اقوردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ تولىق مەتٸنٸن جارييالادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
***
حالىق بٸرلٸگٸ جەنە جٷيەلٸ رەفورمالار – ەل ٶركەندەۋٸنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ
قىمباتتى وتانداستار!
قۇرمەتتٸ پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ!
بيىل ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا 30 جىل تولىپ وتىر. تەۋەلسٸزدٸك – بٸزدٸڭ ەڭ قاستەرلٸ قۇندىلىعىمىز.
قازاقستان تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز – ەلباسىنىڭ دارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تابىستى ەل رەتٸندە بٷكٸل ەلەمگە تانىمال بولدى.
ەڭ باستى جەتٸستٸگٸمٸز – بٸرتۇتاس ەل بولىپ, جاڭا مەملەكەت قۇردىق. ٸرگەمٸزدٸ بەكٸتٸپ, ەڭسەمٸزدٸ تٸكتەدٸك. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ بەلدٸ مٷشەسٸنە اينالدىق. تۇراقتى قوعام قالىپتاستىرىپ, ورنىقتى دامۋ جولىنا تٷستٸك.
مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋ ٷشٸن بٸر ەل بولىپ ەڭبەك ەتٸپ جاتىرمىز.
ەگەمەندٸك دەگەنٸمٸز – جالاڭ ۇران مەن جالىندى سٶز ەمەس.
بٸز ٷشٸن ەڭ ماڭىزدىسى – ەر ازاماتتىڭ تەۋەلسٸزدٸك يگٸلٸگٸن سەزٸنە الۋى. ونىڭ باستى كٶرٸنٸسٸ – ەلدەگٸ بەيبٸت ٶمٸر, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق. سونداي-اق, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارۋى جەنە جاستاردىڭ بولاشاققا نىق سەنٸممەن قاراۋى.
بارلىق باستامامىز وسىعان باعىتتالۋدا.
بٸز تۇعىرى مىعىم ەل بولۋ جولىندا كەدەرگٸلەردٸ ەڭسەرٸپ, قيىندىقتاردى جەڭٸپ كەلەمٸز. مۇنىڭ بەرٸنە بەرەكەلٸ بٸرلٸك پەن ەسەلٸ ەڭبەك ارقىلى جەتتٸك.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك جىلناماسىنىڭ تٶرتٸنشٸ ونجىلدىعىنا قادام باسقالى تۇر. بۇل كەزەڭنٸڭ وڭاي بولمايتىنى قازٸردٸڭ ٶزٸندە ايقىن بايقالۋدا. سوندىقتان, كەز-كەلگەن سىن-قاتەرگە دايىن بولۋعا تيٸسپٸز. تىنىمسىز ٸزدەنٸپ, ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز قاجەت.
مەنٸڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىم مىناداي مەسەلەلەرگە ارنالادى.
ٸ. پاندەمييادان كەيٸنگٸ كەزەڭدەگٸ ەكونوميكالىق دامۋ
ورتالىق ازيياداعى ەكونوميكاسى ەڭ اۋقىمدى ەل سانالاتىن قازاقستان قازٸر پاندەمييانىڭ زاردابىن تارتۋدا. دەگەنمەن, قيىندىقتارعا قاراماستان, باعدارىمىزدى بەرٸك ۇستانىپ كەلەمٸز.
بٸز ورتا مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدى ايقىنداپ, مەملەكەتتٸك باستامالاردى رەتتەۋ ٷشٸن 2025 جىلعا دەيٸنگٸ دامۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىن جەنە مەملەكەتتٸك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جٷيەسٸن قابىلدادىق. ۇلتتىق جوبالار بەكٸتٸلەتٸن بولادى.
ستراتەگييالىق ماقساتىمىز – ورتالىق ازيياداعى كٶشباسشىلىق رٶلٸمٸزدٸ كٷشەيتۋ جەنە ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى ورنىمىزدى نىعايتۋ.
ەكونوميكامىزعا تٸكەلەي ينۆەستيتسييا تارتۋ ٸسٸن جالعاستىرۋدىڭ جاڭا تەسٸلٸ رەتٸندە ستراتەگييالىق ينۆەستيتسييالىق كەلٸسٸم ۇعىمى ەنگٸزٸلدٸ. كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن ناقتى شارالاردى قولعا الدىق. «بەيتەرەك» جەنە «قازاگرو» حولدينگتەرٸن بٸرٸكتٸردٸك. ەنشٸلەس كومپانييالار ەكٸ ەسە ازايدى, ولاردىڭ شتات سانىن بٸر جارىم ەسە قىسقارتتىق. جاڭا, قۋاتتى دامۋ ينستيتۋتىن قۇردىق.
پاندەمييا كەزٸندە مەملەكەت ازاماتتارعا جەنە كەسٸپكەرلەرگە اۋقىمدى ەرٸ جەدەل قولداۋ كٶرسەتتٸ.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەدٸ. ونى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا 3,5 مىڭنان استام جوبا ٸسكە قوسىلدى. سونداي-اق, 70 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. ٶندٸرٸلگەن ٶنٸم مەن كٶرسەتٸلگەن قىزمەتتٸڭ جالپى قۇنى 3,5 تريلليون تەڭگە بولدى.
«بيزنەستٸڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا 66 مىڭ جوبا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپتى. بۇل 150 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشۋعا جەنە ساقتاپ قالۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.
زەينەتاقى جيناقتارىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن پايدالانۋ تۋرالى باستاما ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي ەسەر ەتتٸ. ەڭ باستىسى, ونىڭ ەلەۋمەتتٸك ىقپالى ايرىقشا بولدى. وسى شارانىڭ ارقاسىندا ميلليوننان استام ازاماتىمىز تۇرعىن-ٷي جاعدايىن جاقسارتتى. كەيبٸرٸ يپوتەكالىق قارىزىن ازايتتى.
جالپى ەكونوميكالىق دامۋىمىزدا وڭ ٷردٸس بار ەكەنٸ سٶزسٸز. الايدا, بٷگٸنگٸ احۋالدىڭ ەلٸ دە كٷردەلٸ ەكەنٸن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, مەن «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جەنە «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى» باعدارلامالارىنىڭ مەرزٸمٸن 2022 جىلعا ۇلاستىرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم. بۇل ماقساتقا بٶلٸنەتٸن قارجىنىڭ جالپى كٶلەمٸ كەمٸندە بٸر تريلليون تەڭگە بولادى.
قازاقستان مەملەكەتتٸك قارىزى ازدىعىنىڭ جەنە ەدەۋٸر قورى بولعانىنىڭ ارقاسىندا ٸندەت سالدارىن بٸرشاما تيٸمدٸ ەڭسەرۋدە. بۇل – بٸزدٸڭ ەلەۋلٸ بەسەكەلٸك ارتىقشىلىعىمىز. ودان ايىرىلىپ قالماۋىمىز كەرەك.
الايدا, سوڭعى كەزدە بيۋدجەتتٸڭ شىعىس بٶلٸگٸندەگٸ مٸندەتتەمەلەردٸ ورىنداۋ ٷشٸن بيۋدجەت تاپشىلىعى ۇلعايىپ, ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەر كٶبەيۋدە. ٷنەمٸ وسىلاي «اۋىردىڭ ٷستٸمەن, جەڭٸلدٸڭ استىمەن» جٷرە المايمىز. بٸزدەگٸ قارجىلىق ورنىقتىلىقتىڭ قورى سونشالىقتى شەكسٸز ەمەس.
بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸسٸن ارتتىرۋ ٷشٸن شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنٸ سٶزسٸز. بٸرٸنشٸ كەزەكتە, مەملەكەتتٸك شىعىستاردىڭ اۋقىمىن جەنە ونىڭ تيٸمدٸ جۇمسالۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك.
ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن بيۋدجەت ەرەجەسٸن ەنگٸزۋدٸ تەزدەتكەن جٶن. بۇعان قاجەتتٸ زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قابىلدانۋعا تيٸس.
جالپى, ەلٸمٸزگە مەملەكەت قارجىسىن, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتٸك قارىزدى, بيۋدجەت ساياساتىن جەنە ۇلتتىق قوردى باسقارۋدىڭ ەرەجەلەر جيناعى قاجەت.
ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانكتەن جىل سوڭىنا دەيٸن مەملەكەت قارجىسىن باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەۋدٸ سۇرايمىن.
سونىمەن بٸرگە, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ, ٶندٸرٸلەتٸن تاۋارلاردىڭ تٷرٸن كٶبەيتٸپ, ەكسپورت گەوگرافيياسىن كەڭەيتۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەك.
2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, يندۋسترييالاندىرۋ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان 10 جىل ٸشٸندە تۇڭعىش رەت ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ ەكونوميكانى دامىتۋعا قوسقان ٷلەسٸ تاۋ-كەن ٶندٸرٸسٸ سالاسىنان اسىپ تٷستٸ.
ورتا مەرزٸمدەگٸ ماقساتىمىز – 2025 جىلعا قاراي ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ ەكسپورتىن 1,5 ەسەگە كٶبەيتٸپ, 24 ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋ. ال, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن 30 پايىزعا ارتتىرۋ.
ەزٸرلەنٸپ جاتقان «ٶنەركەسٸپ ساياساتى تۋرالى» زاڭ ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ الدىندا تۇرعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋگە تيٸس.
سونىڭ بٸرٸ – شيكٸزاتقا قول جەتكٸزۋدٸڭ قيىندىعى. وتاندىق ٶنەركەسٸپ ٷشٸن شيكٸزات تاۋارلارىنىڭ باعاسى قولجەتٸمدٸ, ال كٶلەمٸ جەتكٸلٸكتٸ بولۋى كەرەك دەگەن قاراپايىم ەرەجەنٸ ەنگٸزۋٸمٸز قاجەت.
ٷكٸمەت جىل سوڭىنا دەيٸن وسى ماڭىزدى مٸندەتتٸ شەشۋدٸڭ وڭتايلى جولىن تابۋعا تيٸس.
