«رۋحاني جاڭعىرۋ» جەنە جاستار ساياساتى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭىرۋ» باعدار­لامالىق ماقالاسى ۇلتتىق رۋحاني ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸمٸز بەن كەمەل­دەنۋٸمٸزدٸڭ پلاتفورماسى بولىپ تابىلادى. بۇل باعدارلامادا ەلباسى ەڭ الدىمەن ححٸ عاسىرداعى ۇلتتىق سانانىڭ جا­ڭا سيپاتتاعى جاڭعىرۋىنىڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, تەك ەكو­نوميكا جاعىنان عانا ەمەس, ۇلتتىق كودتى جوعالتپاي, جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە رۋحاني  بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸلٸكتٸ دە كٷشەيتۋدٸڭ كٷرە تامىرى سانالادى.

ماقالادا ەلباسى وسى ۇلى ماق­ساتقا قول جەتكٸزۋدٸڭ, ياعني, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى 6 قۇرامداس بٶلٸگٸن ۇسىندى. ولار – زامان تالابىنا ساي بەسەكەلٸك قابٸلەتكە يە بولۋ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ, بٸلٸمنٸڭ سالتانات قۇرۋى, ەلدٸڭ ەۆوليۋتسييالىق جولمەن دامۋى جەنە سانانىڭ اشىقتىعى. بەسەكەلەستٸك تەك بايلىقپەن عانا ەمەس, بٸلٸم, قابٸلەت, قايسارلىعىمەن ايقىندالادى.

دامىعان مەملەكەت قۇرۋ ٷردٸسٸ ەكونوميكانى جاڭعىرتىپ, پوستين­دۋستريالدىق قوعام قۇرۋمەن شەكتەل­مەيدٸ. تٶرتٸنشٸ يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسييانى باستارىنان ٶتكەرٸپ جاتقان مەملەكەتتەر جوعارى دەڭگەيگە رۋحاني, بٸلٸمي, عىلىمي, تەربيەلٸك مەسەلەلەردٸ شەشە وتىرىپ ٶز ماقسات­تارىنا ۇمتىلۋدا. سوندىقتان, ماتە­ريالدىق ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋ قانشا­لىقتى ماڭىزدى بولسا, رۋحاني سالادا جا­ڭارۋ دا سونشالىقتى ماڭىزدى. سەبە­بٸ, حالىقتىڭ رۋحاني ساپاسىنىڭ ارتۋى سول ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ قا­رىشتاپ دامۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا وسى ماتەريالدىق جەنە رۋحاني سالالاردىڭ ٶزارا بايلانىسىن ەرەكشە اتاپ كٶرسەتەدٸ.

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ بۇل ەڭبەگٸ ساياسي-يدەولوگييالىق ماڭىز زور, بٸلٸم سالاسىنداعى جاڭعىرۋ مەن مەدەني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدىڭ, قازاقستان دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ باعدارى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت تاراپىنان قويىلعان ماقساتتار ەلٸمٸزدٸ تەحنولوگييالىق دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە شىعارۋ جولدارىن ايقىنداپ, ەلەۋمەتتٸك جەنە گۋمانيتارلىق بٸلٸم سالاسىن دامىتۋ, بابالار مۇراسى مەن ەلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋدى, ۇلتتىق جەنە جەكە بايلىعىمىزدى تيٸمدٸ پايدالانىپ, ەل بولۋدى ۇسىنادى. مەملەكەت باسشىسى «ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ سانامىز ٸسٸمٸزدەن وزىپ جٷرۋٸ, ياعني, ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى تيٸس» دەي كەلە, تاياۋ جىلدارداعى مٸندەتتەردٸ بەلگٸلەدٸ. ولار: «بەسەكەلٸك قابٸ­لەت», «پراگماتيزم», «ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ», «بٸلٸمنٸڭ سالتا­نات قۇرۋى», «قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسييالىق ەمەس, ەۆوليۋتسييالىق دامۋى», «سانانىڭ اشىقتىعى».

