Qazir kóptegen dintanýshylar men ǵalymdar, saiasattanyshýlar men jýrnalister elimizde sáláfizmdi nasihattap júrgen saittardyń kedergisiz ári baqylaýsyz jumys isteýine alańdaýshylyǵyn bildirip, olardy shekteý qajettigin kóterip júrgeni belgili. Biz bul ózekti másele tóńireginde táýelsiz qazaq dini jýrnalistikasynyń ardageri, «Iman» jýrnalynyń Bas redaktory Ońǵar qajy Ómirbekpen suhbattasqan edik.
– Álbette, sol dintanýshylar men ǵalymdardyń alańdaýshylyǵyn túsinemin ári tyiym salý qajet degen pikirlerin qoldaimyn, – dep bastady áńgimesin Ońǵar Ómirbek: – Sebebi qazaq ult bolyp uiysqaly beri musylman. Onyń ishinde bir ǵana Hanafi mázhaby men Mátýridi aqidasyn ustanǵan. Sol ustanymnyń arqasynda ǵana Qazaqstan men Orta Aziiada san ǵasyrdan beri dini alaýyzdyq oryn almaǵan. Endi táýelsizdigimiz baiandy ári halqymyzdyń birligi men yntymaǵy berik, imany kámil, dinimiz odan ári nyǵaia tússin desek, oǵan syzat turmaq, kúmán týǵyzatyn aǵymdar men toptarǵa jol bermeýge tiispiz. Muny eldiń qaýipsizdigi de talap etedi.
– Ózderin alǵashqy sáláftarmen bailanystyryp júrgen sáláfilerden keletin qaýip-qater qandai?
– Sáláfilerdiń tanym-túsinigi qazaq halqynyń san ǵasyrlardan beri qalyptasqan musylmandyq túsinigine múlde keraǵar. Olardyń senim tuǵyrnamasynda jalpy qazaqshylyqqa, eldikke, otanshyldyqqa oryn joq. Bulardy óz tamyrynan jeringen dini kosmopolitter deýge bola-dy. Halqymyzda qalyptasqan, túbi musylmanshylyqtan órbitin ata-anany qadirleý, úlkendi syilaý, ózara túsinistik, yntymaq, biiazylyq, sypaiylyq siiaqty asyl qasietterdi mansuq etedi. Sondyqtan da sáláfilik – qazaq ultynyń tamyryna balta shabý úshin ot ala kelgen asa qaterli dini aǵym. Bulardyń ustanymdary shynaiy musylmanshylyqpen de, dástúrli qazaqylyqpen de sáikespeidi.
– Bul teris saittar halyqqa qanshalyqty yqpal ete alady?
– Ǵalamtorda alýan túrli pikirlerge jol berilgen. Solardyń ishindegi qazirgi qazaq jastaryna eń qaýiptisi – osy teris aǵymdardyń úgit-nasihaty.
Asyl dinimizdi sol saittardan úirengen jastarymyz sáláfilerdiń qataryn tolyqtyryp, meshitte namazdy solardyń ustanymymen oqidy. Imamdardyń emes, uialy telefonnan óz sheihsymaqtarynyń ýaǵyzyn tyńdaidy.
– Jalpy, Dini basqarma din taqyrybynda aqparat taratatyn BAQ-tardy qanshalyqty qadaǵalaýǵa qaýqarly?
– Dini basqarma – qoǵamdyq uiym. Onyń turaqty túsimdi biýdjeti, qarjylyq múmkindigi, zańdyq qadaǵalaý quqyǵy joq. Sondyqtan tek usynystar men tilekterdi jetkizýmen shekteledi. Degenmen, basqarma tarapynan dini taqyrypqa qalam tartyp júrgen tilshilerdiń basyn qosyp jiyndaryn ótkizip turý, olarǵa durys dini túsinikti nasihattaýda baǵyt-baǵdar, keńes berý sharalary uiymdastyrylýda. Jalpy ár isti sol salanyń óz mamanyna tapsyrǵan jón. Sondyqtan da musylmanshylyq baǵyttaǵy dini aqparattardyń anyq-qanyǵyn dóp basyp aityp bere alatyn elimizdegi birden-bir mekeme – Dini basqarma.
– Bizdiń mázhabymyzǵa qarsy aqparattar qanshalyqty jii jariialanady?
