Foto: Ǵaliiash Mahasheva
Eks-ministr Qýandyq Bishimbaevqa qatysty sot protsesin milliondaǵan adam tikelei efirden baqylap otyr. Azamattyq áieli Saltanat Núkenovany qatigezdikpen óltirdi dep aiyptalǵan eks-ministrdi jaqtaityndar da, dattaityndar da tabylyp jatyr. Osy rette ULT.KZ tilshisi psiholog Ǵaliiash Mahashevadan atyshýly sot protsesi týraly suhbat aldy.
- Qýandyq Bishimbaevtyń sottyń ashyq ótýin jáne alqa bilerdiń qatysýymen ótkenin talap etýiniń sebebi nede?
- Biz Qýandyq Bishembaevtyń soty jaily ne aitsaq ta tek boljam ǵana keltire alamyz. Sottyń ashyq ótý-ótpeýin talap etý Bishimbaevtyń sheshimi de, advokattardyń sheshimi de bolýy múmkin. Nege? Bul is qoǵamdyq rezonans týdyryp otyrǵandyqtan qorǵaýshy taraptyń oiynan shyǵatyndai sheshim shyqpasa, odan da aiyptalýshynyń «Saltanat óziniń áreketteri arqyly (aýyr sózderi, tabalaýy, qyzǵanyshy t.b) meni osy qylmysqa itermeleý sebebi boldy» degen pikiri qoǵamnan qoldaý taba ma degen oi shyǵar? Ondai pikirdi aiyptalýshy sotta ashyq aitqanyn estidik. Al qoǵam ártúrli pikirdegi adamdamdardan quralǵany túsinikti jáne rasynda aiyptalýshynyń sózine ilanyp jatqandar bar.
Ekinshiden, biz jańa tehnologiialyq damý kezeńinde ómir súremiz. Naqty Q.Bishembaevtyń qorǵaýshylarynyń oiy bizge beimálim. Biraq álemdik tájirbielerge súiensek, áleýmettik jeli adamdarǵa halyqtyń pikirin satyp alýǵa múmkindik týdyryp qoiǵan. Kez-kelgen qyzyqtyrǵan taqyryp astyna tapsyrys berýshi óz qyzýǵýshylyǵyn qoldaityn pikirlerdi satyp alý arqyly jazdyra alady. Osyndai da nusqa sottyń ashyq ótýine sebep bolýy múmkin.
Úshinshiden, Prezident aralasyp otyrǵannan keiin, bizde Q.Bishembaev qorǵaýshylarynyń múmkindigi joǵary bolady dep aitý qiyn. Sondyqtan qorǵaýshy tarap aiyptaýshy taraptan «qysym jasaýy múmkin» degen oimen saqtyq amaly retinde sot otyrysynyń halyq aldynda ótýin qalaǵan bolar?
Sot sózinshe aiyptalýshy da, jábirlenýshi de sot sheshimi shyqqanǵa deiin qorǵaný amaldaryn jasaýǵa tolyq quqyly. Sondyqtan sot otyrysynyń ashyq ótýin qorǵaýshy taraptyń qalaýy ol óz quqyqtary.
Budan da basqa sottyń ashyq ótýin talap etýine bailanysty olarda myń túrli sebep bolýy múmkin.
-Sotta kórsetilgen videolarǵa bailanysty ne aitasyz?
- Meni kórgen videoda oilandyrǵany Q.Bishembaev qansha uryp, moinyna qolyn salyp, basyn ońǵa-solǵa buryp, basqa videoda shashynan súirep, olai -bylai súirep júrgende Saltanattyń birde-bir ret Qýandyqty iterip qorǵanýǵa áreket jasamaǵany. Túsinýim boiynsha, ekspertiza sheshiminde Saltanattyń aǵzasynan ishimdik óte az mólsherde tabyldy degen sekildi edi. Ondai bolsa, Saltanat ózin qorǵaýǵa qaýqarly bolýy tiis edi. Meniń boljaýymsha, bul jerde psihologiialyq faktor bar.
Negizi psihologiiada qorǵanysh reaktsiiasynyń úsh túri bolady. Bul: Ur! Qash! Qatyp qal! Iaǵni, qaýip tóngen jaǵdaida adamdarda joǵarydaǵydai reaktsiianyń biri bolady. Meniń boljaýymsha Saltanatta sol sátte qaýip tóngende “ Qatyp qal!” reaktsiiasy bolǵan siiaqty.
Ádette adamǵa qaýip tóngen jaǵdaida “ Qatyp qal!” reaktsiiasy mynandai jaǵdaida bolady:
1) Eger adam bala kezden eresekterden kóp zorlyq kórip ósse jáne qorǵanýǵa múmkindik almasa. Mysaly bala qashty, eresek ony qýyp jetip urdy nemese bala qolymen búrkenip qorǵandy, al eresek fizikalyq zorlyq kezinde qolyn túsirip tastap, balany ári qarai ura berdi. Onda adam eseigen ómirde de denesi este saqtap qalǵan sezimder arqyly reaktsiia jasaidy. Iaǵni qorǵanbaidy jái sostiyp qatyp, turyp qalady.
2) Eger balany kishkentai kezden eresekter qorǵap ósirse, biraq qorǵanýdy úiretpese.
Saltanattyń aǵasynyń reaktsiiasy dál osy boljamǵa jaqyn. Aǵasynyń sotta aitýy boiynsha ol qaryndasynyń beti kógergen sýretin kórgende, birden ony qorǵaýǵa, qutqarýǵa áreket jasaǵan jáne sol áreketin jalǵastyra bergen. Osyǵan qarap Saltanat bala kezden qaýip sezinbei, otbasymen qorǵalyp ósken, biraq qorǵanýdy úirenbegen bolýy múmkin. Biraq Saltanattyń otbasy onda osyndai qaýipti jaǵdai bolaryn bildi deisiz be? Qyzdaryna óziniń kúieýinen qorǵanýǵa týra keletin taǵdyr kútetinin olar qaidan bilsin? Ádemi, názik gúldei qyzdaryn erkeletip, qorǵap ósirgen sekildi.
Al sol videoda onyń aldynda turǵan Q.Bishenbaevtan Saltanat óte qatty qorqyp turǵan bolýy múmkin, sondyqtan óziniń kúshine arqa súiei almaǵandyqtan jáne joǵaryda aitqandai qorǵaný ádisiniń tek bir reaktsiiasy tanys bolǵandyqtan, áreket jasai almaǵan siiaqty. Ádette, qurban qorqynyshtyń «Qatyp qal!» reaktsiiasynda jábirleýshige tolyq baǵynyshty bolady.
Qýandyqtyń fenomenderine mán bersek, ol qolyn eki jaqqa sermei beredi. Bir oidy qaita-qaita aityp turǵandai. Mysaly, «ne deisiń endi maǵan?» dep turǵandai.
Al Saltanattyń aǵzasynan az mólsherde ishimdik tabylǵanyn jáne prokýror baiqaǵandai betinde, kóz ainalasynda kógerý baiqalǵanyn eskersek, Saltanat mastyqtan qabyrǵaǵa baryp súienip turǵan joq, álsizdikten múmkin tipti basy ainalǵannan qabyrǵaǵa súienip turǵan siiaqty. Biz onyń kóziniń ainalasyndaǵy, betindegi kógerýdiń qanshalyqty oǵan aýyr bolǵanyn bilmeimiz. Múmkin aýyr soqqydan mii ainalyp turýy da múmkin, kim biledi?
Taǵy bir mán beretin nárse, Saltanattyń óz sómkesin jerge qoiýy. Maǵan ol sómkesin áreń kóterip turǵandai jáne qalbalaqtap, óte tómen eńkeiip, áreń qoiǵandai kórindi, qozǵalysynan shiraqtyq baiqalmady. Mas bolsa, laqtyra salýshy ma edi?
Dalada Q.Bishembaevtyń Saltanatqa tiispegeni, qol kótermegeni aityldy jáne kórinip turdy. Biraq, umytpaýymyz kerek, dalada adamdar qarasy kóp, eger Saltanat ózine dalada qaýip tónetin bolsa, dalada júrgen adamdardyń kómegi arqyly bolsa da ishke kirmesi anyq ekendiginen bári túsinikti emes pe?
Taǵy bir mán beretini, aiyptalýshynyń: -«Ómirine qaýip tóndiretin jerlerine timei, ózimdi baqylap turyp urdym, teptim», -degeni. Eger ol tipti ekeýi birge de 4 shólmek shampan ishse ol ózin baqylaýda ustaýy múmkin be?
Dárethana esigi 23 ret ishinen uryldy ma? Syrtynan uryldy ma? Sondai esikti kóp uratyndai ashýly adamnyń shynymen óz áreketin baqylaýda ustaýy múmkin be?
Árine bul jerde arnaiy psihologiialyq, psihatriialyq,narkologiialyq baqylaý tobyn istiń qaralý protsessine qosqanda, múmkin aiyptalýshynyń ashý deńgeiin anyqtap berer me edi, kim biledi? Jalpy sot protsessterinde psihologtardy qosyp, fenomenderdi zerttetken óte durys bolar edi dep oilaimyn. Sebebi, fenomender sóileidi.
- Sot tóreshisi isti qalai júrgizip jatyr?
- Menińshe sot tóreshisi sot otyrysyn óte saýatty júrgizip jatyr. Halyq árine ártúrli pikir aityp jatyr.
Rasynda «áleýmettik jelide aiyptalýshyny óte jrǵary dinamikada jek kórýlerdiń bolyp jatqany árine, alqa bilerge ádil sheshim qabyldaýǵa kedergi bolyp jatyr» degen oimen kelisemin. Eger tipti týǵan baýyryńdy kúnde bireý «jaman-jaman» dei berse, sanań senip qalary anyq. Sol siiaqty, halyq dúrligip «massovyi» nevrozǵa, psihozǵa salynbai, sottyń ádil ótýine múmkindik bergenderi durys edi. Biraq endi, bir tikelei efirde úsh Qazaqstan halqyna parapar adam (60 million adam) kórip otyrǵanda naqty bir jaǵdaidy endi baqylaý, toqtatý múmkin emes.
Prokýror qyzdy (Aijan Aimaǵanova, red) halyq áleýmettik jelide Mánshúk pen Áliiaǵa teńep tastap jatyr. «Ol da pende, keýdesine nan pisip keter» degen oimen bolar, sot prokýror qyzdy da ýaqytymen frýstratsiia jasap, suraǵyn naqty qoiǵyzyp otyr. Qorǵaýshy taraptyń usynystaryna mán berip, sot otyrysynda emotsionaldy «perepalka» bolyp ketpeýin qatań baqylaýda ustap otyrǵany unady. Men úshin sot óte saýatty bolyp kórindi. Qorǵaýshy tarap aldaǵy ýaqytta apelliatsiialyq shaǵym túsirer bolsa, sot jábirlenýshi tarapqa jaqtasty dep aita almasy anyq. Aiyptalýshyǵa qysym kórsetpei, oiyn erkin jetkizýge múmkindik berýi onyń ózin senimdi qorǵaýǵa áreket jasaýyna múmkindik beredi. Ol da erteńgi ýaqytta, «sot qysymynan sóilei almadym» dep aita almasy anyq. Sot istiń artyq dinamika kóterilmei, qaralýyna barynsha áreket jasap otyrǵany baiqaldy.
Al endi Qýandyqqa keletin bolsaq, kez-kelgen adam óz ómirin erikti túrde qurtýǵa áreket jasamaidy. Onyń boiyndaǵy Saltanatty óltirgen túndegi agressiia bir kúnde jinalmaǵany anyq. Ol qandai balalyq shaq ótkergenin biz múlde bilmeimiz. Dúnieniń bári bolǵanmen, ne jetpei ósti? Emotsiialaryn qanshalyqty ashyp, ne tunshyqtyryp ósirdi? Biz múlde bilmeimiz...
Tek shyryldap sońǵy múmkindikke qarmanyp qalsa da áreket etkisi kelip júrgen anasyn kórip otyrmyz. Bireýler, «anasy qalai uialmai balasyn qorǵaidy?» dep pikir jazyp jatyr. Qalai qorǵamaidy? Eger ár balanyń qateliginiń avtory ata-ana ózi bolsa... Anasy Qýandyqtyń boiyna jinalǵan ashýynyń eshkim bilmeitin syryn ózi ǵana bilse, qalai júgirmeidi? Ana qandai jaǵdai bolsa da barikadanyń balasy jaǵynda turýy - analyq instinkt. Basyna túspegen adam bilmei, aita bereri anyq.
-Áleýmettik jelide Bishimbaevty jaqtaýshylar kimder?
- Birinshiden, Bishembaev siiaqty áielderine, ózge adamdarǵa fizikalyq, moraldyq zorlyq kórsetetin adamdar ózderiniń áreketterin Qýandyqty jaqtaý arqyly ózderiniń áreketterin aqtap jatqan bolar…
Ekinshiden, olar bottar bolýy múmkin.
Úshinshi sebebi, bul - Stokgolm sindromy. Tutqyn óziniń tutqyndaýshysyn qorǵap, ony jaqtaǵany sekildi ortamyzda ózderi qurban bola tura ózderine zorlyq kórsetken tirandardy qorǵap júrgender bar. Olardyń sanasy «meni jazalaý durys» degen pikirge senip qalǵan jáne olar týra solai óz oilaryn «Qýandyqtyń Saltanatty jazalaǵany durys» dep óz ómirlerin ózge ómirine beisanaly túrde «perenos» jasaidy.
Tórtinshi sebep, qoǵamda óziniń syrtqy kelbetin unatpaityn áielder bar. Óziniń materialdyq turmysyna kóńili tolmaityn qanshama erkekter men áielder bar. Olar ómirdiń qyzyǵyn kórip júrgen adamdar ómirden ótken kezde rahattanady. Mysaly, Saltanattyń óte álemi, sulý áiel bolǵanyn proektsiia jasap otyrǵan áielder bar. Óz sulýlyǵyn saqtai almaǵan áiel «mine, osyndaiǵa ózi jetti» dep Saltanatty kánálaýy múmkin.
Árine odan keiin, besinshisi, kúieýi kózine shóp salǵannan japa shegip júrgen áielder bar. Olardyń ustanymy «barlyq sulý áiel - jeńiltek». Olardyń emotsiiasyna kózge shóp salý týraly barlyq taqyryp áser etedi. «Úilengen erkekpen júrdi» degen bir sóz estidi me, boldy, olarda trigger qozǵalyp ketedi. Kúieýiniń ana áielmen, myna áielmen júrgenine shydaǵany esine túsip ketedi de, árine ondai keiin óshin qaza tapqan Saltanattan alǵysy keledi. Árkimniń óz sebebi bar dep aitýǵa bolady.
Biraq, bir ǵana nárseni aita alamyn, kez kelgen psihologiialyq saý adam modeli qandai jaǵdaida da fizikalyq zorlyq-zombylyq ruqsat etilmeitin dúnie ekenin biledi.
Kim fizikalyq zorlyq-zombylyqqa barady, onyń áreketi qate jáne zorlyq -zombylyq kórsetýshi adamnyń jan kúizelisi psihologiialyq pa, álde psihikalyq pa, anyqtaǵan durys. Zorlyq-zombylyqpen eshqandai máseleni sheshpeidi, kersinshe ýshyqtyrady. Sondyqtan sanasy saý adam Bishimbaevtyń áreketin qoldamaidy. «Bizben ne jasaǵany emes, bizben jasaǵandarymen biz ne jasaimyz? Sol mańyzdy!» demekshi, Qýandyq Bishembaevtyń qandai ótkeni bolsa da, qandai agressiiasy, múmkin travmasy bolsa da ol adam ómirin qiiýǵa qaqysy joq edi.
