پسيحولوگ عاليياش ماحاشەۆا: «ساناسى ساۋ ادام بيشٸمباەۆتىڭ ەرەكەتٸن قولدامايدى»

-سوتتا كٶرسەتٸلگەن ۆيدەولارعا بايلانىستى نە ايتاسىز?

- مەنٸ كٶرگەن ۆيدەودا ويلاندىرعانى ق.بيشەمباەۆ قانشا ۇرىپ, موينىنا قولىن سالىپ, باسىن وڭعا-سولعا بۇرىپ, باسقا ۆيدەودا شاشىنان سٷيرەپ, ولاي -بىلاي سٷيرەپ جٷرگەندە سالتاناتتىڭ بٸردە-بٸر رەت قۋاندىقتى يتەرٸپ قورعانۋعا ەرەكەت جاساماعانى. تٷسٸنۋٸم بويىنشا, ەكسپەرتيزا شەشٸمٸندە سالتاناتتىڭ اعزاسىنان ٸشٸمدٸك ٶتە از مٶلشەردە تابىلدى دەگەن سەكٸلدٸ ەدٸ. ونداي بولسا, سالتانات ٶزٸن قورعاۋعا قاۋقارلى بولۋى تيٸس ەدٸ. مەنٸڭ بولجاۋىمشا, بۇل جەردە پسيحولوگييالىق فاكتور بار. 
نەگٸزٸ پسيحولوگييادا قورعانىش رەاكتسيياسىنىڭ ٷش تٷرٸ بولادى. بۇل: ۇر! قاش! قاتىپ قال! ياعني, قاۋٸپ تٶنگەن جاعدايدا ادامداردا جوعارىداعىداي رەاكتسييانىڭ بٸرٸ بولادى. مەنٸڭ بولجاۋىمشا سالتاناتتا سول سەتتە قاۋٸپ تٶنگەندە “ قاتىپ قال!” رەاكتسيياسى بولعان سيياقتى. 
ەدەتتە ادامعا قاۋٸپ تٶنگەن جاعدايدا “ قاتىپ قال!” رەاكتسيياسى مىنانداي جاعدايدا بولادى:
1) ەگەر ادام بالا كەزدەن ەرەسەكتەردەن كٶپ زورلىق كٶرٸپ ٶسسە جەنە قورعانۋعا مٷمكٸندٸك الماسا. مىسالى بالا قاشتى, ەرەسەك ونى قۋىپ جەتٸپ ۇردى نەمەسە بالا قولىمەن بٷركەنٸپ قورعاندى, ال ەرەسەك فيزيكالىق زورلىق كەزٸندە قولىن تٷسٸرٸپ تاستاپ, بالانى ەرٸ قاراي ۇرا بەردٸ. وندا ادام ەسەيگەن ٶمٸردە دە دەنەسٸ ەستە ساقتاپ قالعان سەزٸمدەر ارقىلى رەاكتسييا جاسايدى. ياعني قورعانبايدى جەي سوستيىپ قاتىپ, تۇرىپ قالادى.
2) ەگەر بالانى كٸشكەنتاي كەزدەن ەرەسەكتەر قورعاپ ٶسٸرسە, بٸراق قورعانۋدى ٷيرەتپەسە. 

سالتاناتتىڭ اعاسىنىڭ رەاكتسيياسى دەل وسى بولجامعا جاقىن. اعاسىنىڭ سوتتا ايتۋى بويىنشا ول قارىنداسىنىڭ بەتٸ كٶگەرگەن سۋرەتٸن كٶرگەندە, بٸردەن ونى قورعاۋعا, قۇتقارۋعا ەرەكەت جاساعان جەنە سول ەرەكەتٸن جالعاستىرا بەرگەن. وسىعان قاراپ سالتانات بالا كەزدەن قاۋٸپ سەزٸنبەي, وتباسىمەن قورعالىپ ٶسكەن, بٸراق قورعانۋدى ٷيرەنبەگەن بولۋى مٷمكٸن. بٸراق سالتاناتتىڭ وتباسى وندا وسىنداي قاۋٸپتٸ جاعداي بولارىن بٸلدٸ دەيسٸز بە? قىزدارىنا ٶزٸنٸڭ كٷيەۋٸنەن قورعانۋعا تۋرا كەلەتٸن تاعدىر كٷتەتٸنٸن ولار قايدان بٸلسٸن? ەدەمٸ, نەزٸك گٷلدەي قىزدارىن ەركەلەتٸپ, قورعاپ ٶسٸرگەن سەكٸلدٸ.

ال سول ۆيدەودا ونىڭ الدىندا تۇرعان ق.بيشەنباەۆتان سالتانات ٶتە قاتتى قورقىپ تۇرعان بولۋى مٷمكٸن, سوندىقتان ٶزٸنٸڭ كٷشٸنە ارقا سٷيەي الماعاندىقتان جەنە جوعارىدا ايتقانداي قورعانۋ ەدٸسٸنٸڭ تەك بٸر رەاكتسيياسى تانىس بولعاندىقتان, ەرەكەت جاساي الماعان سيياقتى. ەدەتتە, قۇربان قورقىنىشتىڭ «قاتىپ قال!» رەاكتسيياسىندا جەبٸرلەۋشٸگە تولىق باعىنىشتى بولادى.
قۋاندىقتىڭ فەنومەندەرٸنە مەن بەرسەك, ول قولىن ەكٸ جاققا سەرمەي بەرەدٸ. بٸر ويدى قايتا-قايتا ايتىپ تۇرعانداي. مىسالى, «نە دەيسٸڭ ەندٸ ماعان?» دەپ تۇرعانداي.

ال سالتاناتتىڭ اعزاسىنان از مٶلشەردە ٸشٸمدٸك تابىلعانىن جەنە پروكۋرور بايقاعانداي بەتٸندە, كٶز اينالاسىندا كٶگەرۋ بايقالعانىن ەسكەرسەك, سالتانات ماستىقتان قابىرعاعا بارىپ سٷيەنٸپ تۇرعان جوق, ەلسٸزدٸكتەن مٷمكٸن تٸپتٸ باسى اينالعاننان قابىرعاعا سٷيەنٸپ تۇرعان سيياقتى. بٸز ونىڭ كٶزٸنٸڭ اينالاسىنداعى, بەتٸندەگٸ كٶگەرۋدٸڭ قانشالىقتى وعان اۋىر بولعانىن بٸلمەيمٸز. مٷمكٸن اۋىر سوققىدان ميٸ اينالىپ تۇرۋى دا مٷمكٸن, كٸم بٸلەدٸ?

تاعى بٸر مەن بەرەتٸن نەرسە, سالتاناتتىڭ ٶز سٶمكەسٸن جەرگە قويۋى. ماعان ول سٶمكەسٸن ەرەڭ كٶتەرٸپ تۇرعانداي جەنە قالبالاقتاپ, ٶتە تٶمەن ەڭكەيٸپ, ەرەڭ قويعانداي كٶرٸندٸ, قوزعالىسىنان شيراقتىق بايقالمادى. ماس بولسا, لاقتىرا سالۋشى ما ەدٸ?

دالادا ق.بيشەمباەۆتىڭ سالتاناتقا تيٸسپەگەنٸ, قول كٶتەرمەگەنٸ ايتىلدى جەنە كٶرٸنٸپ تۇردى. بٸراق, ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, دالادا ادامدار قاراسى كٶپ, ەگەر سالتانات ٶزٸنە دالادا قاۋٸپ تٶنەتٸن بولسا, دالادا جٷرگەن ادامداردىڭ كٶمەگٸ ارقىلى بولسا دا ٸشكە كٸرمەسٸ انىق ەكەندٸگٸنەن بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ەمەس پە?

تاعى بٸر مەن بەرەتٸنٸ, ايىپتالۋشىنىڭ: -«ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن جەرلەرٸنە تيمەي, ٶزٸمدٸ باقىلاپ تۇرىپ ۇردىم, تەپتٸم», -دەگەنٸ. ەگەر ول تٸپتٸ ەكەۋٸ بٸرگە دە 4 شٶلمەك شامپان ٸشسە ول ٶزٸن باقىلاۋدا ۇستاۋى مٷمكٸن بە? 

دەرەتحانا ەسٸگٸ 23 رەت ٸشٸنەن ۇرىلدى ما? سىرتىنان ۇرىلدى ما? سونداي ەسٸكتٸ كٶپ ۇراتىنداي اشۋلى ادامنىڭ شىنىمەن ٶز ەرەكەتٸن باقىلاۋدا ۇستاۋى مٷمكٸن بە?

ەرينە بۇل جەردە ارنايى پسيحولوگييالىق, پسيحاترييالىق,ناركولوگييالىق باقىلاۋ توبىن ٸستٸڭ قارالۋ پروتسەسسٸنە قوسقاندا, مٷمكٸن ايىپتالۋشىنىڭ اشۋ دەڭگەيٸن انىقتاپ بەرەر مە ەدٸ, كٸم بٸلەدٸ? جالپى سوت پروتسەسستەرٸندە پسيحولوگتاردى قوسىپ, فەنومەندەردٸ زەرتتەتكەن ٶتە دۇرىس بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ, فەنومەندەر سٶيلەيدٸ.

- سوت تٶرەشٸسٸ ٸستٸ قالاي جٷرگٸزٸپ جاتىر?

- مەنٸڭشە سوت تٶرەشٸسٸ سوت وتىرىسىن ٶتە ساۋاتتى جٷرگٸزٸپ جاتىر. حالىق ەرينە ەرتٷرلٸ پٸكٸر ايتىپ جاتىر. 
راسىندا «ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ايىپتالۋشىنى ٶتە جرعارى ديناميكادا جەك كٶرۋلەردٸڭ بولىپ جاتقانى ەرينە, القا بيلەرگە ەدٸل شەشٸم قابىلداۋعا كەدەرگٸ بولىپ جاتىر» دەگەن ويمەن كەلٸسەمٸن. ەگەر تٸپتٸ تۋعان باۋىرىڭدى كٷندە بٸرەۋ «جامان-جامان» دەي بەرسە, ساناڭ سەنٸپ قالارى انىق. سول سيياقتى, حالىق دٷرلٸگٸپ «ماسسوۆىي» نەۆروزعا, پسيحوزعا سالىنباي, سوتتىڭ ەدٸل ٶتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرگەندەرٸ دۇرىس ەدٸ. بٸراق ەندٸ, بٸر تٸكەلەي ەفيردە ٷش قازاقستان حالقىنا پاراپار ادام (60 ميلليون ادام) كٶرٸپ وتىرعاندا ناقتى بٸر جاعدايدى ەندٸ باقىلاۋ, توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس. 

پروكۋرور قىزدى (ايجان ايماعانوۆا, رەد) حالىق ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە مەنشٷك پەن ەليياعا تەڭەپ تاستاپ جاتىر. «ول دا پەندە, كەۋدەسٸنە نان پٸسٸپ كەتەر» دەگەن ويمەن بولار, سوت پروكۋرور قىزدى دا ۋاقىتىمەن فرۋستراتسييا جاساپ, سۇراعىن ناقتى قويعىزىپ وتىر. قورعاۋشى تاراپتىڭ ۇسىنىستارىنا مەن بەرٸپ, سوت وتىرىسىندا ەموتسيونالدى «پەرەپالكا» بولىپ كەتپەۋٸن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعانى ۇنادى. مەن ٷشٸن سوت ٶتە ساۋاتتى بولىپ كٶرٸندٸ. قورعاۋشى تاراپ الداعى ۋاقىتتا اپەللياتسييالىق شاعىم تٷسٸرەر بولسا, سوت جەبٸرلەنۋشٸ تاراپقا جاقتاستى دەپ ايتا الماسى انىق. ايىپتالۋشىعا قىسىم كٶرسەتپەي, ويىن ەركٸن جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋٸ ونىڭ ٶزٸن سەنٸمدٸ قورعاۋعا ەرەكەت جاساۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ول دا ەرتەڭگٸ ۋاقىتتا, «سوت قىسىمىنان سٶيلەي المادىم» دەپ ايتا الماسى انىق. سوت ٸستٸڭ ارتىق ديناميكا كٶتەرٸلمەي, قارالۋىنا  بارىنشا ەرەكەت جاساپ وتىرعانى بايقالدى.

