Sáláfilerdiń tanym-túsinigi qazaqtyń tabiǵatyna múlde keraǵar

Sáláfilerdiń tanym-túsinigi qazaqtyń tabiǵatyna múlde keraǵar

Qazir kóptegen dintanýshylar men ǵalymdar, saiasattanyshýlar men jýrnalister elimizde sáláfizmdi nasihattap júrgen saittardyń kedergisiz ári baqylaýsyz jumys isteýine alańdaýshylyǵyn bildirip, olardy shekteý qajettigin kóterip júrgeni belgili. Biz bul ózekti másele tóńireginde táýelsiz qazaq dini jýrnalis­tikasynyń ardageri, «Iman» jýrnalynyń Bas redaktory Ońǵar qajy Ómirbekpen suhbattasqan edik.

– Álbette, sol dintanýshylar men ǵa­lymdardyń alańdaýshylyǵyn túsinemin ári tyiym salý qajet degen pikirlerin qol­daimyn, – dep bastady áńgimesin Ońǵar Ómirbek: – Sebebi qazaq ult bolyp uiys­qaly beri musylman. Onyń ishinde bir ǵana Hanafi mázhaby men Mátýridi aqidasyn ustanǵan. Sol ustanymnyń arqasynda ǵana Qazaqstan men Orta Aziiada san ǵasyrdan beri dini alaýyzdyq oryn almaǵan. Endi táýelsizdigimiz baiandy ári halqymyzdyń birligi men yntymaǵy berik, imany kámil, dinimiz odan ári nyǵaia tússin desek, oǵan syzat turmaq, kúmán týǵyzatyn aǵymdar men toptarǵa jol bermeýge tiispiz. Muny eldiń qaýipsizdigi de talap etedi. 

– Ózderin alǵashqy sáláftarmen bai­lanystyryp júrgen sáláfilerden keletin qaýip-qater qandai? 

 – Sáláfilerdiń tanym-túsinigi qazaq halqynyń san ǵasyrlardan beri qalyp­tasqan musylmandyq túsinigine múlde ke­raǵar. Olardyń senim tuǵyrnamasynda jalpy qazaqshylyqqa, eldikke, otanshyl­dyqqa oryn joq. Bulardy óz tamyrynan jeringen dini kosmopolitter deýge bola­-dy. Halqymyzda qalyptasqan, túbi musyl­manshylyqtan órbitin ata-anany qadirleý, úlkendi syilaý, ózara túsinistik, yntymaq, biiazylyq, sypaiylyq siiaqty asyl qa­siet­terdi mansuq etedi. Sondyqtan da sá­láfilik – qazaq ultynyń tamyryna balta shabý úshin ot ala kelgen asa qaterli dini aǵym. Bulardyń ustanymdary shynaiy mu­sylmanshylyqpen de, dástúrli qaza­qy­lyqpen de sáikespeidi.

– Bul teris saittar halyqqa qanshalyq­ty yqpal ete alady?

– Ǵalamtorda alýan túrli pikirlerge jol berilgen. Solardyń ishindegi qazirgi qazaq jastaryna eń qaýiptisi – osy teris aǵym­dardyń úgit-nasihaty.
Asyl dinimizdi sol saittardan úirengen jastarymyz sáláfilerdiń qataryn to­­lyqtyryp, meshitte namazdy solardyń usta­­ny­mymen oqidy. Imamdardyń emes, uialy te­lefonnan óz sheihsymaqtarynyń ýaǵyzyn tyńdaidy. 

– Jalpy, Dini basqarma din taqy­ry­bynda aqparat taratatyn BAQ-tardy qan­shalyqty qadaǵalaýǵa qaýqarly?

– Dini basqarma – qoǵamdyq uiym. Onyń turaqty túsimdi biýdjeti, qarjylyq múmkindigi, zańdyq qadaǵalaý quqyǵy joq. Sondyqtan tek usynystar men tilekterdi jetkizýmen shekteledi. Degenmen, basqarma tarapynan dini taqyrypqa qalam tartyp júrgen tilshilerdiń basyn qosyp jiyn­da­ryn ótkizip turý, olarǵa durys dini túsinik­ti nasihattaýda baǵyt-baǵdar, keńes berý sharalary uiymdastyrylýda. Jalpy ár isti sol salanyń óz mamanyna tapsyrǵan jón. Sondyqtan da musylmanshylyq ba­ǵyttaǵy dini aqparattardyń anyq-qany­ǵyn dóp basyp aityp bere alatyn elimizdegi birden-bir mekeme – Dini basqarma.

– Bizdiń mázhabymyzǵa qarsy aqparat­tar qanshalyqty jii jariialanady?