– Jat aǵymdar ata-babamyzdyń tól mázhaby – Ábý Hanifa joly men matýridilik dini tanym mektebine qarsy jáne de qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtaryna qarsy úzdiksiz úgit júrgizip keledi desek, asyra aitpaǵan bolarmyz. Onyń dáleli – sońǵy ýaqyttary ata-anasyn, aǵaiyn-týysyn «kápir», «dinsiz» dep aiyptap, óz qudyǵynan jerigen jartybas dindarsymaqtardyń kóbeiýi. Bulardyń barlyǵy-nyń tanymy bir. Olar ýahabilik, sáláfilik keritartpa ideologiianyń jandaishaptary.
– Qarapaiym halyqtyń dini saýaty joǵary bolmaǵan soń, teris saittardan da aqparat alady. Teris piǵyldy saittardy qalai tanýǵa bolady? Olardyń ereksheligi nede?
– Qazir elimizde teris piǵyldy saittardyń birazy buǵattalǵan. Dei turǵan-men, keibir saittar áli de jumys jasap tur. Jat aǵymdardyń saittary negizinen óz ýaǵyzshylarynyń, sheteldik úgitshilerdiń dáristerin ǵana nasihattaidy. Qazaqstandaǵy on eki millionnan astam musylmandardyń basyn qosyp otyrǵan Dini basqarmanyń ustanǵan baǵytyna úzildi-kesildi qarsy. Solardyń saittarynda Dini basqarmanyń imamdary men ustazdarynyń ýaǵyzdaryna jol jabyq. Olar qazaq qoǵamynda qalyptasqan jaitpen múlde sanaspaidy. Búlikke alyp baratyn úgitterin jalǵastyrady, ulttyq ári dini erekshelikterge tózimsizdikpen qarap, túbi qaqtyǵysqa, alaýyzdyqqa ulastyratyn, qoǵamymyz úshin asa qaterli teris piǵyldy ýaǵyzdar júrgizedi.
Ǵalamtorda sáláfilikti ashyqtan-ashyq nasihattap, solardyń soiylyn soǵatyn myna saittar áli jumys jasap tur: www.sunnapress.kz, www.islamic.kz, www.abuhanifa.kz, http://www.shyn.kz/ , http://anti-irhab.kz/. Sol siiaqty áleýmettik jelide sáláfilikti qoldap, úzdiksiz nasihattap otyratyn ári basqalarǵa da yqpal etetin belsendileri de bar. Solardyń biri ári belsendi sáláfit qandasymyz Almatyda bolǵan sońǵy qanquily oqiǵanyń sáláfitterge eshbir qatysy joqtyǵyn, ony kúshtik qurylymdar ózderi oilap tapqandyǵyn aityp, beinetaspa jariialady. (http://abai.kz/post/view?id=8920)
– Bas múfti dini salada «aqparattyq soǵys» júrip jatqanynan habardar ma? Onyń ustanymy qandai?
– Bas múfti jalpy aqparat salasyn, merzimdi BAQ-ty úzbei qadaǵalap otyra-dy. Oǵan ózimiz kýámiz. Asyl dinimizge kúie jaǵatyn jalǵan aqparattardyń aldyn alýǵa erekshe mán beredi. Sonymen qatar teris aǵymdardyń júgensiz áreketterin aýyzdyqtaýǵa da kúsh salýda. Burmalanǵan málimetterdi túzetýge tyrysady. Bas múfti bastaǵan Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń birtutas ustanymy – qazaq jerinde qalyptasqan dástúrli dini mektepterdi, mázhabymyzdy tuǵyrlaý, nyǵaitý. Jat aǵymdardyń teris ýaǵyzdaryna qarsy turý úshin úgit-nasihat salasynda durys dini dáristermen birge halqymyz-dyń igi dástúrleri men qundylyqtaryn qatar nasihattaý qolǵa alynǵan.
– Baiqaýymyzsha, qazir aqparat salasynda sáláfitter, gúlenshiler men ismatýllashylar (zikirshiler) asa belsendi. Áleýmettik jeliler men saittarda otyryp ózara qyrqysady. Qazaqty bólip otyrǵan mundai keritartpalyqtardy qalai túbegeili sheshý-ge bolady?
– Atalǵan toptar qazaq elinde táýelsizdik alǵannan keiin paida bolǵan aǵymdar. Iaǵni, olar buryn bolmaǵan, dini ýaǵyz-nasihattyń kemshin tusynda qaýlap ketken. Qazir dini basqarma ózimizdiń tól mázhabymyzdy jergilikti jerdiń yńǵaiyna qarai ádet-ǵuryp pen qalyptasqan jaǵdaidy eskere otyryp, ýaǵyz júrgizýdi myqtap qolǵa aldy. Nátijesinde, anaǵan da, mynaǵan da bura tartpaityn ýaǵyzshylar paida boldy. Endi jastar, musylman jamaǵaty dini basqarmanyń bekitken ýaǵyzshylarynyń ýaǵyzdaryn tyńdaýǵa oiys-ty. Dini alaýyzdyqtyń aldyn alýdyń birden-bir joly – memleket tarapynan moiyndalǵan el musylmandarynyń jalǵyz dini uiymy – múftiiattyń úgit-nasihatyna qulaq asý. Dini basqarmada dinniń túrli salasynyń bilgir mamandar toby qyzmet etýde.
– Din taqyrybynda aqparat taratatyn BAQ-tardy Dini basqarmanyń dini saraptama bólimderine táýeldi etý qajet pe?
– Qazaqstan – demokratiialyq zaiyrly memleket. Sondyqtan qaisybir adamnyń pikir erkindigine shekteý qoiý qiyn. Degenmen, din taqyrybyndaǵy jazylyp ári berilip jatqan aqparattardy dini basqarmanyń saraptamasynan ótkizgen de durys pa deimiz. Sebebi, ásirese, áleýmettik jelide Dini basqarmany jón-josyqsyz aiyptap, teris aǵymnyń soiylyn soǵatyndar kóbeidi. Dini basqarmanyń ǵalamtor bólimi olardyń birazyn biledi, ári olardyń toptarynan da habardar. Búirekten siraq shyǵaratyn sondai toptardy shekteý qajet pe degen oi týady. Áitpese, kúni boiy ǵalamtorda otyratyn saryaýyz balań jasóspirimder sáláfilerdiń jetegine eriksiz erip ketip jatyr. Ol dini maǵlumattardyń ózimizdiń tól mázhabymyzǵa, dástúrli dini tanymymyzǵa sáikestigin ajyratyp bere alatyn mamandarymyz, imamdarymyz bar.
– Sáláfizmge berilip, keiin taza islam-ǵa oralǵan 800-den astam azamattyń baryn bilemiz. Bul tek bir jyldyń jetistigi eken. Bul baǵytta Dini basqarma tarapynan taǵy qandai sharalar uiymdastyrylyp jatyr?
– Qudaiǵa shúkir, qazir adasqanyn túsinip, ortamyzǵa qaita oralyp jatqan baýyrlarymyz da barshylyq. Bul da bolsa múftiiat tarapynan jasalǵan qajyrly eńbektiń jemisi. Dini basqarma óziniń qarjylyq jáne aqparattyq múmkindiginiń shekteýligine qaramastan, bul baǵytta kóptegen sharalar jasap jatyr. Sonyń birden- bir mysaly basqarma tarapynan qurylǵan respýblikalyq aqparattyq-nasihat toby (RANT) jáne jergilikti ókildikterdiń janynan uiymdastyrylatyn jergilikti aqparattyq-nasihat toptary (JANT). Bul toptardyń quramynda elimizge belgili din mamandary, imamdar, teologtar, sarapshylar bar. Olar el aýmaǵynda túrli kezdesýler ótkizip, durys dini qundylyqtar-dy ýaǵyzdaidy, jastardyń arandap qalmaýy úshin olarǵa jat aǵymdardyń qaýip-qaterleriniń jai-japsaryn aityp beredi. Jergilikti ákimshilik oryndarymen kelise otyryp, oqý oryndarynda, mekemelerde, uiymdarda túrli salalardyń ókilderimen jolyǵyp, keleli áńgime ótkizedi, olardy tolǵandyratyn suraqtarǵa jaýap beredi. Ózekti máselelerdi taldap, sheshimin de aitady.
Sonymen qatar, Dini basqarma aqparat quraldary arqyly úgit-nasihatyn kúsheitip keledi. Basqarmanyń óz baspasóz qyzmeti, merzimdi basylymdary bar. Ǵalamtorda da dini basqarmaǵa qarasty ondaǵan saittar («muftyat.kz», «muslim.kz», «islam.kz», «azan.kz» t.b.) turaqty jumys isteidi.
– QMDB janynan shyǵatyn «Islam jáne órkeniet» gazeti men «Iman» jýrnalyna jazylý barysy qalai?
– Qudaiǵa shúkir, bul eki basylymnyń da óz oqyrmany bar. Jyl sanap taralymy da ósý ústinde. Gazettiń taralymy 50 myń danadan assa, al «Iman» jýrnaly 20 myńǵa jýyqtady. Halqymyz ata-babamyzdyń asyl dinine jappai bet buryp jatqanyna qarap, dini basqarmanyń tól basylymynyń taralymy munan áldeqaida óse túsetinine senemin.
– Suhbatyńyzǵa raqmet!
Áńgimelesken
Kámshat TASBOLAT