وسىعان وراي باعدارلامانىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنا قول جەتكٸزۋ جولىندا التى ارناۋلى جوبا ٸسكە قوسىلدى. ولار: «جاڭا گۋمانيتارلىق بٸلٸم. قازاق تٸلٸندەگٸ 100 جاڭا وقۋلىق», «100 جاڭا ەسٸم», «تۋعان جەر», «قازاقستاننىڭ ساكرالدى گەوگرافيياسى», «قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن تٸلٸنە كٶشٸرۋ», «قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ مەدەنيەتٸ جاھاندانعان ەلەمدە».

ارناۋلى جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ تٶرت مينيسترلٸككە جٷكتەلٸپ, 4 كٸشٸ باعدارلاماعا بٶلٸنگەن. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ٷلەسٸندە «تەربيە جەنە بٸلٸم» كٸشٸ باعدارلاماسى جاسالدى. ول, ٶز كەزەگٸندە, كەلەسٸ باعىت­تاردى قامتيدى: وتانىم-تاعدىرىم; ٶلكەتانۋ; سانالى ازامات; «100 جاڭا ەسٸم». ەلباسى ۇسىنعان بۇل جٷيەلٸ جاڭعىرۋ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بٸلٸم, عىلىم جەنە تەربيە ٷدەرٸسٸنٸڭ ٶزەگٸنە اينالىپ, ماقالادا ايتىلعان يدەيالار مەن ۇسىنىستار ٸس جٷزٸنە اسىرىلۋدا.

بٸز «جوبالاردى باسقارۋ بويىنشا جەتەكشٸلٸك ەتۋ» ست رك ISO-21500 – 2014 مەملەكەتتٸك ستاندارتىنا سەيكەس «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تٷپكٸ ماقساتتارىن ورىنداۋعا ۇم­تىلىپ وتىرمىز. باعدارلامانى نەتي­جەلٸ ٸسكە اسىرۋ جەنە جٷيەلٸ جٷر­گٸزۋ ماقساتىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە «رۋ­حاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسٸ قۇرىلدى. كەڭسە قۇرامىندا عىلىمي دەرەجەلٸ 1 باسشى جەنە 1مەنەدجەر بار. جالپى باسشىلىق – اباي اتىنداعى قازۇپۋ رەكتورى. ٷيلەستٸرۋشٸ – عىلىمي جۇمىس جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ پرورەكتور.

جوبا كەڭسەسٸنٸڭ جۇمىسىن ۇيىم­داستىرۋ – كەڭسە جەتەكشٸسٸ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور س.م. بورباسوۆقا جٷكتەلگەن.

جوبالىق كەڭسەنٸڭ ماقساتى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان يدەيالار مەن ۇسىنىستاردى ناقتى شارالارمەن ٸسكە اسىرۋ.

وسى ماقساتقا قول جەتكٸزۋ جو­لىندا بٸز الدىمىزعا كەلەسٸدەي مٸندەتتەردٸ قويىپ وتىرمىز.

ولار:

– رەسپۋبليكالىق, قالالىق جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەلەرٸمەن بايلانىس ورناتۋ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» ٷردٸسٸنٸڭ تٷرلٸ اسپەكتٸلەرٸن زەرتتەۋ جۇمىسىنا اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىن جۇمىلدىرۋ;
– ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي-پەداگوگي­كالىق كادرلارى مەن بٸلٸم الۋشىلارىن «ۇلى دالا جاستارى» جوباسىنا تارتۋ, «لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ» مەسەلەسٸن تيٸمدٸ شەشۋگە اتسالىسۋ, «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسىن ناسيحاتتاۋ;
– «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ٶز تۋعان جەرلەرٸنە كٶمەك شارالارىن ۇيىمداستىرۋ, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا سەيكەس «تاڭ­داۋلى تٷلەكتەر», «تاڭداۋلى پرو­فەسسورلار» جوبالارىن ۇيىم­داستىرۋ;
– «ساكرالدى قازاقستان» جوباسى اياسىندا ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸرلەرٸ مەن الماتى قالاسىنىڭ كيەلٸ جەرلەرٸن انىقتاپ, قاجەت بولعان جاعدايدا سالالاردى – تازارتۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ; سول ورىندار تۋرالى ەل اۋزىنداعى ەستە­لٸكتەر مەن ەپسانالاردى جادىدا جاڭ­عىرتۋ, ونى ٶسكەلەڭ ۇرپاققا تانىستىرۋ;
– اباي دانالىعى مەن شىعارما­شىلىعىن بەلسەندٸ ناسيحاتتاۋ ار­قىلى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرا­مىنىڭ جەنە ستۋدەنتتەردٸڭ رۋحاني ساناسىن جاڭعىرتۋ.