– Jat aǵymdar ata-babamyzdyń tól mázhaby – Ábý Hanifa joly men ma­tý­ridilik dini tanym mektebine qarsy jáne de qazaq halqynyń ulttyq qundylyqta­ryna qarsy úzdiksiz úgit júrgizip keledi de­sek, asyra aitpaǵan bolarmyz. Onyń dáleli – sońǵy ýaqyttary ata-anasyn, aǵaiyn-týysyn «kápir», «dinsiz» dep aiyptap, óz qu­dyǵynan jerigen jartybas dindarsy­maqtardyń kóbeiýi. Bulardyń barlyǵy­-nyń tanymy bir. Olar ýahabilik, sáláfi­lik keritartpa ideologiianyń jan­daishaptary.

– Qarapaiym halyqtyń dini saýaty joǵary bolmaǵan soń, teris saittardan da aqparat alady. Teris piǵyldy saittardy qalai tanýǵa bolady? Olardyń ereksheligi nede?

– Qazir elimizde teris piǵyldy sait­tardyń birazy buǵattalǵan. Dei turǵan­-men, keibir saittar áli de jumys jasap tur. Jat aǵymdardyń saittary negizinen óz ýaǵyz­shylarynyń, sheteldik úgitshilerdiń dáristerin ǵana nasihattaidy. Qazaq­stan­daǵy on eki millionnan astam musylman­dardyń basyn qosyp otyrǵan Dini bas­qarmanyń ustanǵan baǵytyna úzildi-kesildi qarsy. Solardyń saittarynda Dini bas­qar­manyń imamdary men ustazdarynyń ýaǵyzdaryna jol jabyq. Olar qazaq qo­ǵa­mynda qalyptasqan jaitpen múlde sanas­paidy. Búlikke alyp baratyn úgitterin jal­­ǵastyrady, ulttyq ári dini erekshe­likterge tózimsizdikpen qarap, túbi qaqty­ǵysqa, alaýyzdyqqa ulastyratyn, qoǵamy­myz úshin asa qaterli teris piǵyldy ýaǵyz­dar júrgizedi.
Ǵalamtorda sáláfilikti ashyqtan-ashyq nasihattap, solardyń soiylyn soǵatyn myna saittar áli jumys jasap tur: www.sun­napress.kz, www.islamic.kz, www.abu­ha­nifa.kz, http://www.shyn.kz/ , http://anti-ir­hab.kz/. Sol siiaqty áleýmettik jelide sálá­filikti qoldap, úzdiksiz nasihattap oty­ratyn ári basqalarǵa da yqpal etetin bel­sendileri de bar. Solardyń biri ári belsen­di sáláfit qandasymyz Almatyda bolǵan sońǵy qanquily oqiǵanyń sáláfitterge eshbir qatysy joqtyǵyn, ony kúshtik qu­rylymdar ózderi oilap tapqandyǵyn ai­typ, beinetaspa jariialady. (http://abai.kz/post/view?id=8920)

– Bas múfti dini salada «aqparattyq soǵys» júrip jatqanynan habardar ma? Onyń ustanymy qandai?

– Bas múfti jalpy aqparat salasyn, merzimdi BAQ-ty úzbei qadaǵalap otyra­-dy. Oǵan ózimiz kýámiz. Asyl dinimizge kúie jaǵatyn jalǵan aqparattardyń aldyn alýǵa erekshe mán beredi. Sonymen qatar teris aǵymdardyń júgensiz áreketterin aýyzdyqtaýǵa da kúsh salýda. Burmalanǵan málimetterdi túzetýge tyrysady. Bas múfti bastaǵan Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń birtutas ustanymy – qazaq jerinde qalyptasqan dástúrli dini mek­tepterdi, mázhabymyzdy tuǵyrlaý, ny­ǵai­tý. Jat aǵymdardyń teris ýaǵyzdaryna qarsy turý úshin úgit-nasihat salasynda durys dini dáristermen birge halqymyz­-dyń igi dástúrleri men qundylyqtaryn qatar nasihattaý qolǵa alynǵan. 

– Baiqaýymyzsha, qazir aqparat sala­synda sáláfitter, gúlenshiler men isma­týllashylar (zikirshiler) asa belsendi. Áleý­mettik jeliler men saittarda otyryp ózara qyrqysady. Qazaqty bólip otyrǵan mundai keritartpalyqtardy qalai túbegeili sheshý­-ge bolady?

– Atalǵan toptar qazaq elinde táýel­sizdik alǵannan keiin paida bolǵan aǵym­dar. Iaǵni, olar buryn bolmaǵan, dini ýaǵyz-nasihattyń kemshin tusynda qaýlap ketken. Qazir dini basqarma ózimizdiń tól mázhabymyzdy jergilikti jerdiń yńǵaiy­na qarai ádet-ǵuryp pen qalyptasqan jaǵ­daidy eskere otyryp, ýaǵyz júrgizýdi myq­tap qolǵa aldy. Nátijesinde, anaǵan da, mynaǵan da bura tartpaityn ýaǵyzshylar paida boldy. Endi jastar, musylman ja­maǵaty dini basqarmanyń bekitken ýaǵyz­shylarynyń ýaǵyzdaryn tyńdaýǵa oiys­-ty. Dini alaýyzdyqtyń aldyn alýdyń bir­den-bir joly – memleket tarapynan moi­yndalǵan el musylmandarynyń jal­ǵyz dini uiymy – múftiiattyń úgit-nasi­hatyna qulaq asý. Dini basqarmada dinniń túrli salasynyń bilgir mamandar toby qyzmet etýde. 

– Din taqyrybynda aqparat taratatyn BAQ-tardy Dini basqarmanyń dini sarap­tama bólimderine táýeldi etý qajet pe? 

– Qazaqstan – demokratiialyq zaiyr­ly memleket. Sondyqtan qaisybir adam­nyń pikir erkindigine shekteý qoiý qiyn. De­genmen, din taqyrybyndaǵy jazylyp ári berilip jatqan aqparattardy dini bas­qarmanyń saraptamasynan ótkizgen de durys pa deimiz. Sebebi, ásirese, áleýmettik jelide Dini basqarmany jón-josyqsyz aiyptap, teris aǵymnyń soiylyn soǵa­tyndar kóbeidi. Dini basqarmanyń ǵa­lamtor bólimi olardyń birazyn biledi, ári olardyń toptarynan da habardar. Búirek­ten siraq shyǵaratyn sondai toptardy shekteý qajet pe degen oi týady. Áitpese, kúni boiy ǵalamtorda otyratyn saryaýyz balań jasóspirimder sáláfilerdiń jete­gine eriksiz erip ketip jatyr. Ol dini maǵ­lumattardyń ózimizdiń tól mázhabymyzǵa, dástúrli dini tanymymyzǵa sáikestigin ajy­ratyp bere alatyn mamandarymyz, imamdarymyz bar.

– Sáláfizmge berilip, keiin taza islam­-ǵa oralǵan 800-den astam azamattyń baryn bilemiz. Bul tek bir jyldyń jetistigi eken. Bul baǵytta Dini basqarma tarapynan taǵy qandai sharalar uiymdastyrylyp jatyr?

– Qudaiǵa shúkir, qazir adasqanyn túsinip, ortamyzǵa qaita oralyp jatqan baýyrlarymyz da barshylyq. Bul da bolsa múftiiat tarapynan jasalǵan qajyrly eńbektiń jemisi. Dini basqarma óziniń qar­jylyq jáne aqparattyq múmkindiginiń shek­teýligine qaramastan, bul baǵytta kóp­tegen sharalar jasap jatyr. Sonyń birden- bir mysaly basqarma tarapynan qurylǵan respýblikalyq aqparattyq-nasihat toby (RANT) jáne jergilikti ókildikterdiń jany­nan uiymdastyrylatyn jergilikti aqparattyq-nasihat toptary (JANT). Bul toptardyń quramynda elimizge belgili din mamandary, imamdar, teologtar, sarap­shylar bar. Olar el aýmaǵynda túrli kez­desýler ótkizip, durys dini qundylyqtar­-dy ýaǵyzdaidy, jastardyń arandap qal­­maýy úshin olarǵa jat aǵymdardyń qaýip-qaterleriniń jai-japsaryn aityp beredi. Jergilikti ákimshilik oryndarymen kelise otyryp, oqý oryndarynda, mekemelerde, uiymdarda túrli salalardyń ókilderimen jolyǵyp, keleli áńgime ótkizedi, olardy tolǵandyratyn suraqtarǵa jaýap beredi. Ózekti máselelerdi taldap, sheshimin de aitady.
Sonymen qatar, Dini basqarma aqparat quraldary arqyly úgit-nasihatyn kúshei­tip keledi. Basqarmanyń óz baspasóz qyz­meti, merzimdi basylymdary bar. Ǵalam­torda da dini basqarmaǵa qarasty ondaǵan saittar («muftyat.kz», «muslim.kz», «islam.kz», «azan.kz» t.b.) turaqty jumys isteidi.

– QMDB janynan shyǵatyn «Islam jáne órkeniet» gazeti men «Iman» jýrnaly­na jazylý barysy qalai?

– Qudaiǵa shúkir, bul eki basylymnyń da óz oqyrmany bar. Jyl sanap taralymy da ósý ústinde. Gazettiń taralymy 50 myń danadan assa, al «Iman» jýrnaly 20 myńǵa jýyqtady. Halqymyz ata-babamyzdyń asyl dinine jappai bet buryp jatqanyna qarap, dini basqarmanyń tól basylymy­nyń taralymy munan áldeqaida óse túse­tinine senemin. 

– Suhbatyńyzǵa raqmet! 


Áńgimelesken 

Kámshat TASBOLAT

Aiqyn