ال ەندٸ قۋاندىققا كەلەتٸن بولساق, كەز-كەلگەن ادام ٶز ٶمٸرٸن ەرٸكتٸ تٷردە قۇرتۋعا ەرەكەت جاسامايدى. ونىڭ بويىنداعى سالتاناتتى ٶلتٸرگەن تٷندەگٸ اگرەسسييا بٸر كٷندە جينالماعانى انىق. ول قانداي بالالىق شاق ٶتكەرگەنٸن بٸز مٷلدە بٸلمەيمٸز. دٷنيەنٸڭ بەرٸ بولعانمەن, نە جەتپەي ٶستٸ? ەموتسييالارىن قانشالىقتى اشىپ, نە تۇنشىقتىرىپ ٶسٸردٸ? بٸز مٷلدە بٸلمەيمٸز...

تەك شىرىلداپ سوڭعى مٷمكٸندٸككە قارمانىپ قالسا دا ەرەكەت ەتكٸسٸ كەلٸپ جٷرگەن اناسىن كٶرٸپ وتىرمىز. بٸرەۋلەر, «اناسى قالاي ۇيالماي بالاسىن قورعايدى?» دەپ پٸكٸر جازىپ جاتىر. قالاي قورعامايدى? ەگەر ەر بالانىڭ قاتەلٸگٸنٸڭ اۆتورى اتا-انا ٶزٸ بولسا... اناسى قۋاندىقتىڭ بويىنا جينالعان اشۋىنىڭ ەشكٸم بٸلمەيتٸن سىرىن ٶزٸ عانا بٸلسە, قالاي جٷگٸرمەيدٸ? انا  قانداي جاعداي بولسا دا باريكادانىڭ بالاسى جاعىندا تۇرۋى - انالىق ينستينكت. باسىنا تٷسپەگەن ادام بٸلمەي, ايتا بەرەرٸ انىق.

-ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بيشٸمباەۆتى جاقتاۋشىلار كٸمدەر? 

- بٸرٸنشٸدەن, بيشەمباەۆ سيياقتى ەيەلدەرٸنە, ٶزگە ادامدارعا فيزيكالىق, مورالدىق زورلىق كٶرسەتەتٸن ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ ەرەكەتتەرٸن قۋاندىقتى جاقتاۋ ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ ەرەكەتتەرٸن اقتاپ جاتقان بولار…

ەكٸنشٸدەن, ولار بوتتار بولۋى مٷمكٸن.

ٷشٸنشٸ سەبەبٸ, بۇل - ستوكگولم سيندرومى. تۇتقىن ٶزٸنٸڭ  تۇتقىنداۋشىسىن قورعاپ, ونى جاقتاعانى سەكٸلدٸ ورتامىزدا ٶزدەرٸ قۇربان بولا تۇرا ٶزدەرٸنە زورلىق كٶرسەتكەن تيرانداردى قورعاپ جٷرگەندەر بار. ولاردىڭ ساناسى «مەنٸ جازالاۋ دۇرىس» دەگەن پٸكٸرگە سەنٸپ قالعان جەنە ولار تۋرا سولاي ٶز ويلارىن «قۋاندىقتىڭ سالتاناتتى جازالاعانى دۇرىس» دەپ ٶز ٶمٸرلەرٸن ٶزگە ٶمٸرٸنە بەيسانالى تٷردە «پەرەنوس» جاسايدى.