جوبالىق كەڭسە «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىن ورىنداۋ بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ عى­لىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەرٸمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان.

جوبالىق كەڭسە رەسپۋبليكانىڭ جوو جوبالىق كەڭسەلەرٸ, #U38 ۋني­ۆەرسيتەتتەر اليانسى; الماتى قالا­سىنىڭ ەكٸمدٸگٸ; الماتى قالاسىنىڭ ٸرگەلٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى; رەسپۋبليكامىزدىڭ وبلىستارى مەن ايماقتارى; رەسپۋبليكامىزدىڭ جوو-دارى; الماتى قالاسىنىڭ مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸ, ورتا مەكتەپ جەنە كوللەدجدەرٸ; نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸ سيياقتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا تٶمەندەگٸ رەسپۋبليكالىق, قالالىق جەنە جەرگٸ­لٸكتٸ اتقا­رۋشى ورگاندار مەن بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىمەن ٶزارا بايلانىستا قىزمە­ت ەتۋدە.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلا­ماسىنىڭ «100 جاڭا وقۋلىق» كٸشٸ جوباسىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ۋني­ۆەر­سيتەتٸمٸزدە ناقتى قادامدار جاسالۋدا. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىنىڭ ال­عاشقى نەتي­جەلەرٸ ايتارلىقتاي. بٸلٸم وردامىزدىڭ كٸتاپحانا قورىنا 5 055 دانادان تۇراتىن 17 جاڭا مٸندەتتٸ وقۋلىقتار الىندى. قورعا الىنعان جاڭا كٸتاپتاردىڭ ۆير­تۋالدى كٶرمەسٸ مەن ەلەكتروندى نۇسقاسى ەنگٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار, پەداگوگيكالىق ماماندىقتار بويىنشا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا ٷندەس تاڭداۋ كومپونەنتٸنٸڭ «مەكتەپتەگٸ ٶلكەتانۋ»; «قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸ»; «تٷركٸ لاتىنىنىڭ نەگٸزدەرٸ»; «مەدەنيەتتەر گەوگرافيياسى» سيياقتى پەندەرٸ وقۋ ٷردٸسٸنە ەنگٸزٸلدٸ.

فيزيكا», ينفورماتيكا», حيمييا», «بيولوگييا» پەداگوگيكالىق مامان­­دىقتارى بويىنشا اعىلشىن تٸلٸندە 19 وقۋلىق شىعارىلدى. «100 جاڭا وقۋلىق» باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا «تسيفرلىق جاھاندانۋ كەزەڭٸندەگٸ جوعارى وقۋ ورنى كٸتاپحانالارىنىڭ دامۋ تەندەنتسييالارى» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق سەمينارى, «عىلىم ونكٷندٸگٸ – 2018», «رۋحاني جاڭعىرۋ: ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا عىلىمى مەن ەدٸستەمەسٸ» كٶرمەسٸ, «رۋحاني جاڭعىرۋ: فيلولوگييا عىلىمى مەن ەدٸستەمەسٸ» كٸتاپ كٶرمەسٸ ٶتكٸزٸلدٸ.

بيىل 90 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ٶتٸپ جاتقان اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىندا بٸرنەشە جىلدان بەرٸ مەلٸك عابدۋللين اتىنداعى «تۇلعاتانۋ» ورتالىعى جاستارعا سانالى تەربيە بەرۋ ٸسٸندە ٷلكەن جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ. ورتالىقتىڭ باستاماسىمەن ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە «تۇلعالار تا­عى­لىمى» دەرٸستەر تسيكلٸ جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلٸپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان, الاش ۇرانىن اسقاق كٶتەرگەن ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, وراز جاندوسوۆ, حالەل دوسماعامبەتوۆ, قۇدايبەرگەن جۇ­بانوۆ, سانجار اسفەنديياروۆ, تەمٸربەك جٷرگەنوۆ سىندى قايرات­كەرلەرٸمٸزدٸڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸن, ازاماتتىق بولمىسىن جاستار اراسىندا كەڭٸنەن ناسيحاتتاپ, ولار­دى قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە, وتانشىلدىققا, ۇلتجاندىلىققا تەربيەلەۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزۋدە.