بۇل رەتتە, ەلٸمٸزدٸڭ رەسۋرستىق ەلەۋەتٸ تولىق اشىلماعانىن, گەولوگييالىق تۇرعىدان زەردەلەنۋ دەڭگەيٸ تٶمەن ەكەنٸن قاپەردەن شىعارماعان جٶن.
ساپالى گەولوگييالىق اقپاراتتىڭ ينۆەستورلارعا قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت. وسىعان وراي تٷرلٸ ۆەدومستۆولارعا باعىناتىن بىتىراڭقى مەكەمەلەردٸڭ نەگٸزٸندە تيٸمدٸ ۇلتتىق گەولوگييا قىزمەتٸن قۇرۋ كەرەك.
بۇل ورگان جەر قويناۋىن كٸمگە جەنە قالاي بەرۋدٸ شەشەتٸن مونوپوليستكە اينالماۋعا تيٸس. ونىڭ مٸندەتٸ – ينۆەستورلارعا كەشەندٸ قىزمەت كٶرسەتٸپ, قولداۋ بٸلدٸرۋ.
جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنا, ەسٸرەسە گەولوگييالىق بارلاۋ جەنە جەر قويناۋىن كەشەندٸ زەرتتەۋ ٸسٸنە تىڭ سەرپٸن قاجەت.
ۇلت جوسپارى اياسىندا باستالعان رەفورمالاردى سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزگەن جٶن. اتاپ ايتقاندا, گەولوگييالىق اقپاراتتىڭ اشىق تسيفرلىق مەلٸمەتتەر بازاسىن قۇرىپ, ونى ينۆەستورلار ٷشٸن قولجەتٸمدٸ ەتۋ كەرەك.
جەر قويناۋى – ۇلتتىڭ بايلىعى. ونى پايدالانۋعا بەرۋدٸ وڭاشا كابينەتتەردە «بارماق باستى, كٶز قىستىمەن» شەشۋ زاڭسىز دەپ تانىلۋعا تيٸس. تيٸستٸ ورگاندار بۇل مەسەلە بويىنشا باقىلاۋ جاساۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ.
كەلەسٸ مەسەلە. مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاعا تىم كٶبٸرەك ارالاسۋى ونىڭ ٶسٸمٸن تەجەيدٸ, سىبايلاس جەمقورلىققا جەنە زاڭسىز لوببي جاساۋعا ەكەپ سوقتىرادى.
مەملەكەتتٸك كەسٸپورىندار ەلٸ دە بولسا كٶپتەگەن سالادا باسىمدىققا يە, جەڭٸلدٸكتەردٸ جەكە دارا پايدالانادى.
بٸز بۇل پروبلەمالاردى شەشە باستادىق.
مەسەلەن, مەملەكەتتٸك باسقارۋ تۇجىرىمداماسىندا كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى قىسقارتۋ جەنە ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ شارالار قاراستىرىلعان.
رەفورمالار جٶنٸندەگٸ جوعارى كەڭەس جەكەشەلەندٸرۋدٸڭ جاڭا جوسپارىن ماقۇلدادى. ەندٸ ونى قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت.
بۇدان باسقا دا مەسەلەلەر بار. اتاپ ايتقاندا, جەكەلەگەن ۇلتتىق كومپانييالار مەن مەملەكەتتٸك كەسٸپورىندار شىعىنعا باتىپ جاتىر. سٶيتە تۇرا نەگە ولاردىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارى جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالامايدى?
ٷكٸمەت بۇل مەسەلەنٸ شەشۋٸ كەرەك.
سونىمەن بٸرگە, بٸز ينفلياتسييانىڭ باقىلاۋسىز ٶسۋ پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلدٸك. ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانك بەرٸن ەلەمدٸك ٷردٸسكە جاۋىپ, ينفلياتسييانىڭ الدىندا قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىر.
مۇنداي سىلتاۋ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ەلسٸزدٸگٸن كٶرسەتەدٸ. وندا «بٸزدٸڭ كەسٸبي ەكونوميستەرٸمٸزدٸڭ رٶلٸ قانداي?» دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانكتٸڭ باستى مٸندەتٸ – ينفلياتسييانى 4-6 پايىز دەڭگەيٸنە قايتارۋ.
جالپى سوماسى 6,3 تريلليون تەڭگە جۇمسالعان داعدارىسقا قارسى شارالار جٷزەگە اسىرىلعاننان كەيٸن ەكونوميكامىزدا ارتىق اقشا پايدا بولدى. الايدا, بٷگٸنگٸ تاڭدا بٶلٸنگەن قارجى ەلٸ بارماي جاتقان سالالار بار. ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر شاعىن جوبالارعا, ەسٸرەسە اۋىلعا ارناپ اقشا سالمايدى.
سوندىقتان, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ ەلەۋەتٸن ٸسكە قوسۋ كەرەك. ولار جەرگٸلٸكتٸ جەردە جۇمىس ٸستەيدٸ. ٶزٸنٸڭ تۇتىنۋشىلارىن, ولاردىڭ بيزنەسٸ مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن جاقسى بٸلەدٸ.
ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ بۇل مەسەلە بويىنشا شەشٸمدەر توپتاماسىن ەزٸرلەۋٸ قاجەت.
سترەستٸ اكتيۆتەر دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋ جۇمىسى دا ايرىقشا ماڭىزعا يە.
بٸز مەملەكەت بانكيرلەرگە كٶمەكتەسپەۋگە تيٸس دەگەن شەشٸم قابىلدادىق.
سونىمەن بٸرگە, شەكتەۋ قويىلىپ, بۇعاتتالعان اكتيۆتەردٸ ەكونوميكالىق اينالىمعا قايتارۋ كەرەك. الايدا, مۇنى تەك قانا نارىقتىق نەگٸزدە جٷزەگە اسىرعان جٶن.
بۇعان زاڭنامالىق نەگٸز بولۋى قاجەت.
ٷكٸمەت قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن تيٸستٸ زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگٸزسٸن.
ەندٸ ينفلياتسييانىڭ مونەتارلىق ەمەس تۇستارىنا توقتالايىق. ونىڭ ەڭ باستىسى – ازىق-تٷلٸك باعاسى.
قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەلەۋەتٸ وراسان زور ەكەنٸ كٶپ ايتىلادى. بٸراق, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ سالاسىندا قوردالانعان پروبلەمالار دا از ەمەس.
ەڭ الدىمەن, بۇل – ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن بەلگٸلەۋدٸڭ جەنە ونى بٶلٸپ-تاراتۋدىڭ تيٸمسٸز جٷرگٸزٸلۋٸ.
مەن بۇعان دەيٸن كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلٸسٸن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتقان بولاتىنمىن. بۇل مٸندەت ورىندالىپ جاتىر.
وسى ورتالىقتاردىڭ شاعىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەرگە, سونىڭ ٸشٸندە, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا دا قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل نارىقتىڭ مونوپولييالانۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى.
سونىمەن بٸرگە, ٶنٸم ٶندٸرۋشٸدەن تۇتىنۋشىعا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى باعانىڭ بەرٸنە بٸرىڭعاي باقىلاۋ جاساۋ قاجەت. قازٸر وسى جۇمىسقا بٸرنەشە مەكەمە جاۋاپتى. ەر جولى باعا شارىقتاعاندا ولار بايىپپەن ساراپتاما جاساپ, تيٸمدٸ شارالار قابىلداۋدىڭ ورنىنا بٸر-بٸرٸنە سٸلتەي باستايدى.
بۇل جۇمىستى رەتكە كەلتٸرەتٸن كەز كەلدٸ. جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ارا-جٸگٸن اجىراتۋ كەرەك. بٸر مەكەمەنٸ باستى ورگان رەتٸندە ايقىنداپ, ٶزگەلەرٸنٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىن ناقتى بەلگٸلەۋ قاجەت.
ٷكٸمەت وسى مەسەلە بويىنشا بٸر ايدىڭ ٸشٸندە شەشٸم قابىلداۋعا تيٸس.
ەكٸنشٸدەن, اۋا-رايىنىڭ قولايسىزدىعى مال شارۋاشىلىعىندا تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەر بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
بٸز جەدەل شارا قابىلداپ, جەم-شٶپ تاپشىلىعىنا بايلانىستى احۋالدى رەتتەدٸك.
دەگەنمەن, بۇل سالادا ەلٸ دە جٷيەلٸ جۇمىس اتقارۋ كەرەك.
جەم-شٶپ دايىنداۋعا قاجەتتٸ جەر كٶلەمٸن كەڭەيتكەن جٶن.
سونداي-اق, ەگٸس القابىنا ەر جىلى ەرتٷرلٸ داقىل ەگۋ تالابىن ساقتاۋ ٷشٸن تيٸستٸ باقىلاۋدى كٷشەيتكەن ابزال.
عارىشتىق مونيتورينگ جەنە قاشىقتان زوندتاۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭٸنەن قولدانۋ كەرەك.
جايىلىمدىق جەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ دا ٶتە ماڭىزدى.
قازٸر مال جاياتىن جەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتپەي جٷر.
ٶيتكەنٸ, مۇنداي القاپتاردى كەيبٸر بەلگٸلٸ ادامدار يەلەنٸپ العان. تٸپتٸ, ونى ادام اياعى باسپايتىنداي ەتٸپ قورشاپ تاستاعان.
ەكٸمدەر تٷرلٸ سەبەپتەردٸ سىلتاۋراتىپ, ىقپالدى ادامداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, بۇل مەسەلەنٸ شەشە الماي وتىر.
ٷكٸمەت قۇزىرلى ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ, وسى احۋالدى ٶزگەرتەتٸن باتىل شارالار قابىلداۋعا تيٸس.
جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىن جايىلىمدىق جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت.
ولاردىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ جەنە كٶرسەتٸلەتٸن قولداۋ تەسٸلدەرٸ «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» بٶلەك زاڭدا كٶرٸنٸس تابۋى كەرەك.
ٷكٸمەت بۇل زاڭ جوباسىن ٶتە قىسقا مەرزٸمدە ەزٸرلەۋگە تيٸس.
ۆەتەرينارييا سالاسىن دا جەتٸلدٸرۋ قاجەت.
بۇل سالادا ورتالىق پەن ٶڭٸرلەر اراسىنداعى مٸندەتتەر مەن قۇزىرەتتەر ناقتى بٶلٸنۋٸ كەرەك.
مال باسىنىڭ اماندىعى جەنە ٶنٸمدٸلٸگٸ جەرگٸلٸكتٸ ۆەتەرينارلاردىڭ تيٸمدٸ جۇمىسىنا بايلانىستى.
بۇل, تٷپتەپ كەلگەندە, اۋىلداعى اعايىننىڭ ەل-اۋقاتىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
ۆەتەرينارييا قىزمەتٸ قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي بولماسا, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋ مٷمكٸن ەمەس.
سوندىقتان, وسى سالادا جٷيەلٸ جۇمىس اتقارىلۋعا تيٸس.
اتاپ ايتقاندا, ٷدەرٸستەردٸ تسيفرلاندىرۋ, مەلٸمەت جيناۋ جەنە ونى اۆتوماتتاندىرۋ, مامان دايارلاۋ جەنە ولاردىڭ جالاقىسىن كٶبەيتۋ شارالارى.
ٷكٸمەت جىل سوڭىنا دەيٸن ۆەتەرينارييا جٷيەسٸن رەفورمالاۋ جٶنٸندە ناقتى شارالار قابىلداۋى كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ اگرارلىق ساياساتىمىزدا ساباقتاستىق بولماي وتىر. مينيستر اۋىسسا, سالانىڭ ساياساتى دا ٶزگەرەدٸ.
مۇنداي جاعدايدا شارۋالارعا الداعى جۇمىستى جوسپارلاۋ قيىنعا تٷسەدٸ.
بٸرىڭعاي نەگٸزگٸ باعىت بولۋى قاجەت.
سوعان سەيكەس سۋبسيدييالاۋ تەسٸلدەرٸن قايتا قاراپ, تۇراقتاندىرۋ كەرەك.
كەلەسٸ مەسەلە.
سوڭعى بەس جىلدىڭ ٶزٸندە سۋبسيدييالاۋعا ەكٸ تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بٶلٸندٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ٸستەردٸڭ جارتىسىنان استامى سۋبسيدييانى تالان-تاراجعا سالۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر.
بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى.
نورماتيۆتٸك نەگٸزٸن نىعايتىپ, تيٸمدٸ جوسپارلاۋ جەنە مونيتورينگ جٷرگٸزۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ قاجەت.
سۋبسيدييانى رەسٸمدەۋ تەرتٸبٸ تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ تولىعىمەن اشىق بولۋعا تيٸس.
شاعىن جەنە ورتا شارۋاشىلىقتار ٷشٸن سۋبسيدييا تولىعىمەن قولجەتٸمدٸ بولۋى كەرەك.
اۋىل شارۋاشىلىعىن تەحنولوگييالىق تۇرعىدان قايتا جابدىقتاۋدى قولداۋ تەسٸلدەرٸن مۇقييات قاراۋىمىز قاجەت.
اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ قولداناتىن تەحنولوگييانىڭ شامامەن 90 پايىزى ەبدەن ەسكٸردٸ. ونى جاڭارتۋ كەرەك.
اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيدييالاۋ ساياساتىن ٶنەركەسٸپ سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتپەن ۇشتاستىرعان جٶن.
ٷكٸمەت پەن «بەيتەرەك» حولدينگٸ وسى مەسەلە بويىنشا ۇسىنىستار ەزٸرلەۋٸ قاجەت.
جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باستى مٸندەتٸ – ەلٸمٸزدٸ نەگٸزگٸ ازىق-تٷلٸك ٶنٸمٸمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ.
مەن بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن شەتەلدٸكتەرگە جەنە ولاردىڭ قاتىسى بار كومپانييالارعا ساتۋعا جەنە جالعا بەرۋگە بٸرجولا تىيىم سالعان زاڭعا قول قويدىم.
جەر كودەكسٸنە قازاقستاندىق ينۆەستورلاردى اۋىل-ايماقتاردى دامىتۋ ٷشٸن قارجى سالۋعا ىنتالاندىراتىن تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ.
بۇل ٶزگەرٸستەر اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن تولىق ەكونوميكالىق اينالىمعا تٷسٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
شىن مەنٸندە, وسى شەشٸمدەردٸڭ بارلىعى اگروٶنەركەسٸپ سەكتورىنا وڭ ىقپال ەتەدٸ.
سونىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالادى دەپ سەنەمٸن.
كەلەسٸ مەسەلە. قازٸرگٸ زاماندا بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸڭ باستى فاكتورىنىڭ بٸرٸ – بارىنشا تسيفرلاندىرۋ.
قازاقستان ٷشٸن زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸ, يندۋسترييا 4.0 ەلەمەنتتەرٸن ەنگٸزۋ ايرىقشا ماڭىزدى. بٸز شەتەلدەگٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستەرٸمٸزبەن بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋگە تيٸسپٸز.
سونىمەن بٸرگە, وتاندىق ٸت-سەكتوردى دامىتىپ, كٷشەيتە تٷسۋ دە ماڭىزدى. ەلٸمٸزگە جاس, بٸلٸمدٸ ەرٸ ىنتالى ماماندار كەرەك. تسيفرلاندىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق جوبانىڭ اياسىندا كەمٸندە 100 مىڭ جوعارى بٸلٸكتٸ ٸت-مامان دايارلاۋ قاجەت.
تسيفرلىق سالاداعى قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى 2025 جىلعا قاراي كەمٸندە 500 ميلليون دوللارعا جەتۋگە تيٸس.
وسى جەنە باسقا دا مٸندەتتەر مەملەكەتتٸك سەكتوردى تولىعىمەن «تسيفرلىق قايتا جٷكتەۋدٸ» تالاپ ەتەدٸ. مۇنداعى بۇرىننان كەلە جاتقان باستى تٷيتكٸل – مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جٷيەلەرٸنٸڭ ٶزارا تيٸمدٸ كٸرٸكتٸرٸلمەۋٸ. بۇل مەسەلە تٷبەگەيلٸ ەرٸ تەزٸرەك شەشٸمٸن تابۋى كەرەك.
بٸرٸنشٸدەن, «ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸڭ» مٷلدە جاڭا قۇرىلىمىن جاساۋ كەرەك. مەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ بارلىق ٸت-باستاماسى تەك قانا قازاقستاندىق مەمتەحتىڭ جاڭا پلاتفورماسىنا نەگٸزدەلەدٸ.
بۇل پلاتفورما قايتالاۋلاردى, تيٸمسٸز شىعىستاردى جەنە بيۋروكراتييانى جويادى. مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر ازاماتتارعا سمارتفوننان 100 پايىز قولجەتٸمدٸ بولادى.
ەكٸنشٸدەن, بٸز مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ بيزنەس-ٷدەرٸسٸن تٷگەل قايتا قاراپ, تسيفرلىق فورماتقا كٶشٸرەتٸن تسيفرلىق ترانسفورماتسييا ورتالىعىن اشامىز.
ٷشٸنشٸدەن, ۇلتتىق كومپانييالار ٸت-قاۋىمداستىقپەن ٶزارا قارىم-قاتىناس جاسايتىن پلاتفورما قۇرۋىمىز قاجەت. كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ تسيفرلىق قاجەتتٸلٸگٸ مەن سۇرانىسى بارىنشا وتاندىق كومپانييالاردىڭ كٷشٸمەن قامتاماسىز ەتٸلۋگە تيٸس.
تٶرتٸنشٸدەن, مەلٸمەت بەرۋ جەلٸسٸن حالىقارالىق دەلٸزدەرمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ونى بٸرتٸندەپ كەڭەيتۋ جەنە جاڭارتۋ قاجەت. كٶرشٸ ەلدەرگە دە قىزمەت كٶرسەتە الاتىن مەلٸمەت ٶڭدەۋدٸڭ زاماناۋي ورتالىقتارىن قۇرۋ كەرەك.
بٸز ەلٸمٸزدٸڭ وراسان زور اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسييالىق ەلەۋەتٸن ٸسكە اسىرا بٸلۋگە تيٸسپٸز. جاڭا تسيفرلىق دەۋٸردە ول گەوساياسي ماڭىزعا يە بولادى.
قازاقستان ەۋرازييا ٶڭٸرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ٷشٸن ورتالىق تسيفرلىق حابقا اينالۋعا تيٸس.
وسى مٸندەتتٸ ورىنداۋ ٷشٸن كادرلىق ەلەۋەتٸمٸزدٸ كٷشەيتۋٸمٸز كەرەك. پرەمەر-مينيستر ماعان ٶز ۇسىنىستارىن بەرسٸن.
كەلەسٸ مەسەلە. اۋعانستانداعى احۋال جەنە جاھاندىق شيەلەنٸستٸڭ كٷشەيۋٸ بٸزگە قورعانىس ٶنەركەسٸبٸ كەشەنٸن جەنە ەسكەري دوكترينامىزدى تولىعىمەن قايتا قاراۋعا مٸندەتتەيدٸ.
قورعانىس قابٸلەتٸمٸزدٸ نىعايتىپ, قاۋٸپ-قاتەرلەرگە جەدەل ٷن قاتۋ مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار باسىمدىققا اينالۋعا تيٸس.
بٸز سىرتقى قاتەرگە جەنە وقيعانىڭ قالاي ٶربۋٸنە دە دايىن بولۋىمىز كەرەك.
سىرتتان تٶنەتٸن قاۋٸپتٸ مودەلدەۋ ايرىقشا ٶزەكتٸلٸككە يە بولۋدا.
سترەس-تەست ٶتكٸزٸپ, ستسەنارييلەر دايىنداعان جٶن. سونىڭ نەگٸزٸندە مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ ٸس-قيمىل جوسپارى ەزٸرلەنٸپ, تٷزەتٸلٸپ وتىراتىن بولادى.
II. دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ
حالقىمىز «بٸرٸنشٸ بايلىق – دەنساۋلىق» دەپ بەكەر ايتپاعان.
كوروناۆيرۋس دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ٷشٸن ٷلكەن سىناق بولدى.
ەلەمدٸ جايلاعان ٸندەتتٸڭ بەتٸ ەلٸ قايتار ەمەس.
كٷن سايىن مىڭداعان ازاماتىمىز دەرتكە شالدىعىپ, تالاي ادام ٶمٸردەن ٶتۋدە.
بٸز ۋاقىت ۇتتىرماي ٸندەتپەن كٷرەسۋ شارالارىن دەرەۋ قولعا الدىق.
قازاقستان – كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا جاساپ شىعارعان ەلەمدەگٸ ساناۋلى مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ.
بٸزدٸڭ ۆاكتسينامىزدىڭ تيٸمدٸ ەرٸ قاۋٸپسٸز ەكەنٸنە ەش كٷمەن جوق.
قازٸر QazVac-قا ٶزگە مەملەكەتتەر دە سۇرانىس بٸلدٸرۋدە.
ەلٸمٸزدە ۆاكتسينا قورى جەتكٸلٸكتٸ, ازاماتتارىمىزدىڭ تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. كٶپتەگەن مەملەكەتتەردٸڭ بۇعان قولى جەتپەي وتىر.
ەلٸمٸزدە جاپپاي ەكپە سالۋ جٷرٸپ جاتقانىمەن, قوعامدا وعان قارسى ادامدار ەلٸ دە كٶپ.
ولار ٶزدەرٸ باس تارتىپ قانا قويماي, حالىقتى كەرٸ ٷگٸتتەۋدە.
سونىڭ كەسٸرٸنەن قانشاما جۇرتتى اداستىرۋدا.
مۇنداي ادامدار ٶزٸنٸڭ عانا ەمەس, ٶزگەنٸڭ ٶمٸرٸ ٷشٸن دە جاۋاپ بەرەتٸنٸن تٷسٸنۋگە تيٸس.
سوندىقتان, ەكپە الۋعا قارسى ٷگٸتتەپ جٷرگەندەردٸڭ جەتەگٸندە كەتپەگەن جٶن.
ادامزات كٶپتەگەن ٸندەتتٸ باستان ٶتكەرگەن.
ۆاكتسينا پايدا بولعاننان كەيٸن عانا قاۋٸپتٸ دەرتتەرگە توسقاۋىل قويىلعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
الداعى ۋاقىتتا ەلەمدە كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامدارى شىعۋى مٷمكٸن. ساراپشىلار باسقا دا ٸندەتتەر پايدا بولاتىنىن ايتۋدا.
بٸز ونىڭ قاشان بولاتىنىن كٷتٸپ, قاراپ وتىرا المايمىز.
وسىنداي جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ, ەرٸ قاراي دامۋعا بەيٸمدەلۋٸمٸز كەرەك.
قازٸر «بۋستەرلٸك ۆاكتسينانى» ساتىپ الۋ ٶتە ماڭىزدى.
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىندا تٸركەلگەن ۆاكتسينالاردى تەزٸرەك ساتىپ الۋ قاجەت.
سونىمەن بٸرگە, بٷكٸل دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تۇراقتى ەكپە الۋ جٷيەسٸنە دايىنداعان جٶن.
ەلٸمٸزدٸڭ بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن بولجاۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق جٷيە قۇرىلۋعا تيٸس.
بۇل شارا تيٸستٸ زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان.
پارلامەنتتەن وسى زاڭ جوباسىن قازٸرگٸ سەسسييانىڭ سوڭىنا دەيٸن قابىلداۋدى سۇرايمىن.
مەديتسينالىق ساراپتاما جاسايتىن كٶپتەگەن زەرتحانامىز حالىقارالىق ستاندارتقا ساي ەمەس.
«دەنٸ ساۋ ۇلت» جوباسى بويىنشا كەمٸندە 12 زەرتحانانى جوعارى تەحنولوگييالىق قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ قاجەت.
سونىڭ ارقاسىندا زەرتحانالارىمىز 90 پايىزعا دەيٸن حالىقارالىق تالاپقا ساي جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى.
كوروناۆيرۋسقا قاتىسى جوق اۋرۋلارعا بايلانىستى احۋالدى ناشارلاتىپ الماۋىمىز كەرەك.
پاندەمييا كەزٸندە جوسپارلى سكرينينگتەر مەن وتا جاساۋ كەيٸنگە قالىپ جاتىر.
بۇرىننان بار ستاندارتتى ەكپەلەر كٶپتەگەن بالالارعا سالىنباي قالۋدا. ەرينە, بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى.
مەديتسينا سالاسىنا قوماقتى قارجى قۇيۋ كەرەك.
بۇل قاراجات ينفراقۇرىلىمعا, مامان دايارلاۋعا جەنە حالىقتى دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالۋعا تيٸس.
فارماتسەۆتيكا ٶنەركەسٸبٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت.
ۆيرۋسپەن كٷرەس كەزٸندە دەل وسى سالا ەلٸمٸزدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن ماڭىزدى ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ.
سوندىقتان, مەديتسينا ٶنٸمدەرٸن زەرتحانالىق جەنە تەحنيكالىق سىناقتان ٶتكٸزەتٸن ورتالىق قۇرۋىمىز كەرەك.
جاھاندىق فارماتسەۆتيكالىق كورپوراتسييالارمەن ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرعان جٶن.
ينۆەستورلاردى تارتىپ, وزىق تەحنولوگييانى جەنە وسى سالاداعى جاڭا زەرتتەۋ جۇمىستارىن يگەرۋدٸ قولعا الۋ كەرەك.
وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرمەن جاسالاتىن وففتەيك كەلٸسٸم شارتتارىنىڭ كٶلەمٸن ارتتىرىپ, ٶنٸم تٷرٸن كٶبەيتۋ قاجەت.
بٸزدەگٸ دەرٸ-دەرمەك پەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتىڭ 17 پايىزى عانا – وتاندىق ٶنٸم. 2025 جىلى ونى 50 پايىزعا جەتكٸزۋ قاجەت.
دەنساۋلىق كەپٸلٸ – دەنە شىنىقتىرۋ.
جۇرتتىڭ جەنە بالالاردىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا جاعداي جاسالۋى قاجەت ەكەنٸن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن.
وبلىس ەكٸمدەرٸ سپورت ينفراقۇرىلىمىن بٸرتٸندەپ سالۋدى قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس.
جالپى, توكيو وليمپياداسىنىڭ قورىتىندىسىنا بايلانىستى سپورتتاعى احۋالدى بٶلەك كەڭەستە قاراۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر.
III. ساپالى بٸلٸم بەرۋ
بيىلعى قاڭتار ايىنان باستاپ پەداگوگيكا سالاسى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسى 25 پايىزعا كٶبەيدٸ.
الداعى ٷش جىلدا وسى ماقساتقا تاعى 1,2 تريلليون تەڭگە جۇمسايمىز.
قابىلدانعان شارالار جەمٸسٸن بەرٸپ جاتىر. پەداگوگيكالىق ماماندىقتى قالاپ, وقۋعا تٷسكەندەردٸڭ ورتاشا بالى كٷرت ٶستٸ.
بٸز ۇستازداردى قولداۋ ساياساتىن جالعاستىرا بەرەمٸز.
قازٸرگٸ جاھاندىق ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸندە تٷلەكتٸڭ بٸلٸمٸ ەڭبەك نارىعىنا شىققانعا دەيٸن-اق جەتكٸلٸكسٸز بولىپ قالۋى ەبدەن مٷمكٸن. سوندىقتان, قۇزىرلى مينيسترلٸكتٸڭ الدىندا وقۋ باعدارلامالارىن جاڭا جاعدايعا بەيٸمدەۋ مٸندەتٸ تۇر. بۇل – كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن شارۋا.
پاندەمييا كەزٸندە قاشىقتان وقىتۋدىڭ نەتيجەسٸ ۇلتتىق تەلەكوممۋنيكاتسييا جەلٸلەرٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
مۇنداي احۋال نەگٸزگٸ, قاراپايىم بٸلٸمنٸڭ ٶزٸن مەڭگەرە الماعان وقۋشىلاردىڭ سانى ارتۋىنا ەكەپ سوقتى. تاعى بٸر پروبلەما, ناعىز قيىندىق وسى دەۋگە بولادى, بالالار وقۋىن تاستاپ كەتٸپ جاتىر. ٶيتكەنٸ بٸلٸم الۋدى قاجەت دەپ سانامايتىن بولدى.
ٷكٸمەتكە بۇل مەسەلەمەن, اتاپ ايتقاندا قاشىقتان بٸلٸم بەرۋگە قاجەتتٸ اقپاراتتىق جٷيەنٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋمەن مىقتاپ اينالىسۋدى تاپسىرامىن.
بٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەمٸز قولجەتٸمدٸ ەرٸ ينكليۋزيۆتٸ بولۋعا تيٸس.
سونىمەن بٸرگە, جاعىمدى جاڭالىعىمىز دا بار. بيىل بٸرنەشە وقۋشى حالىقارالىق پەن وليمپيادالارىنىڭ جەڭٸمپازدارى مەن جٷلدەگەرلەرٸ اتاندى.
ونداي دارىندى بالالارعا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەت. بٸز ولارعا جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋ ٷشٸن كونكۋرستان تىس گرانتتار بەرەمٸز. بٸر رەتتٸك اقشالاي سىياقى دا تٶلەيمٸز.
بالالاردىڭ ۇستازدارىن دا مورالدىق جەنە ماتەريالدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرعان جٶن.
تۇرمىسى تٶمەن وتباسىندا ٶسٸپ جاتقان بالالارعا ورتا بٸلٸم بەرۋدٸڭ جالپىعا مٸندەتتٸ ستاندارتى اياسىندا قولداۋ كٶرسەتۋ ايرىقشا ماڭىزدى.
ماتەريالدىق قولداۋ كٶرسەتۋ شارالارىن «تسيفرلى ۇستاز» بٸلٸم بەرۋ جوباسىمەن تولىقتىرعان جٶن.
بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە جٸگەرلٸ ەرٸ بٸلٸكتٸ ماماندار قاجەت.
مۇعالٸمدەردٸ قازٸرگٸدەي 5 جىلدا ەمەس, 3 جىلدا بٸر رەت قايتا دايارلىقتان ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك دەپ سانايمىن. ٶيتكەنٸ ولار شەكٸرتٸنٸڭ بويىنا جاڭا بٸلٸم سٸڭٸرە الاتىنداي ناعىز اعارتۋشى بولۋعا تيٸس.
بۇل رەتتە, ۇستازداردىڭ كۋرستان ٶتۋ ٷشٸن ٶز قالتاسىنان اقشا تٶلەۋٸنە جول بەرٸلمەيدٸ.
ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ ٶتكٸر پروبلەمانىڭ بٸرٸ – مەكتەپتەردەگٸ ورىن تاپشىلىعى. 225 مىڭ وقۋشىعا ورىن جەتٸسپەيدٸ.
شۇعىل شارا قابىلداماساق, 2025 جىلعا قاراي ورىن تاپشىلىعى 1 ميلليونعا جەتەدٸ.
مەن 2025 جىلعا دەيٸن كەمٸندە 800 مەكتەپ سالۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. بٷگٸن ونىڭ سانىن بٸر مىڭعا جەتكٸزۋدٸ مٸندەتتەيمٸن.
مەكتەپتەردٸ بيۋدجەت قارجىسىنا سالۋمەن قاتار, وسى ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ شەشۋگە جەكە سەكتوردى دا تارتقان جٶن.
تولىق بٸلٸم بەرەتٸن اۋىل مەكتەپتەرٸن وقۋشى سانىنا قاراي قارجىلاندىرۋعا بٸرتٸندەپ كٶشە باستاۋىمىز كەرەك.
بالالاردى ەرتە جاستان ماماندىققا بەيٸمدەۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە بولۋدا. ٶسكەلەڭ ۇرپاق ٶزٸنٸڭ بولاشاق كەسٸبٸن سانالى تٷردە تاڭداي بٸلۋگە تيٸس.
ٷكٸمەت «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىمەن بٸرلەسٸپ, وسى ماڭىزدى مٸندەتتٸ شەشۋمەن اينالىسۋى كەرەك.
بٸز «تەگٸن تەحنيكالىق جەنە كەسٸبي بٸلٸم بەرۋ» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋدى جالعاستىرامىز.
بٷگٸنگٸ تاڭدا NEET ساناتىنداعى 237 مىڭ جاس وقۋ دا وقىمايدى, جۇمىس تا ٸستەمەيدٸ.
جىل سايىن مەكتەپ بٸتٸرگەن 50 مىڭ تٷلەك وقۋعا اقىلى نەگٸزدە تٷسەدٸ. ولاردىڭ 85 پايىزى – تۇرمىسى تٶمەن وتباسىنىڭ بالالارى.
بۇل جاعدايدى تٷزەتۋ قاجەت. سۇرانىسقا يە بارلىق ماماندىق بويىنشا تەحنيكالىق جەنە كەسٸبي بٸلٸم جٷز پايىز تەگٸن بەرٸلۋٸ كەرەك.
ماماندىق الۋدىڭ تاعى بٸر مٷمكٸندٸگٸ ارمييادا بەرٸلۋگە تيٸس.
مەرزٸمدٸ ەسكەري قىزمەتتەگٸ ساربازداردىڭ ەكونوميكاداعى ناقتى سەكتور ٷشٸن قاجەتتٸ جۇمىسشى ماماندىعىن يگەرۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاعان جٶن.
قۇزىرلى مينيسترلٸك جوعارى بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس.
جوعارى وقۋ ورىندارى مامانداردىڭ ساپالى دايارلانۋىنا جاۋاپ بەرۋگە مٸندەتتٸ.
عىلىمدى دامىتۋ – بٸزدٸڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعىمىز.
بۇل سالاداعى تٷيتكٸلدەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋ ٷشٸن جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن زاڭناماعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت.
ەڭ الدىمەن, جەتەكشٸ عالىمدارىمىزعا تۇراقتى جەنە ٶز ەڭبەگٸنە لايىقتى جالاقى تٶلەۋ مەسەلەسٸن شەشۋ كەرەك.
مۇنى عىلىمعا بٶلٸنەتٸن بازالىق قاراجات ەسەبٸنەن قامتاماسىز ەتكەن جٶن.
مەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا ٸرگەلٸ عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تٸكەلەي قارجىلاندىرۋ تەرتٸبٸن ەنگٸزۋدٸ تاپسىردىم.
قۇزىرلى مينيسترلٸك وسىنداي عىلىمي مەكەمەلەردٸ ٸرٸكتەۋدٸڭ جەنە قارجىلاندىرۋدىڭ ايقىن ەرٸ اشىق ەرەجەسٸن ەزٸرلەۋٸ كەرەك.
كەلەسٸ مەسەلە. گرانت مەرزٸمٸنٸڭ ٷش جىلمەن شەكتەلۋٸ ٸرگەلٸ عىلىمدى دامىتۋعا ەدەۋٸر كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر.
وسىنداي قىسقا جوسپارلاۋ مەرزٸمٸندە قانداي دا بٸر نەتيجەگە قول جەتكٸزۋدٸڭ ٶزٸ قيىن ەكەنٸ انىق.
عىلىم سالاسىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزٸمٸن بەس جىلعا دەيٸن ۇزارتۋ مەسەلەسٸن قاراستىرعان جٶن.
ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر شەشٸمدەرٸنٸڭ ەدٸلدٸگٸ تۋرالى مەسەلە دە كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەي تۇر.
وسىعان وراي, اپەللياتسييا ينستيتۋتىن ەنگٸزۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
جالپى, ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىم سالاسىنىڭ الدىندا كەزەك كٷتتٸرمەس اۋقىمدى مٸندەت تۇر.
بۇل – ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋمەن قاتار, ەرقاشان بٸر ادىم الدا جٷرٸپ, تىڭ جاڭالىقتار ۇسىنا بٸلۋ دەگەن سٶز.
IV. ٶڭٸرلٸك ساياساتتى جەتٸلدٸرۋ
«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتٸڭ» باستى قاعيداتى – مەملەكەتتٸك اپپارات ازاماتتار مٷددەسٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋگە تيٸس. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە قاراتا ايتىلىپ وتىر.
تۇرعىندارمەن تٸكەلەي قارىم-قاتىناس جاساپ, ولاردىڭ پروبلەمالارىن شۇعىل شەشۋمەن دەل وسى ەكٸمدٸكتەر اينالىسادى. بٸراق, ەردايىم وسىلاي بولىپ جاتقان جوق. جوعارى باسشىلىقتىڭ ٶڭٸرلەردە قابىلدانعان شەشٸمدەردٸ تٷزەتۋٸنە, تٸپتٸ, كەيدە سولاردىڭ ورنىنا شەشٸم قابىلداۋىنا تۋرا كەلەدٸ.
تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەردٸڭ باتىل ەرٸ دەربەس قادام جاساۋعا قابٸلەتٸ جەتپەي جاتادى. ولار ورتالىققا جالتاقتاپ جۇمىس ٸستەيدٸ.
بۇل, نەگٸزٸنەن, ەكٸمدەردٸڭ حالىق الدىنداعى قازٸرگٸ جاۋاپتىلىق دەڭگەيٸ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸنە بايلانىستى ەكەنٸن مويىنداعان جٶن. ولاردىڭ قىزمەتٸنە باعا بەرگەندە ٶڭٸر تۇرعىندارىنىڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلە بەرمەيدٸ.
سوندىقتان, بارلىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەردٸڭ جۇمىسىن باعالاۋ تەسٸلٸن وڭتايلاندىرۋ كەرەك.
وسىعان وراي تەۋەلسٸز ەلەۋمەتتٸك ساۋالناما جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزى زور. بۇل تەسٸل ارقىلى بيلٸك ورگاندارى جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا تۇرعىنداردىڭ كٶزقاراسى تۋرالى شىنايى مەلٸمەت الۋعا بولادى. فورمالدى ەسەپتەردەن گٶرٸ ساۋالنامادان حالىقتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ انىق اڭعارىلادى.
پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ وسى مەسەلەگە بايلانىستى ۇسىنىستار توپتاماسىن ەزٸرلەۋٸ كەرەك.
ٶڭٸرلٸك ساياساتتا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋداعى تەڭسٸزدٸكتٸ ازايتۋعا ايرىقشا مەن بەرۋ كەرەك.
ەر ايماققا تەن مٸندەتتەردٸ جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارمەن دۇرىس ۇشتاستىرا بٸلۋ قاجەت.
ۇلتتىق دامۋ جوسپارى اياسىندا ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن ناقتى 25 مٸندەت ايقىندالدى.
جۇمىسىمىزدىڭ باسىم باعىتتارى – وسى. سوندىقتان, ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ جوسپارلارىن بەكٸتٸلگەن جالپىۇلتتىق مٸندەتتەرگە سەيكەس جاڭارتۋى قاجەت.
ەرينە, تەڭسٸزدٸكتٸ ازايتۋدىڭ باستى تەسٸلٸنٸڭ بٸرٸ – بيۋدجەت قارجىسىن باسىمدىققا ساي جۇمساۋ. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بٶلۋ ەكٸمدەردٸڭ پىسىقتىعىنا, قانداي دا بٸر جەكە كٶزقاراسقا جەنە باسقا دا سۋبەكتيۆتٸ فاكتورلارعا بايلانىستى بولماۋى كەرەك.
بيۋدجەت ٷدەرٸسٸن «قايتا جٷكتەۋ» ٷشٸن جان باسىنا قاراي قارجىلاندىرۋ تەتٸگٸن نەعۇرلىم كەڭٸرەك قولدانىپ, بيۋدجەت ليميتتەرٸن بٶلۋدٸڭ وبەكتيۆتٸ ەدٸستەمەسٸن ەنگٸزۋ قاجەت.
بيۋدجەت ٷدەرٸستەرٸن جەڭٸلدەتٸپ, بيۋروكراتييانى بارىنشا ازايتقان جٶن. سونداي-اق, بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋ مەن ورىنداۋ كەزٸندە تسيفرلىق تەسٸلدەردٸ قولدانۋدى كەڭەيتۋ كەرەك.
سونىمەن بٸرگە بيۋدجەتتٸك باعدارلامالار ەكٸمشٸلەرٸنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرا وتىرىپ, بٶلشەكتەنگەن بيۋدجەتتٸ ەنگٸزۋ كەرەك.
ٷكٸمەت بيۋدجەت زاڭناماسى مەن زاڭعا تەۋەلدٸ اكتٸلەرگە ەنگٸزٸلەتٸن تيٸستٸ ٶزگەرٸستەر توپتاماسىن ەزٸرلەگەنٸ ابزال.
جوبالاردىڭ سمەتالىق قۇنىن ٷنەمٸ ارتىق كٶرسەتۋ – اسا ٶتكٸر پروبلەما. بۇل بالاباقشا جەنە مەكتەپ سيياقتى شاعىن جوبالارعا دا, ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا دا قاتىستى.
قولدانىستاعى نورماتيۆتٸك بازا مەن تەجٸريبەنٸ ٶتە قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋ كەرەك.
1 جەلتوقسانعا دەيٸن ٷكٸمەت پەن ەسەپ كوميتەتٸنە ۇسىنىستار ەنگٸزۋدٸ تاپسىرامىن.
كەلەسٸ مەسەلە – ٶڭٸرلەردٸڭ قارجىلىق دەربەستٸگٸن ارتتىرۋ.
2020 جىلدان باستاپ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستەن تٷسەتٸن كورپوراتيۆتٸ تابىس سالىعى جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتكە بەرٸلدٸ.
سودان بەرٸ ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸك تٶمەندەگەنٸنە قاراماستان, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەردٸڭ تٷسٸمٸ جوسپارداعىدان 25 پايىزعا ارتىق تٷسە باستادى.
بۇل ەكٸمدەردٸڭ جەرگٸلٸكتٸ بيزنەستٸ دامىتىپ, ينۆەستيتسييالار مەن سالىقتىق بازانى كٶبەيتۋگە قىزىعۋشىلىق ارتقانىن بٸلدٸرەدٸ.
وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەك.
ٷكٸمەتتەن جىل سوڭىنا دەيٸن تيٸستٸ ۇسىنىستار توپتاماسىن ەزٸرلەۋدٸ سۇرايمىن.
قازاقستان ورنىقتى ۋربانيزاتسييا ٷردٸسٸمەن كەلە جاتىر.
تۇرعىن سانى ميلليوننان اساتىن قالالار ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق بەسەكەلٸك قابٸلەتٸنٸڭ تٸرەگٸ, ال وبلىس ورتالىقتارى ٶز ٶڭٸرلەرٸ ٶسٸمٸنٸڭ ٶزەگٸ بولۋعا تيٸس.
سوندىقتان, اگلومەراتسييانى دامىتۋ تۋرالى زاڭ مەن قالالاردىڭ كەشەندٸ قۇرىلىسىنىڭ جاڭا ستاندارتىن ەزٸرلەۋ كەرەك.
«ادامدار – ينفراقۇرىلىمعا» قاعيداتىنىڭ ساقتالۋى ايرىقشا ماڭىزدى. بولاشاعى بار اۋىلداردى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. باستى ماقسات – ولاردىڭ ٶڭٸرلٸك ستاندارتتار جٷيەسٸنە ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
بۇل ۇستانىمدار اۋماقتىق دامۋ جوسپارىندا بەكٸتٸلۋگە تيٸس.
قازٸر ٶندٸرٸستٸك ٶنەركەسٸپتٸڭ 40 پايىزى 27 مونوقالانىڭ ەنشٸسٸندە. وندا 1,4 ميلليون ازاماتىمىز تۇرادى.
مونوقالالارداعى تىنىس-تٸرشٸلٸكتٸ ودان ەرٸ جانداندىرۋعا قاتىستى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان شەشٸمدەر قاجەت. بۇل مەسەلەنٸ بٸز جۋىق ارادا بٶلەك كەڭەستە تالقىلايتىن بولامىز.
جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى دامىتۋ –باسىم باعىتتىڭ بٸرٸ.
«حالىق قاتىساتىن بيۋدجەت» ورتالىققا باعىناتىن قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنا تابىستى ەنگٸزٸلدٸ. ازاماتتاردىڭ ناقتى سۇرانىسىنا سەيكەس ونداعان اباتتاندىرۋ جوباسى جٷزەگە اسىرىلدى. بۇل – جاقسى تەجٸريبە.
ەندٸ اباتتاندىرۋ جەنە تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ بيۋدجەتٸندەگٸ «حالىق قاتىساتىن» ٷلەستٸ 10 ەسە ارتتىرۋ كەرەك.
ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ بايلانىسىن جاقسارتۋ ٷشٸن كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنا قاتىستى بۇعان دەيٸن باستالعان بارلىق جوبانى اياقتاۋىمىز كەرەك.
«نۇرلى جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا ورتالىقتى ٶڭٸرلەرمەن جالعايتىن بٸرتۇتاس كٶلٸك جەلٸسٸ قالىپتاسۋدا. ستراتەگييالىق ماڭىزى زور ينفراقۇرىلىمدىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جوبالار جٷزەگە اسىرىلدى.
ەكٸمدەر مەن ٷكٸمەت ەربٸر ٶڭٸر ٷشٸن دەل وسىنداي ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسىن قولعا الۋى كەرەك.
جەرگٸلٸك جەردە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا بايلانىستى تالايدان بەرٸ قوردالانعان مەسەلەلەر بار.
ٷكٸمەت «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بٸرلەسٸپ, مىناداي اۋقىمدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸسۋٸ قاجەت.
الماتىداعى 2-شٸ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ اۋماعىندا بۋلى گاز قوندىرعىسىن سالۋ, 3-شٸ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن جاڭعىرتۋ جەنە 1-شٸ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن كەڭەيتۋ كەرەك.
وڭتٷستٸك ٶڭٸردە 1000 مەگاۆاتت ەنەرگييا ٶندٸرەتٸن جاڭا قۋات كٶزدەرٸن ٸسكە قوسۋ قاجەت.
الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنداعى كابەل جەلٸلەرٸ جاڭعىرتىلۋعا تيٸس.
بۇل جوبالارعا سالىناتىن ينۆەستيتسييانىڭ جالپى كٶلەمٸ بٸر تريلليون تەڭگەدەن اسادى.
بٸز ستراتەگييالىق ينۆەستورلارىمىزبەن بٸرلەسٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ تٷرلٸ ٶڭٸرٸندە شامامەن 2400 مەگاۆاتتىق جاڭعىرتىلاتىن قۋات كٶزٸن ٸسكە قوسامىز.
ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييا مەسەلەسٸ باستى نازاردا بولۋعا تيٸس.
ەسٸرەسە, اۋانىڭ تازالىعى ايرىقشا ماڭىزدى.
سوندىقتان, مەيلٸنشە لاستانعان 10 قالانى ورتا مەرزٸمدٸ كەزەڭدە گازعا نەمەسە بالامالى قۋات كٶزدەرٸنە كٶشٸرگەن جٶن.
بيىل باتىس ٶڭٸرلەرٸن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸن جاقسارتۋ ٷشٸن جالپى سوماسى 700 ميلليارد تەڭگە بولاتىن ٷش جوبا بويىنشا جۇمىس باستالادى.
بۇل – قاشاعانداعى گاز ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جەنە «ماقات-سولتٷستٸك كاۆكاز» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى, سونداي-اق, «بەينەۋ-جاڭاٶزەن» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن جاڭعىرتۋ جۇمىسى.
تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە بار.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى الداعى ون جىلدىڭ ٸشٸندە جاھاندىق دەڭگەيدە سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجام جاساپ وتىر.
2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كٶلەمٸ 40 پايىزعا جەتۋٸ مٷمكٸن.
سوندىقتان, بٸز جاڭا تەحنولوگييالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ٷنەمدەۋگە كٶشۋٸمٸز كەرەك.
سۋ تاپشىلىعىن جويۋدىڭ باسقا جولى جوق. بۇل – اسا ماڭىزدى مٸندەت.
ٷكٸمەت سۋ پايدالانۋدى رەتتەۋ جەنە ونى ٷنەمدەۋ تەحنولوگيياسىن ەنگٸزۋ جۇمىسىن ىنتالاندىرۋ ٷشٸن ناقتى شەشٸمدەر ەزٸرلەۋگە تيٸس.
سۋ نىساندارىنىڭ ەكوجٷيەسٸن ساقتاپ, ونى ٷنەمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن اسا ماڭىزدى 120 كانالدى قايتا جاڭعىرتۋعا كٸرٸسەمٸز.
اقمولا, الماتى, باتىس قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا, تٷركٸستان وبلىستارىندا جاڭادان 9 سۋ قويماسى سالىنادى.
بۇل – اۋقىمدى جوبا. بٸراق, بٸزدٸڭ قولىمىزدا قاجەتتٸ رەسۋرستىڭ بەرٸ بار.
اتىراۋ جەنە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ اۋداندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن «استراحان-ماڭعىستاۋ» ماگيسترالدى سۋ قۇبىرى جاڭعىرتىلادى جەنە كەندٸرلٸ كەنتٸندە سۋ تۇششىتاتىن جاڭا زاۋىت سالىنادى.
جالپى, ونداعان جىلدار بويى قوماقتى قارجى بٶلٸنگەنٸنە قاراماستان, اۋىز سۋ مەسەلەسٸ ەلٸ شەشٸمٸن تاپقان جوق.
سوندىقتان, ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسى اياسىندا بەس جىل ٸشٸندە حالىقتىڭ 100 پايىزىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىرامىن.
بۇل – ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا تۇرعان باستى مٸندەت.
مەن تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلەگە ارنايى توقتالعىم كەلەدٸ. دٷنيە جٷزٸ ٶنەركەسٸپ پەن ەكونوميكانى ەكولوگييالىق تازارتۋعا بەت بۇردى.
قازٸر بۇل – ەنشەيٸن سٶز ەمەس, سالىق, باج جەنە تەحنيكالىق رەتتەۋ شارالارى سيياقتى ناقتى شەشٸمدەر. بٸز ودان تىس قالا المايمىز. مۇنداي شەشٸمدەر ەكسپورت, ينۆەستيتسييا جەنە تەحنولوگييا ترانسفەرتٸ ارقىلى ەلٸمٸزگە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
شىن مەنٸندە, بۇل – قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋى مەسەلەسٸ. سوندىقتان مەن 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەگٸنەن ارىلۋ مٸندەتٸن جٷكتەپ وتىرمىن.
بۇل باعىتتا ٶتە بايىپپەن جۇمىس ٸستەۋ كەرەك. كەڭ-بايتاق ەلٸمٸزدٸڭ تۇرعىندار سانى دا, ەكونوميكاسى دا ٶسٸپ كەلەدٸ. ٶسٸم ساپالى بولۋ ٷشٸن قۋات كٶزدەرٸ قاجەت.
كٶمٸر دەۋٸرٸ بٸرتٸندەپ كەلمەسكە كەتٸپ بارا جاتقان زاماندا جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيياعا قوسا, بٸز سەنٸمدٸ بازالىق قۋات كٶزدەرٸن ويلاستىرۋعا تيٸسپٸز.
قازاقستاندا 2030 جىلعا قاراي ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولادى.
ەلەمدٸك تەجٸريبەگە قاراساق, مۇنىڭ ەڭ وڭتايلى شەشٸمٸ – بەيبٸت اتوم. بۇل – كٷردەلٸ مەسەلە. سوندىقتان قاۋەسەتكە سەنٸپ, ەموتسيياعا بەرٸلمەي, ونى بارىنشا تيٸمدٸ شەشۋٸمٸز كەرەك.
ٷكٸمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا قاۋٸپسٸز ەرٸ ەكولوگييالىق تازا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مٷمكٸندٸگٸن زەرتتەۋگە تيٸس.
بۇل مەسەلەگە ينجەنەرلٸك سالانى دامىتۋ جەنە اتوم سالاسىنداعى بٸلٸكتٸ ينجەنەر مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸ تۇرعىسىنان دا قاراۋ قاجەت.
«جاسىل» سۋتەگٸ ٶندٸرٸسٸ, جالپى سۋتەگٸ ەنەرگەتيكاسى – بولاشاعى زور باعىتتار.
ٷكٸمەتكە وسى مەسەلە بويىنشا دا ۇسىنىس ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن.
V. ەڭبەك نارىعىندا تيٸمدٸ ەكوجٷيە قالىپتاستىرۋ
پاندەمييا ەڭبەك نارىعىن ەدەۋٸر ٶزگەرتتٸ. بۇل – ەڭ الدىمەن, قاشىقتان جۇمىس ٸستەۋ تەسٸلٸنٸڭ قارقىندى دامۋى.
كٶپتەگەن جاڭا كەسٸپتەر پايدا بولعان, ٷدەرٸستەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ اۆتوماتتاندىرىلىپ, تسيفرلاندىرىلىپ جاتقان قازٸرگٸ كەزدە بۇل ٷردٸس تىڭ سەرپٸنگە يە بولۋدا.
وسىنداي جاعدايدا ماماندىقتى جيٸ ٶزگەرتە بٸلۋ جەنە جاڭا كەسٸپتەردٸ يگەرە الۋ ارقىلى عانا ەركٸمنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتە الامىز.
سوندىقتان, بٸزگە «كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸكتەر تۋرالى» زاڭ قاجەت. بۇل قۇجات بٸلٸكتٸلٸكتٸ تانۋ مەسەلەسٸن رەتتەپ, جۇمىسشىلاردى ٶزٸنٸڭ قارىم-قابٸلەتٸن جەتٸلدٸرۋگە ىنتالاندىرۋى كەرەك.
جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ٷدەرٸسٸ ينتەرنەت-پلاتفورمالار نەگٸزٸندە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸن الىپ كەلدٸ. تاكسي جٷرگٸزۋشٸلەرٸ, كۋرەرلەر جەنە باسقالار – وسىنىڭ جارقىن مىسالى.
بۇل سالا ەلەۋمەتتٸك جەنە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, زەينەتاقىمەن قامتۋ جەنە سالىق سالۋ تۇرعىسىنان مەملەكەتتٸڭ قولعابىس ەتۋٸنە مۇقتاج بولىپ وتىر.
بٸزدٸڭ ەڭبەك نارىعىمىزعا كٶشٸ-قون ٷدەرٸسٸ دە زور ىقپال ەتەدٸ.
قازاقستان – ەڭبەك ميگرانتتارىن قابىلداۋ جاعىنان تمد ەلدەرٸ ٸشٸندە ەكٸنشٸ ورىندا. بۇل سالاداعى پروبلەمالاردى دۇرىس شەشۋٸمٸز كەرەك.
ٷكٸمەت كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەۋگە تيٸس. وندا شەتەلدەردە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ٶز ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەسٸلدەرٸ دە كٶرٸنٸس تاپقانى جٶن.
ەل ٸشٸندەگٸ ەڭبەك كٷشٸنٸڭ ۇتقىرلىعى مەسەلەسٸنە قاتىستى دا جاڭا ۇستانىمدار قاجەت.
ٷكٸمەت وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە كٶشٸپ جاتقان ازاماتتارعا جەردەماقى بٶلۋدٸڭ قولدانىستاعى تەسٸلدەرٸن قايتا قاراۋى كەرەك.
اتاپ ايتقاندا, ونى ەكٸمدٸكتەر ارقىلى عانا ەمەس, وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردەن ادامداردى ٶز بەتٸمەن جالدايتىن جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ شىعىنىن ٶتەۋ ارقىلى دا بەرۋگە بولادى.
ٶز بەتٸنشە بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتٸندەردٸڭ دە كٶشۋٸنە جاعداي جاساعان جٶن. كٶشٸپ كەلگەن ازاماتتارعا ٷي سالۋ عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ٷشٸن دە جەر تەلٸمدەرٸن بەرۋ مٷمكٸندٸگٸن پىسىقتاۋ كەرەك. سونداي-اق, ولارعا مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارى قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
تاعى بٸر مەسەلەگە ارنايى توقتالعىم كەلەدٸ.
قازاقستان – ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت. سوندىقتان, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتۋ – باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ.
الايدا, قوعامدا پاتەرناليستٸك كٶڭٸل-كٷي جەنە ەلەۋمەتتٸك ماسىلدىق ٷردٸسٸ بەلەڭ الۋدا.
ەل ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالاردى ەدەيٸ جەكە مٷددەسٸنە پايدالاناتىن ازاماتتار از ەمەس.
مۇنداي ادامدار كەز-كەلگەن ٶركەنيەتتٸ ەلدەگٸ سيياقتى زاڭنىڭ جەنە بٷكٸل قوعامنىڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك.
وسىنداي جاعدايلار «مەملەكەتتەن الا بەرسەم» دەگەن كٶزقاراس قالىپتاستىردى.
ال, كٶمەككە شىنىمەن مۇقتاج جاندار, ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ شارالارىنان تىس قالىپ جاتىر.
ەرينە, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ زور, بٸراق ونىڭ دا شەگٸ بار.
ەڭ باستىسى, ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸككە يە بولسام دەگەن ورىنسىز پيعىل ادامدى ٶز ەڭبەگٸمەن تابىس تابۋ قابٸلەتٸنەن ايىرادى.
مۇنداي جاعىمسىز ٶمٸر سالتى ۇرپاق تەربيەسٸنە قازٸردٸڭ ٶزٸندە كەرٸ ەسەر ەتە باستادى.
سوندىقتان, بٸزگە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس كەرەك.
زاڭ دا, قوعام دا, ادامداردىڭ سانا-سەزٸمٸ دە ٶزگەرۋگە تيٸس.
دايىندالىپ جاتقان ەلەۋمەتتٸك كودەكستە وسىنداي مەسەلەلەرگە بارىنشا نازار اۋدارۋ كەرەك.
VI. ساياسي جاڭعىرۋ جەنە ادام قۇقىعىن قورعاۋ
ساياسي جاڭعىرۋدى بٸرتٸندەپ جٷزەگە اسىرۋ – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق باعدارىنىڭ باسىم مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ.
سوڭعى ەكٸ جىلدا بٸز بۇل سالادا بٸرقاتار ەلەۋلٸ ٶزگەرٸس جاساي الدىق. ميتينگ ٶتكٸزۋ ٷشٸن الدىن-الا ەسكەرتۋ قاعيداتى جازىلعان جاڭا زاڭ قابىلداندى, پارتييالاردىڭ مەجٸلٸسكە ٶتۋ شەگٸ 5 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەدٸ, سايلاۋ بيۋللەتەندەرٸنە «بەرٸنە قارسىمىن» دەگەن باعان قوسىلدى.
وسى جەنە باسقا دا قادامدار قوعامدا بەلسەندٸ قولداۋ تاپتى.
بۇل باستامالار ورنىقتى دەموكراتييالىق دامۋ باعدارىمىزدى نىعايتىپ, ساياسي جٷيەمٸزدٸ ساپالىق تۇرعىدان ٶزگەرتەدٸ.
سونىمەن بٸرگە, ازاماتتارىمىزدى مەملەكەت باسقارۋ ٸسٸنە بارىنشا تارتۋعا وڭ ىقپال ەتەدٸ.
بٸراق مۇنىمەن شەكتەلۋگە بولمايدى.
بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – مەملەكەتتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن, ساياسي ٷدەرٸستٸڭ اشىقتىعى مەن بەسەكەلەستٸگٸن ودان ەرٸ ارتتىرۋ.
سوندىقتان ساياسي رەفورمالار جالعاسادى.
مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن بارلىق ٶزگەرٸستٸ ەلٸمٸزدٸڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, بٸرتٸندەپ جٷزەگە اسىرامىز.
بۇل – مىقتى, ەدٸل ەرٸ وزىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ بٸردەن-بٸر دۇرىس جولى.
ازاماتتارىمىز بۇل ۇستانىمدى قولداپ وتىر.
اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ تٸكەلەي سايلاۋىن ەنگٸزۋ اسا ماڭىزدى قادام بولدى.
بۇل – مەنٸڭ بىلتىرعى جولداۋىمدا ايتىلعان ساياسي رەفورمانىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەسٸ. وسى شەشٸم اۋىل حالقىنىڭ, ياعني قازاقستاندىقتاردىڭ 40 پايىزدان استامىنىڭ مٷددەسٸنە تٸكەلەي ىقپال ەتەدٸ.
بٸز دۇرىس جولدامىز. 2024 جىلى ازاماتتار پيلوتتىق رەجٸمدە اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلاۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى.
جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸن ودان ەرٸ جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى – ازاماتتىق مەدەنيەتتٸ دامىتۋ.
پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸمەن بٸرلەسٸپ, اۋىلدىق جەرلەردەگٸ ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋدىڭ تيٸمدٸ تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋٸ كەرەك.
گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جٷيەسٸن اۋىلداعى ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ سۇرانىسىنا قاراي بەيٸمدەپ, ونى الۋدىڭ جەڭٸلدەتٸلگەن رەجيمٸن ەنگٸزۋ قاجەت.
بۇل اۋىلدىق جەردەگٸ ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸككە تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ.
سايلاۋ تٸزٸمٸندەگٸ ەيەلدەر مەن جاستار ٷشٸن 30 پايىزدىق كۆوتا تۋرالى نورمانىڭ ەنگٸزٸلۋٸ پارتييالاردى بارىنشا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋگە, جاڭا ادامدار ٸزدەپ, ٶز قاتارىن جاسارتۋعا جەتەلەدٸ.
دەگەنمەن, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ قۇرامى جاساقتالعاندا بۇل كۆوتا ساقتالعان جوق.
سوندىقتان, ونىڭ تولىققاندى ەسەرٸ بولۋى ٷشٸن دەپۋتات مانداتىن بٶلۋ كەزٸندە وسى كۆوتانى مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرۋ تۋرالى نورمانى زاڭ جٷزٸندە بەكٸتۋ كەرەك.
بٸز ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار تۇلعالار ەزٸرگە ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸندە كٶپ ەمەس.
كۆوتا بٶلٸنەتٸن ازاماتتار ساناتىنىڭ تٸزٸمٸن كەڭەيتۋدٸ ۇسىنامىن. وندا جاستار مەن ەيەلدەردەن بٶلەك, ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار ازاماتتارعا دا كۆوتا بەلگٸلەۋ كەرەك.
مەن ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىن ەردايىم جەكە دارا بٶلٸپ قارايتىنىمدى بٸلەسٸزدەر. بٸز سوڭعى ەكٸ جىلدا بۇل باعىتتا ەدەۋٸر ٸلگەرٸ باستىق.
بيىل قاڭتار ايىندا مەن ٶلٸم جازاسىنىڭ كٷشٸن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكٸنشٸ فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتامانى راتيفيكاتسييالاۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدىم.
ەندٸ قىلمىستىق كودەكستٸڭ نورمالارىن ەكٸنشٸ فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتامانىڭ ەرەجەلەرٸمەن ٷيلەستٸرۋٸمٸز كەرەك.
تيٸستٸ زاڭ جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قابىلدانادى دەپ سەنەمٸن.
وسى جازدىڭ باسىندا مەنٸڭ جارلىعىما سەيكەس ٷكٸمەت ادام قۇقىعىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ جوسپاردى بەكٸتتٸ.
وسى ماڭىزدى قۇجات قازاقستاندا ادام قۇقىعىن قورعاۋ جٷيەسٸن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ ينستيتۋتتىق نەگٸز قالىپتاستىرادى.
اتاپ ايتقاندا, كەشەندٸ جوسپار قابىلدانعاننان كەيٸن گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بەلسەندٸ جۇمىس باستالدى. وسىعان وراي ەيەلدەردٸڭ قوعامداعى ەكونوميكالىق جەنە ساياسي ۇستانىمىن بارىنشا قولداۋدى قامتاماسىز ەتكەن جٶن. بۇل جۇمىسقا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ جاۋاپتى.
وتباسىلىق جەنە گەندەرلٸك ساياسات تۇجىرىمداماسىنا دا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزگەن جٶن.
قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸندە ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر باستالدى.
2021 جىلعى 1 شٸلدەدەن باستاپ ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەت جٷيەسٸ جۇمىس ٸستەي باستادى. بۇل ينستيتۋت مەملەكەتتٸك اپپارات پەن ازاماتتاردىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىن جاڭادان قالىپتاستىرادى.
سوت قىزمەتٸنٸڭ زاماناۋي ٷلگٸسٸ ەنگٸزٸلٸپ, ارتىق سوت ٷدەرٸستەرٸ قىسقارتىلۋدا.
زاڭناماداعى بارلىق قايشىلىقتار مەن كٶمەسكٸلٸكتەر ازاماتتار مەن بيزنەستٸڭ مٷددەسٸنە وراي تٷسٸندٸرٸلەتٸنٸ زاڭ جٷزٸندە قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
ٷش بۋىندى مودەل ەنگٸزٸلگەننەن كەيٸن قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردى قورعاۋ كٷشەيدٸ. وسى جىلدىڭ باسىنان بەرٸ ەكٸ مىڭنان استام ازاماتتى قىلمىستىق جاۋاپقا نەگٸزسٸز تارتۋعا جول بەرٸلگەن جوق.
پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ جەدەلدٸگٸ ارتتى. نەگٸزسٸز شەشٸمدەردٸڭ 98 پايىزى ٷش تەۋلٸكتٸڭ ٸشٸندە كٷشٸن جويدى. پروكۋرورلاردىڭ ايىپتاۋ اكتٸلەرٸن دايىنداۋ جٶنٸندەگٸ قۇزىرەتٸن بٸرتٸندەپ كەڭەيتە بەرۋ قاجەت. بۇل قادام ولاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرىپ, تەرگەۋ نەتيجەلەرٸنە قۇقىقتىق باعا بەرۋ تەتٸكتەرٸن نىعايتادى.
ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارى وسى سالاعا تەن ەمەس بٸرقاتار فۋنكتسييادان ارىلدى. ۋچاسكەلٸك ينسپەكتورلاردىڭ مەرتەبەسٸ ارتتى. ولار قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن-الۋ سالاسىندا قوسىمشا ٶكٸلەتتٸككە يە بولدى.
بٸرنەشە ٶڭٸردە پوليتسييانىڭ سەرۆيستٸك مودەلٸ پيلوتتىق رەجٸمدە جۇمىس ٸستەي باستادى. كەلەسٸ كەزەڭ – ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ. بۇل جۇمىستىڭ تابىستى بولۋى كٶبٸنە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىنىڭ وسى ٷدەرٸسكە قاتىسۋىنا بايلانىستى بولادى. ولار جاڭا ٶزگەرٸستەردٸڭ مەن-ماڭىزىن تٷسٸنٸپ, پوليتسيياعا قولعابىس ەتۋگە تيٸس.
سونىمەن قاتار, قىلمىسپەن كٷرەسۋدٸڭ پراكتيكالىق مەسەلەلەرٸن نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك.
الاياقتىقتىڭ كٶبەيۋٸنە بايلانىستى ازاماتتاردىڭ نارازىلىق بٸلدٸرۋٸ ورىندى. باس پروكۋراتۋرا الاياقتىققا جەنە قارجى پيراميدالارىنا قارسى كەشەندٸ شارالار ەزٸرلەيتٸن بولادى.
بالالارعا, سونىڭ ٸشٸندە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا قارسى جىنىستىق قىلمىستاردىڭ الدىن-الۋ جەنە ونىڭ جولىن كەسۋ ەرەكشە باقىلاۋدا بولۋعا تيٸس.
ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن تاعى بٸر قاتەر – ەسٸرتكٸ زاتتارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸنٸڭ دە تارالۋى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بۇل قاتەردٸڭ ازاماتتار اراسىندا, ەسٸرەسە جاستاردىڭ ٸشٸندە تارالۋىنا بارىنشا توسقاۋىل قويۋدى تاپسىرامىن.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن تيٸمدٸ كٷرەستٸ جالعاستىرۋ قاجەت. قۇزىرلى اگەنتتٸك جىل سوڭىنا دەيٸن ورتا مەرزٸمدٸ كەزەڭدەگٸ ٸس-قيمىلىمىزدىڭ باعدارلاماسىن ايقىندايتىن ستراتەگييالىق قۇجاتتى بەكٸتۋگە ۇسىنۋى كەرەك.
بۇل رەتتە, «تۇرمىستىق سىبايلاس جەمقورلىقتى» جويۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان جٶن.
ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاعاندا قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە ادۆوكاتتاردىڭ قۇقىعى تۋرالى ۇمىتپاعان جٶن.
ولاردىڭ قىزمەتٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ, جۇمىسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن زاڭسىز ەرەكەتتەردٸڭ جولىن كەسۋ قاجەت.
جوعارىدا اتالعان شارالاردىڭ بەرٸ ساياسي جٷيەنٸ جەنە ادام قۇقىعىن قورعاۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان ستراتەگييالىق باعدارىمىزدىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ سانالادى.
VII. ۇلتتىڭ ۇيىسