ەلٸمٸزدەگٸ بٸردەن-بٸر مەكەمە – دٸني باسقارما.

– بٸزدٸڭ مەزھابىمىزعا قارسى اقپارات­تار قانشالىقتى جيٸ جارييالانادى?

– جات اعىمدار اتا-بابامىزدىڭ تٶل مەزھابى – ەبۋ حانيفا جولى مەن ما­تۋ­ريديلٸك دٸني تانىم مەكتەبٸنە قارسى جەنە دە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتا­رىنا قارسى ٷزدٸكسٸز ٷگٸت جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ دە­سەك, اسىرا ايتپاعان بولارمىز. ونىڭ دەلەلٸ – سوڭعى ۋاقىتتارى اتا-اناسىن, اعايىن-تۋىسىن «كەپٸر», «دٸنسٸز» دەپ ايىپتاپ, ٶز قۇ­دىعىنان جەرٸگەن جارتىباس دٸندارسى­ماقتاردىڭ كٶبەيۋٸ. بۇلاردىڭ بارلىعى­-نىڭ تانىمى بٸر. ولار ۋاحابيلٸك, سەلەفي­لٸك كەرٸتارتپا يدەولوگييانىڭ جان­دايشاپتارى.

– قاراپايىم حالىقتىڭ دٸني ساۋاتى جوعارى بولماعان سوڭ, تەرٸس سايتتاردان دا اقپارات الادى. تەرٸس پيعىلدى سايتتاردى قالاي تانۋعا بولادى? ولاردىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە?

– قازٸر ەلٸمٸزدە تەرٸس پيعىلدى سايت­تاردىڭ بٸرازى بۇعاتتالعان. دەي تۇرعان­-مەن, كەيبٸر سايتتار ەلٸ دە جۇمىس جاساپ تۇر. جات اعىمداردىڭ سايتتارى نەگٸزٸنەن ٶز ۋاعىز­شىلارىنىڭ, شەتەلدٸك ٷگٸتشٸلەردٸڭ دەرٸستەرٸن عانا ناسيحاتتايدى. قازاق­ستان­داعى ون ەكٸ ميلليوننان استام مۇسىلمان­داردىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان دٸني باس­قارمانىڭ ۇستانعان باعىتىنا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى. سولاردىڭ سايتتارىندا دٸني باس­قار­مانىڭ يمامدارى مەن ۇستازدارىنىڭ ۋاعىزدارىنا جول جابىق. ولار قازاق قو­عا­مىندا قالىپتاسقان جايتپەن مٷلدە ساناس­پايدى. بٷلٸككە الىپ باراتىن ٷگٸتتەرٸن جال­­عاستىرادى, ۇلتتىق ەرٸ دٸني ەرەكشە­لٸكتەرگە تٶزٸمسٸزدٸكپەن قاراپ, تٷبٸ قاقتى­عىسقا, الاۋىزدىققا ۇلاستىراتىن, قوعامى­مىز ٷشٸن اسا قاتەرلٸ تەرٸس پيعىلدى ۋاعىز­دار جٷرگٸزەدٸ.
عالامتوردا سەلەفيلٸكتٸ اشىقتان-اشىق ناسيحاتتاپ, سولاردىڭ سويىلىن سوعاتىن مىنا سايتتار ەلٸ جۇمىس جاساپ تۇر: www.sun­napress.kz, www.islamic.kz, www.abu­ha­nifa.kz, http://www.shyn.kz/ , http://anti-ir­hab.kz/. سول سيياقتى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سەلە­فيلٸكتٸ قولداپ, ٷزدٸكسٸز ناسيحاتتاپ وتى­راتىن ەرٸ باسقالارعا دا ىقپال ەتەتٸن بەل­سەندٸلەرٸ دە بار. سولاردىڭ بٸرٸ ەرٸ بەلسەن­دٸ سەلەفيت قانداسىمىز الماتىدا بولعان سوڭعى قانقۇيلى وقيعانىڭ سەلەفيتتەرگە ەشبٸر قاتىسى جوقتىعىن, ونى كٷشتٸك قۇ­رىلىمدار ٶزدەرٸ ويلاپ تاپقاندىعىن اي­تىپ, بەينەتاسپا جارييالادى. (http://abai.kz/post/view?id=8920)

– باس مٷفتي دٸني سالادا «اقپاراتتىق سوعىس» جٷرٸپ جاتقانىنان حاباردار ما? ونىڭ ۇستانىمى قانداي?