بٷگٸندە «100 جاڭا ەسٸم» باعدار­لاماسىن تەرەڭدەتۋگە تۇلعالار تاعىلىمى شارالارى ٶز ىقپالىن تيگٸزۋدە. مىسالى, ۇلت تۇلعالارىنىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ مەن ازاماتتىق ۇستا­نىمدارىن جاستارعا كەڭٸنەن ناسيحات­تاۋ ماقساتىندا جوبالىق كەڭسە م. عابدۋللين اتىنداعى «تۇلعاتانۋ» ورتالىعىمەن بٸرلەسٸپ قازاق ەلٸنٸڭ زييالىلارىنا, الاش قايراتكەرلەرٸنە ارنالعان تٷرلٸ تاقىرىپتاعى دەرٸستەر, سەمينارلار, كەزدەسۋلەر, سۇحباتتار,تاريحي-تانىمدىق كەشتەر ٶتكٸزۋدە.

رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى – ەلباسىنىڭ باستاماسى. تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸن جاستارعا ٷلگٸ ەتۋ ماقساتىندا «ەلەم تانىعان ەلباسى» تانىمدىق كەش ٶتكٸزٸلدٸ. بۇل كەشتە ەلباسىنىڭ سىنىپتاستارى رايا سەرازيتدينوۆا, كەڭەس بايبوسىنوۆ قاتىسىپ, ستۋدەنتتەرمەن پرەزيدەنت جايىندا سىرلى ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ.

اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دٸڭ 90 جىلدىعى مەرەكەسٸنە وراي ۋنيۆەر­سيتەتتٸڭ دارىندى تٷلەكتەرٸ, مەملەكەت قايراتكەرٸ, قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاق سسر سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولعان بالجان بٶلتٸرٸكوۆاعا ارنالعان «ەل ٷمٸتٸن اقتاعان قازاق قىزى» تاقىرىبىندا تانىمدىق كەش, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ, ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ تٷلەگٸ, اقىن نادەجدا لۋشنيكوۆامەن «مەن قازاقتىڭ بٸر قىزىمىن» سىرلاسۋ كەشٸ ٶتكٸزٸلدٸ.

جاستار اراسىندا تۇلعالىق ٷلگٸ بولاتىنداي تۇلعالاردىڭ بٸرٸ –قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ, 1980 جىلعى مەسكەۋ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ جاقسىلىق ٷشكەمپٸروۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, نەيروحيرۋرگ دەرٸگەر, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرٸك اقشولاقوۆپەن ٶنەگەلٸ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸلدٸ.

الاش زييالىلارىنىڭ مۇرالارىن عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدا زەردەلەۋ ماقساتىندا «الاش زييالىلارىنىڭ عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك مۇرالارى: دەستٷر مەن جاڭاشىلدىق» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلدى. حالىقارالىق كونفەرەنتسيياعا وتاندىق عىلىم-بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ بەدەلدٸ عالىمدار مەن زەرتتەۋشٸلەر, سونداي-اق, تٷركييانىڭ گازي, فرات, مۇعلا سىتقى كوشمان ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ پروفەسسورلارى, فيلولوگ عالىم­دار, ەلٸمٸزدەگٸ بٸرقاتار جوو وقىتۋ­شىلارى, ٸزدەنۋشٸلەرٸ قاتىسىپ, ۇلتتىق تٸل, دٸل, مەدەنيەت, دەستٷر تاقىرىپتارىندا ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى. الداعى ۋاقىتتا «تۇلعاتانۋ» ورتالىعى «100 جاڭا ەسٸم» جوباسى اياسىندا جاڭا ەسٸمدەر مەن ۇلت تۇلعالارىن ناسيحاتتاۋ باعىتىندا ٶز جۇمىسىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرە بەرمەك. اتالمىش جوبا نەتيجەسٸ بويىنشا جەڭٸمپاز اتانعان تانىمال تۇلعالاردى ستۋدەنتتەر اراسىندا كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ ٷشٸن سولارمەن كەزدەسۋ تسيكلٸن باستايمىز.

بٸز رۋحاني جاڭعىرۋ ٷردٸسٸنٸڭ مازمۇندىق جەنە يدەيالىق ارقاۋىن ابايدىڭ رۋحاني مۇراسىمەن بايلانىستىرىپ وتىرمىز. اباي تاعلىمىن, ونىڭ «كەمەل ادام» كونتسەپتسيياسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار ارقاۋى ەتٸپ الىپ, سونىڭ نەگٸزٸندە وقۋ-تەربيە ٷدەرٸسٸن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸ كٶزدەۋدەمٸز. وسى ورايدا,«رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسٸ «حەكٸم اباي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جاساۋدا. بۇل ورتالىق ابايدىڭ دانالىعىن جاستاردىڭ بويىنا سٸڭٸرۋ باعىتىندا اۋقىمدى ٸستەر اتقارىپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ كٷنٸ بارلىق ماماندىقتار بويىنشا 1 كۋرس ستۋدەنتتەرٸنە «ابايتانۋ» پەنٸ وقىتىلۋدا. اباي ٶمٸرٸ مەن مۇراسىن تەرەڭ تانۋ ماقساتىندا «ابايتانۋ» كابينەت-مۇراجايى اشىلىپ, ستۋدەنتتەردٸڭ پراكتيكالىق جۇمىسىنا سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ كەلەدٸ.

جاستاردىڭ شىعارماشىلىق قابٸلەتتەرٸن دامىتۋ جولىندا ۋنيۆەرسيتەتتە ەكٸ جىلدا بٸر رەت «اباي ەلەمٸ» رەسپۋبليكالىق ٶنەر فەستيۆالٸ ۇيىمداستىرىلۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا بۇل يگٸ دەستٷر جالعاسىن تاۋىپ, 24-25 سەۋٸر ارالىعىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ 22 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 106 ٷمٸتكەرٸ وسى فەستيۆالعا قاتىستى. سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز ابايدىڭ «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك قورىق-مۋزەيٸمەن ٶزارا ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ جەنە شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ماقساتىندا مەموراندۋمعا قول قويدى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ: اباي, شەكەرٸم مۇرالارى» تاقىرىبىندا تاريحي-تانىمدىق دەرٸس ٶتكٸزٸلدٸ. دەرٸسكە بەلگٸلٸ ابايتانۋشى عالىمدار, ەدە­بيەت­شٸلەر, ابايدىڭ ۇرپاقتارى اتىنان نۇرگٷل ەلٸشەرقىزى قاتىستى.

م.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىز­مەتكەرٸ ەربولات باياتوۆ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ «ابايتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جابال شويىنبەت اباي مەن شەكەرٸم شىعارمالارىنداعى ادامي-رۋحاني قۇندىلىقتار تۋرالى مازمۇندى دەرٸستەر وقىدى. ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور سايىن بورباسوۆ ن.ە.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋداعى رٶلٸ تۋرالى ايتىپ بەردٸ.

«Students week» اتتى ستۋ­دەنت­تٸك اپتالىق اياسىندا  جاستاردى ادام­­گەرشٸلٸككە, وتانشىلدىققا, پاتريوتيزمگە, ۇلتجاندىلىققا تەر­بيەلەۋ, ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸن كەڭەيتۋ ماقساتىمەن الماتى قالاسى دٸن ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتٸمدە  رەسپۋبليكا جوو ستۋدەنتتەرٸ اراسىندا «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي, باۋىرىم دەپ…»  جاس اقىندار مٷشايراسى بولىپ ٶتتٸ. مٷشايرانىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى ابايدىڭ تولىق ادام كونتسەپتسيياسىنا سٷيەندٸ.

رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ «تۋعان جەر» كٸشٸ باعدارلاماسى. بۇل باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى «ايتىلعان تاريح» ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن ەلٸمٸزدٸڭ ەلدٸ مەكەندەرٸنە ارنايى ەكسپەديتسييالار ۇيىمداستىرىلدى. ولار – «قازاقستاننىڭ مونو­قالالارى تۇرعىندارىنىڭ ايتىلعان ەڭگٸمەلەرٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك مەدەني بٸرەگەيلٸك: كەنتاۋ-اششىساي», «قازاقستانداعى ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك بٸرەگەيلٸكتٸڭ قالىپتاسۋى مەن ٶزگەرۋٸنٸڭ عىلى­مي مەكتەپتەر قىزمەتٸندەگٸ كٶرٸنٸسٸ» ماقساتتى باعدارلامالىق زەرتتەۋلەر. وسى عىلىمي ٸزدەنٸستەر اياسىندا تاريحشى عالىمدارىمىز كٶنەكٶز قارييالاردان «اۋىزشا تاريح» باعدارلاماسى بويىنشا ەستەلٸكتەر مەن دەرەكتەر جيناقتاپ, نارراتيۆتٸ تاريح سالاسىن دامىتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ەر وقىتۋشى ٶز اۋىلدارىندا, ٶزدەرٸ وقىعان مەكتەپتەردە دەرٸستەر بەرٸپ, اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى كەڭٸنەن جٷرگٸزۋدە.

تۋعان جەر تاريحىنداعى كٶنە قالالاردى زەردەلەۋ باعىتىندا تاراز, بارىسحان, قۇلان, مەركە, اسپارا, قاستەك, اقتٶبە كيەلٸ مەكەندەرٸندە ارحەولوگييالىق قازبالار جٷرگٸزدٸ. سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەت ماگيسترانتى ي.ۆ. كرۋپكو الماتى, جامبىل وبلىستارىنداعى ەسٸك, بەسشاتىر, ايشا بيبٸ, بابادجا حاتۋن, قاراحان, دەۋٸتبەك, بەرقارىن, جايسان كيەلٸ مەكەندەرٸنە عىلىمي ساراپتاما جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. دوتسەنت ا.ا. نۇرجانوۆ «قازاقستاننىڭ ساكرالدى گەوگرافيياسى» ٸرگەلٸ عىلىمي ەڭبەگٸنٸڭ اۆتورلىق ۇجىمىنا ەنٸپ, وسى باعىتتا 30-عا جۋىق ماقالا جارييالادى.

«ەلٸن سٷيگەن جان جەرٸن دە سٷي­ەدٸ. ەل مەن جەر بٸرٸگٸپ «وتان» ۇعى­مىن بٸلدٸرەتٸنٸ سٶزسٸز. تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني كەمەلدەنۋٸ ٷشٸن قازاقستان حالقىنا جولدانعان ەلبا­سىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى دا وسى ويدى ۇشتاي تٷسەدٸ. ەلباسى ماقالاسىندا كٶزدەلگەن «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا  «قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى» دەرٸپتەلٸپ, ەلٸمٸزدە تۋعان جەردٸ قادٸرلەۋگە ارنالعان تٷرلٸ شارالار ٶتكٸزٸلۋدە.

«قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسىن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا «پاۆلودار گەوگرافييا ٷيٸ» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ ۇيىمداستىرعان «حان قورىق» رەسپۋبليكالىق جاستار فەستيۆالٸنە ەلٸمٸزدٸڭ ون بەس ٸرگەلٸ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قاتار اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دان 1 وقىتۋشىسى مەن 3 ستۋدەنتٸ قاتىسىپ, جٷلدەلٸ ورىن­دارمەن ورالدى.

تەربيە دەپارتامەنتٸنٸڭ باستاما­سىمەن اعىمداعى جىلى الاتاۋ شىڭدارىندا ورنالاسقان اسۋلاردى جاستارعا كٶرسەتۋ جەنە كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا «90 جىل­دىققا – 9 اسۋ» تۋريستٸك ترەككينگٸ ۇيىمداستىرىلۋدا. جاياۋ جورىق باعىتتارى كٶكجايلاۋ اسۋى, كٸم-اسار شاتقالى, الماراسان بۇلاعى, كٷيگەنساي ىستىق بۇلاعى, الپينيستەر بۇلاعى, ٷلكەن الماتى كٶلٸ, يۋناتوۆ كٶلٸ, موحناتكا, باسپالداق اسۋلارىن قامتيدى. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن بۇل جورىققا 400-گە جۋىق ستۋدەنت قاتىستى.

جاستاردىڭ اراسىندا ەلٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸ ارتتىرۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتە جٷيەلٸ تٷردە پاتريوت­تىق تەربيە باعىتىندا ٸس-شارالار كەشەنٸ ۇيىمداستىرىلۋدا. سولاردىڭ بٸرەگەي شاراسى – جاس اقىن جامبىل دٷيسەنۇلىنىڭ «ەگەمەن ەلٸم, ەركە ەلٸم» جىر كەشٸ. جاس اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن 500 بەلسەندٸ ستۋدەنت تاماشالاۋعا مٷمكٸندٸك الدى.

ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ باستاۋى ۇلت­تىق ٶنەرٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدە. قازاق حالقىنىڭ تٶل ٶنەرٸ – ايتىستى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا «مەنٸڭ پٸرٸم – سٷيٸنباي» دەستٷرلٸ رەسپۋبليكالىق جاس اقىندار ايتىسى ۇيىمداستىرىلدى. دٷبٸرلٸ دوداعا ەلٸمٸزدٸڭ 28 جوعارى وقۋ ورنىنان 54 جاس ايتىسكەر قاتىسىپ, سٶزگە شەشەن, ويعا ۇشقىر 16 اقىن فينالعا جولداما الدى.

قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك قورىق-مۋزەيٸ. تانىمدىق ٸس-ساپار اباي مەن شەكەرٸم جاتقان قاسيەتتٸ ٶلكە جيدەبايدان باستاۋ الدى. حەكٸم ابايدىڭ مۇرالارىمەن تەرەڭٸرەك تانىسۋ ماقساتىندا تەربيە باسقارماسى جانىنداعى ەلەۋمەتتٸك بٶلٸم باسشىسى ە. شارعىنوۆ, «ابايتانۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ج. شويىنبەت جەنە 2 كۋرس دوكتورانتى ا. ەرجانوۆ ارنايى ٸس-ساپارمەن سەمەي قالاسىنداعى اباي مۇراجايىنا بارىپ قايتتى. جيدەبايداعى ابايدىڭ قورىق-مۋزەيٸندەگٸ جەنە ابايدىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ, قازاق حالقىنىڭ ارداقتى اقىنى شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ سوڭعى قونىسى بولعان ساياتقوراداعى قۇندى جەدٸگەرلەرمەن تانىستى.

ونكٷندٸك ٸسساپار بارىسىندا ولار سەمەيدەگٸ باس مۇراجايداعى «اباي جولى: الاشتى پاش ەتكەن ەلەمگە» جەنە جاڭادان اشىلعان «الاشقا اتىم شىققان ەسەت اقىن» اتتى كٶرمە زالدارىن, «الاش ارىستارى – م.ەۋەزوۆ» مۇراجاي-ٷيٸ عيماراتى جەنە اباي قۇنانبايۇلى بٸلٸم العان احمەت ريزا مەشٸت-مەدرەسەسٸن كٶردٸ.

«كيەلٸ قازاقستان» جوباسىن ٸسكە اسىرۋ باعىتىندا بارلىق پەدا­گوگيكالىق باعىتتاعى باكا­لاۆر ماماندىقتارىنىڭ وقۋ باعدار­لامالارىنا «مەكتەپ ٶلكە­تانۋى», «مەدەنيەت گەوگرافيياسى», «ساكرالدى گەوگرافييا» پەندەرٸ ەنگٸزٸلدٸ. ٸلە الاتاۋىنا گەوگرافييالىق ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرىلدى. جاستاردىڭ ەكولوگييالىق مەدەنيەتٸن ارتتىرۋ جولىندا شارىن شاتقالىنا «ەكولوگييالىق دەسانت» تۋريستٸك باعىتىندا كٷردەلٸ تازالىق جۇمىس­تارى جٷرگٸزٸلدٸ. الداعى ۋاقىتتا «قازاقستان ايماقتارىنىڭ حالىقتىق گەوگرافييالىق تەرميندەرٸ» كاتالوگى باسىلماق.

مەملەكەت باسشىسى «قازاق ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋدٸ» رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى دەپ بەلگٸلەدٸ. وسى ورايدا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە «لاتىن تٸلٸن وقىتۋدىڭ ەدٸستەمەلٸك ورتالىعى» اشىلدى. ورتالىقتى اشۋ تۋرالى مەموراندۋمعا اباي اتىنداعى قازۇپۋ-مەن بٸرگە ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى, م. ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتى, ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى قول قويدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ قوعامدىق جەنە گۋمانيتارلىق بٶلٸمشەسٸنٸڭ  جينالىسىندا «قازاق تٸلٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى» مەسەلە تالقىلاندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرە­زيدەنتٸ اكادەميك مۇرات جۇرى­نوۆ مەملەكەت باسشىسى ن.ە. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ەڭبەگٸنەن تۋىندايتىن باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ – قازاق جازۋىن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتٸپ, بۇل سالادا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. ال, ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ ەردەن قاجىبەكتٸڭ نەگٸزگٸ بايانداماسىندا, تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ, اكادەميك ٶمٸرزاق ايتباەۆ پەن قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پرورەكتورى, پروفەسسور عابيت كەنجەباەۆتىڭ قوسىمشا باياندامالارىندا قازاق جازۋىنىڭ تاريحى, ونىڭ ەربٸر تاريحي كەزەڭدە ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ٶزگەرٸسكە تٷسۋٸ جەنە بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندەگٸ ونىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ تۋرالى كەڭٸنەن ەڭگٸمە ٶربٸدٸ. تالقىلانعان مەسەلە بويىنشا جارىسسٶزدە فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زەينەپ بازارباەۆا, پسيحولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇبۇعۇل جارىقباەۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, پروفەسسور فاۋزييا ورازباەۆا جەنە باسقا دا عالىمدار سٶز سٶيلەدٸ. قر ۇعا قوعامدىق جەنە گۋمانيتارلىق بٶلٸمشەسٸنٸڭ جالپى جينالىسى لاتىن ەلٸپبيٸن قولداۋ جەنە ەنگٸزۋ جٶنٸندە تيٸستٸ شەشٸم قابىلدادى.

فيلولوگييا جەنە كٶپتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ ينستيتۋتىنىڭ 2 كۋرس ستۋدەنتتەرٸنە «تٷركٸ لاتىن ەلٸپبيٸ» پەنٸ جەنە بارلىق پەداگوگيكالىق باعىتتاعى باكالاۆر ماماندىقتارىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا «تٷركٸ لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ نەگٸزدەرٸ», «قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸ» پەندەرٸ ەنگٸزٸلدٸ. ەلباسى باعدارلامالىق ماقالاسىن جارييالاعان كٷننەن باستاپ لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ مەسەلەسٸ جان-جاقتى ساراپتالىپ, زەرتتەلۋدە. جالپى, ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرٸ اراسىندا كەڭٸنەن قولداۋ تاۋىپ, جاقسى ٸستەردٸڭ باستاۋشىسىنا اينالىپ وتىر.

جاھاندانۋدىڭ نەگٸزگٸ ماعىناسى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. بۇل ٷردٸس – ەكونوميكالىق, تەحنولوگييالىق, مەدەني-ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي كٷشتەردٸڭ قيسىنداسۋى. جاھاندانۋ ەكونوميكالىق, اقپاراتتىق, ساياسي, ەكولوگييالىق, مەدەني جەنە تاعى باسقا بولۋى مٷمكٸن. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازۇپۋ ەلەمنٸڭ بٸرقاتار جەتەكشٸ جوعارى ورىندارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان.

جاناتبەك ٸشپەكباەۆ,

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ

تەربيە جۇمىسى جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى,

پروفەسسور