اتىراۋ وبلىسىندا تۋىپ-ٶسٸپ, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا اتتانعان اجار ورازعاليەۆا بٷگٸندە 93 جاسقا تولدى.
زەنيتشٸ ورەل, حاركوۆ, بريانسك قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, كۋرسك دوعاسىنداعى شايقاستا بولدى. جەڭٸستٸ بەرليندە قارسى الدى. سوعىس ارداگەرٸ قازاقپارات تٸلشٸسٸنە 1942-1945 جىلدارى ارالىعىندا مايدان دالاسىندا بولعان كٷندەرٸن ايتىپ بەردٸ.
اجار ورازعاليەۆا اقتٶبە قالاسىنداعى سوعىس ارداگەرلەرٸنە ارنالعان كٶپقاباتتى تۇرعىن ٷيدە تۇرادى. بۇل ٷيدٸ مۇناي كومپانيياسى 2003 جىلى سالىپ, پايدالانۋعا بەردٸ. ول كەزدە 80 پەتەرلٸ ٷيدٸڭ ەرقايسىسىندا سوعىستى كٶرگەن, مايدان دالاسىندا وت كەشكەن ارداگەر تۇردى. بٷگٸندە ولاردىڭ ٷشەۋٸ عانا قالعان. ٶزگەسٸ قونىس اۋداردى, دٷنيەدەن وزدى.
«پەتەر كٷيەۋٸم, سوعىس ارداگەرٸ عابيدوللا ورازعاليەۆقا بەرٸلدٸ. ول 1938-1941 جىلدارى ارالىعىندا وتان الدىنداعى بورىشىن ٶتەدٸ. 1941 جىلى ٷيٸنە ورالۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق كەنەتتەن سوعىس باستالىپ, كەرٸ قايتارىلدى. ول 122 ميلليمەترلٸك زەڭبٸرەكتەن وق اتتى, ونى «سوعىستىڭ قۇدايى» دەپ اتادى. تٷسكەن جەرٸنٸڭ بەرٸن قازىپ, تىپ-تيپىل ەتەتٸن. كەيٸن چەليابٸ قالاسىنان تانك الدىرىپ, سول تانكتٸڭ كومانديرٸ بولدى. عابيدوللا مەرگەن ەدٸ. ونىڭ بۇل ەرلٸگٸ ەسكەرۋسٸز قالعان سەكٸلدٸ. قازٸر قولىمىزدا كٸتاپ بار. ونىڭ تانكتەن شىعىپ تۇرعان سۋرەتٸ ساقتاۋلى. 1944 جىلى تانك ٶرتەنٸپ, اۋىر جاراقاتتان سوڭ ەلگە ورالعان», - دەپ ەسكە الدى اجار ورازعاليەۆا.
ال زەنيتشٸ اجار ورازعاليەۆا سوعىسقا 18 جاسىندا اتتانعان. 1941 جىلى كەش قالىپ, 1942 جىلدىڭ تامىز ايىندا قۇربىسى جانييا بەرنييازوۆانىڭ «سوعىسقا الىپ جاتىر» دەگەن حابارىن ەستٸدٸ. ولار ويلانباستان بٸر شەشٸمگە كەلدٸ, مايدانعا بٸرگە اتتاندى.
«مەن ەسەپشٸ بولىپ جۇمىس ٸستەدٸم. قۇربىمنان حابار الىپ, ەسكەري كوميسسارياتقا باردىم. ٶتٸنٸش جازىپ, 4-5 قىز قابىلداندى. سول كەزدە اتىراۋ ستانساسىندا ستالينگرادتان كەلگەن پويىز تۇردى. پويىزدا 416 زەنيتتٸ ارتيللەرييالىق ديۆيزيون بولدى. بٸزدٸ سول ديۆيزيونعا قوسىپ, بٸر اي دايىندىق جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. اتىراۋدا جٷرگەن كەزدە ۇزىن شاشىمدى جۋىپ, تاراپ, ٶردٸم دە قيعىزدىم. شاشىمدى «ساقتاي الساڭدار, ساقتاپ قويىڭدار» دەپ تاپسىرىپ كەتتٸم. كەيٸن ەر بالالاردىڭ ٷلگٸسٸنە سالىپ قيدىرىپ, جاڭا كيٸم الدىم. ال ناعىز سوعىسقا 1943 جىلى كۋرسك قالاسىندا ارالاستىق»,- دەپ ەسكە الدى ٶتكەن كٷندەرٸن سوعىس ارداگەرٸ.
كۋرسك قالاسىنداعى سوعىس ٷش ايعا سوزىلدى. ەيگٸلٸ كۋرسك دوعاسىنداعى شايقاستى ٶتكەرگەن ارداگەر كٷنٸ-تٷنٸ ۇيىقتاماي, زەڭبٸرەكتٸ قۇشاقتاپ وتىراتىنىن, ٷش اي بويى اياق كيٸمٸن شەشپەي, سوعىس دالاسىندا تاماقتاناتىنىن ايتتى.
«ادام ۇيقىسىز جٷرسە ٶلمەيدٸ ەكەن. كۋرسك دوعاسى شايقاسى كەزٸندە 9 قىز بٸر زەڭبٸرەكتەن وق اتىپ, ۇشقان ۇشاقتاردى قۇلاتامىز. ولاردىڭ جارىلعىش زات تاستاۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەمٸز. كٷندە بومبا, كٷندە ٶرت. كەيٸن كەڭەس ەسكەرٸ شابۋىل جاساۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. سول كەزدە نەمٸستەردٸڭ قولاستىنا ٶتٸپ كەتكەن ورەل, حاركوۆ, بريانسك قالالارى ازات ەتٸلدٸ. كەيٸن بٸزدٸ كيەۆ قالاسىنا جٸبەردٸ. سول جەردە جاقىن قۇربىم جەمٸسپەن قوشتاستىم, ٶزٸم دە جارالاندىم. وتا جاسالىپ, دەنەمنەن تەمٸردٸڭ سىنىعى الىندى», - دەدٸ اجار ورازعاليەۆا.
اۋىر جارالانعان جاۋىنگەر مايدان دالاسىن تاستاپ كەتكەن جوق. ەس جيناپ, بويىن تٸكتەگەن سوڭ قايتا سوعىسقا ارالاستى. رۋمىنيياعا بارىپ, 1945 جىلى بەرلينگە باعىت الدى. سول جەردە جەڭٸس تۋىنىڭ تٸگٸلگەنٸن كٶرٸپ, قۋانىش مەرەكەسٸن تويلادى.
«بەرلينگە بارعان سوڭ 7 مامىر كٷنٸ نەمٸس كٷشٸنٸڭ ەلسٸرەگەنٸن ەستٸدٸك. ال 8 مامىر كٷنٸ تٷنگٸ ساعات 2-دەن كەتە بٸزگە قاراي جٷگٸرٸپ كەلە جاتقان مايوردى كٶردٸم. سول كەزدە مەن تٷنگٸ كٷزەتتٸ قابىلداپ جاتقان ەدٸم. اي جارىق. قۋانعانىمنان قىزداردى وياتتىم. ولار سەنبەدٸ. كەيٸن بەرٸ ورىندارىنان تۇرىپ, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قۇتتىقتادىق. ٷيگە ورالىپ, باۋىرلارىمىزدى كٶرەتٸن كٷنگە جەتكەنٸمٸزگە تەۋبە دەدٸك. ال 9 مامىر كٷنٸ نەمٸستٸڭ بەرٸلگەنٸن بينوكل ارقىلى كٶردٸك. قىزدار بينوكلدٸ بٸر-بٸرٸنەن الما-كەزەك الىپ, راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ كومانديرٸ ونىڭ قولىنا تۋ ۇستاتىپ, شىعارىپ سالعانىن دا كٶردٸ. قوشقارباەۆ سول كەزدە بەرٸمەن قوشتاسىپ كەتتٸ. كەيٸن تۋ تٸگٸلٸپ, جولداستارى ونى اسپانعا لاقتىرىپ, قۇتتىقتادى», - دەدٸ اجار ورازعاليەۆا.
93 جاستاعى ەجە «نەگە سوعىسقا باردىم?» دەگەن سۇراقتى ٶز-ٶزٸنە قويعان ەمەس. ول سوعىسقا بارىپ, ەلٸن قورعاۋدى, ازاماتتىق پارىزى سانادى.
«سوعىس بٸتكەن سوڭ پويىزبەن, كەمەمەن اتىراۋعا جەتتٸم. ول كەزدە ەر سولداتتى كٷتٸپ الىپ, ٷيٸنە اپارىپ تاستايدى ەكەن. ەكە-شەشەمٸز جازعى قونىسقا كەتكەن. الدىمنان ٸنٸم مەن سٸڭلٸم شىقتى. ەجەم قۋانىشتان ەس-تٷسسٸز جاتتى. كٶتەرٸپ الىپ, بەتٸنەن سٷيدٸم»,- دەدٸ سوعىس ارداگەرٸ. 1945 جىلدىڭ قاراشا ايىندا عابيدوللا ورازعاليەۆ پەن اجار ورازعاليەۆا وتاۋ قۇرىپ, 10 بالا سٷيدٸ. قازٸر اجار ەجە ون بالادان 12 نەمەرە, 15 شٶبەرە سٷيٸپ وتىر.