– باس مٷفتي جالپى اقپارات سالاسىن, مەرزٸمدٸ باق-تى ٷزبەي قاداعالاپ وتىرا­-دى. وعان ٶزٸمٸز كۋەمٸز. اسىل دٸنٸمٸزگە كٷيە جاعاتىن جالعان اقپاراتتاردىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە مەن بەرەدٸ. سونىمەن قاتار تەرٸس اعىمداردىڭ جٷگەنسٸز ەرەكەتتەرٸن اۋىزدىقتاۋعا دا كٷش سالۋدا. بۇرمالانعان مەلٸمەتتەردٸ تٷزەتۋگە تىرىسادى. باس مٷفتي باستاعان قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ بٸرتۇتاس ۇستانىمى – قازاق جەرٸندە قالىپتاسقان دەستٷرلٸ دٸني مەك­تەپتەردٸ, مەزھابىمىزدى تۇعىرلاۋ, نى­عاي­تۋ. جات اعىمداردىڭ تەرٸس ۋاعىزدارىنا قارسى تۇرۋ ٷشٸن ٷگٸت-ناسيحات سالاسىندا دۇرىس دٸني دەرٸستەرمەن بٸرگە حالقىمىز­-دىڭ يگٸ دەستٷرلەرٸ مەن قۇندىلىقتارىن قاتار ناسيحاتتاۋ قولعا الىنعان. 

– بايقاۋىمىزشا, قازٸر اقپارات سالا­سىندا سەلەفيتتەر, گٷلەنشٸلەر مەن يسما­تۋللاشىلار (زٸكٸرشٸلەر) اسا بەلسەندٸ. ەلەۋ­مەتتٸك جەلٸلەر مەن سايتتاردا وتىرىپ ٶزارا قىرقىسادى. قازاقتى بٶلٸپ وتىرعان مۇنداي كەرٸتارتپالىقتاردى قالاي تٷبەگەيلٸ شەشۋ­-گە بولادى?

– اتالعان توپتار قازاق ەلٸندە تەۋەل­سٸزدٸك العاننان كەيٸن پايدا بولعان اعىم­دار. ياعني, ولار بۇرىن بولماعان, دٸني ۋاعىز-ناسيحاتتىڭ كەمشٸن تۇسىندا قاۋلاپ كەتكەن. قازٸر دٸني باسقارما ٶزٸمٸزدٸڭ تٶل مەزھابىمىزدى جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ ىڭعايى­نا قاراي ەدەت-عۇرىپ پەن قالىپتاسقان جاع­دايدى ەسكەرە وتىرىپ, ۋاعىز جٷرگٸزۋدٸ مىق­تاپ قولعا الدى. نەتيجەسٸندە, اناعان دا, مىناعان دا بۇرا تارتپايتىن ۋاعىزشىلار پايدا بولدى. ەندٸ جاستار, مۇسىلمان جا­ماعاتى دٸني باسقارمانىڭ بەكٸتكەن ۋاعىز­شىلارىنىڭ ۋاعىزدارىن تىڭداۋعا ويىس­-تى. دٸني الاۋىزدىقتىڭ الدىن الۋدىڭ بٸر­دەن-بٸر جولى – مەملەكەت تاراپىنان موي­ىندالعان ەل مۇسىلماندارىنىڭ جال­عىز دٸني ۇيىمى – مٷفتيياتتىڭ ٷگٸت-ناسي­حاتىنا قۇلاق اسۋ. دٸني باسقارمادا دٸننٸڭ تٷرلٸ سالاسىنىڭ بٸلگٸر ماماندار توبى قىزمەت ەتۋدە. 

– دٸن تاقىرىبىندا اقپارات تاراتاتىن باق-تاردى دٸني باسقارمانىڭ دٸني ساراپ­تاما بٶلٸمدەرٸنە تەۋەلدٸ ەتۋ قاجەت پە? 

– قازاقستان – دەموكراتييالىق زايىر­لى مەملەكەت. سوندىقتان قايسىبٸر ادام­نىڭ پٸكٸر ەركٸندٸگٸنە شەكتەۋ قويۋ قيىن. دە­گەنمەن, دٸن تاقىرىبىنداعى جازىلىپ ەرٸ بەرٸلٸپ جاتقان اقپاراتتاردى دٸني باس­قارمانىڭ ساراپتاماسىنان ٶتكٸزگەن دە دۇرىس پا دەيمٸز. سەبەبٸ, ەسٸرەسە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە دٸني باسقارمانى جٶن-جوسىقسىز ايىپتاپ, تەرٸس اعىمنىڭ سويىلىن سوعا­تىندار كٶبەيدٸ. دٸني باسقارمانىڭ عا­لامتور بٶلٸمٸ ولاردىڭ بٸرازىن بٸلەدٸ, ەرٸ ولاردىڭ توپتارىنان دا حاباردار. بٷيرەك­تەن سيراق شىعاراتىن سونداي توپتاردى شەكتەۋ قاجەت پە دەگەن وي تۋادى. ەيتپەسە, كٷنٸ بويى عالامتوردا وتىراتىن سارىاۋىز بالاڭ جاسٶسپٸرٸمدەر سەلەفيلەردٸڭ جەتە­گٸنە ەرٸكسٸز ەرٸپ كەتٸپ جاتىر. ول دٸني ماع­لۇماتتاردىڭ ٶزٸمٸزدٸڭ تٶل مەزھابىمىزعا, دەستٷرلٸ دٸني تانىمىمىزعا سەيكەستٸگٸن اجى­راتىپ بەرە الاتىن ماماندارىمىز, يمامدارىمىز بار.