تٶرتٸنشٸ سەبەپ, قوعامدا ٶزٸنٸڭ سىرتقى كەلبەتٸن ۇناتپايتىن ەيەلدەر بار. ٶزٸنٸڭ ماتەريالدىق تۇرمىسىنا كٶڭٸلٸ تولمايتىن قانشاما ەركەكتەر مەن ەيەلدەر بار. ولار ٶمٸردٸڭ قىزىعىن كٶرٸپ جٷرگەن ادامدار ٶمٸردەن ٶتكەن كەزدە راحاتتانادى. مىسالى, سالتاناتتىڭ ٶتە ەلەمٸ, سۇلۋ ەيەل بولعانىن پروەكتسييا جاساپ وتىرعان ەيەلدەر بار. ٶز سۇلۋلىعىن ساقتاي الماعان ەيەل «مٸنە, وسىندايعا ٶزٸ جەتتٸ» دەپ سالتاناتتى كەنەلاۋى مٷمكٸن. 

ەرينە ودان كەيٸن, بەسٸنشٸسٸ, كٷيەۋٸ كٶزٸنە شٶپ سالعاننان جاپا شەگٸپ جٷرگەن ەيەلدەر بار. ولاردىڭ ۇستانىمى «بارلىق سۇلۋ ەيەل - جەڭٸلتەك». ولاردىڭ ەموتسيياسىنا كٶزگە شٶپ سالۋ تۋرالى بارلىق تاقىرىپ ەسەر ەتەدٸ. «ٷيلەنگەن ەركەكپەن جٷردٸ» دەگەن بٸر سٶز ەستٸدٸ مە, بولدى, ولاردا تريگگەر قوزعالىپ كەتەدٸ. كٷيەۋٸنٸڭ انا ەيەلمەن, مىنا ەيەلمەن جٷرگەنٸنە شىداعانى ەسٸنە تٷسٸپ كەتەدٸ دە, ەرينە ونداي كەيٸن ٶشٸن قازا تاپقان سالتاناتتان العىسى كەلەدٸ. ەركٸمنٸڭ ٶز سەبەبٸ بار دەپ ايتۋعا بولادى. 

بٸراق, بٸر عانا نەرسەنٸ ايتا الامىن, كەز كەلگەن پسيحولوگييالىق ساۋ ادام مودەلٸ قانداي جاعدايدا دا فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىق  رۇقسات ەتٸلمەيتٸن دٷنيە ەكەنٸن بٸلەدٸ. 

كٸم فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىققا بارادى, ونىڭ ەرەكەتٸ قاتە جەنە زورلىق -زومبىلىق كٶرسەتۋشٸ ادامنىڭ جان كٷيزەلٸسٸ پسيحولوگييالىق پا, ەلدە پسيحيكالىق  پا, انىقتاعان دۇرىس. زورلىق-زومبىلىقپەن ەشقانداي مەسەلەنٸ شەشپەيدٸ, كەرسٸنشە ۋشىقتىرادى. سوندىقتان ساناسى ساۋ ادام بيشٸمباەۆتىڭ ەرەكەتٸن قولدامايدى. «بٸزبەن نە جاساعانى ەمەس, بٸزبەن جاساعاندارىمەن بٸز نە جاسايمىز? سول ماڭىزدى!» دەمەكشٸ, قۋاندىق بيشەمباەۆتىڭ قانداي ٶتكەنٸ بولسا دا, قانداي اگرەسسيياسى, مٷمكٸن تراۆماسى بولسا دا ول ادام ٶمٸرٸن قييۋعا قاقىسى جوق ەدٸ.