– سەلەفيزمگە بەرٸلٸپ, كەيٸن تازا يسلام­-عا ورالعان 800-دەن استام ازاماتتىڭ بارىن بٸلەمٸز. بۇل تەك بٸر جىلدىڭ جەتٸستٸگٸ ەكەن. بۇل باعىتتا دٸني باسقارما تاراپىنان تاعى قانداي شارالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر?

– قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر اداسقانىن تٷسٸنٸپ, ورتامىزعا قايتا ورالىپ جاتقان باۋىرلارىمىز دا بارشىلىق. بۇل دا بولسا مٷفتييات تاراپىنان جاسالعان قاجىرلى ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸ. دٸني باسقارما ٶزٸنٸڭ قار­جىلىق جەنە اقپاراتتىق مٷمكٸندٸگٸنٸڭ شەك­تەۋلٸگٸنە قاراماستان, بۇل باعىتتا كٶپ­تەگەن شارالار جاساپ جاتىر. سونىڭ بٸردەن- بٸر مىسالى باسقارما تاراپىنان قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ناسيحات توبى (رانت) جەنە جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸكتەردٸڭ جانى­نان ۇيىمداستىرىلاتىن جەرگٸلٸكتٸ اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارى (جانت). بۇل توپتاردىڭ قۇرامىندا ەلٸمٸزگە بەلگٸلٸ دٸن ماماندارى, يمامدار, تەولوگتار, ساراپ­شىلار بار. ولار ەل اۋماعىندا تٷرلٸ كەز­دەسۋلەر ٶتكٸزٸپ, دۇرىس دٸني قۇندىلىقتار­-دى ۋاعىزدايدى, جاستاردىڭ ارانداپ قال­­ماۋى ٷشٸن ولارعا جات اعىمداردىڭ قاۋٸپ-قاتەرلەرٸنٸڭ جاي-جاپسارىن ايتىپ بەرەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك ورىندارىمەن كەلٸسە وتىرىپ, وقۋ ورىندارىندا, مەكەمەلەردە, ۇيىمداردا تٷرلٸ سالالاردىڭ ٶكٸلدەرٸمەن جولىعىپ, كەلەلٸ ەڭگٸمە ٶتكٸزەدٸ, ولاردى تولعاندىراتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدٸ. ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ تالداپ, شەشٸمٸن دە ايتادى.
سونىمەن قاتار, دٸني باسقارما اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ٷگٸت-ناسيحاتىن كٷشەي­تٸپ كەلەدٸ. باسقارمانىڭ ٶز باسپاسٶز قىز­مەتٸ, مەرزٸمدٸ باسىلىمدارى بار. عالام­توردا دا دٸني باسقارماعا قاراستى ونداعان سايتتار («muftyat.kz», «muslim.kz», «islam.kz», «azan.kz» ت.ب.) تۇراقتى جۇمىس ٸستەيدٸ.

– قمدب جانىنان شىعاتىن «يسلام جەنە ٶركەنيەت» گازەتٸ مەن «يمان» جۋرنالى­نا جازىلۋ بارىسى قالاي?

– قۇدايعا شٷكٸر, بۇل ەكٸ باسىلىمنىڭ دا ٶز وقىرمانى بار. جىل ساناپ تارالىمى دا ٶسۋ ٷستٸندە. گازەتتٸڭ تارالىمى 50 مىڭ دانادان اسسا, ال «يمان» جۋرنالى 20 مىڭعا جۋىقتادى. حالقىمىز اتا-بابامىزدىڭ اسىل دٸنٸنە جاپپاي بەت بۇرىپ جاتقانىنا قاراپ, دٸني باسقارمانىڭ تٶل باسىلىمى­نىڭ تارالىمى مۇنان ەلدەقايدا ٶسە تٷسە­تٸنٸنە سەنەمٸن. 

– سۇحباتىڭىزعا راقمەت! 

ەڭگٸمەلەسكەن 
كەمشات تاسبولات

ايقىن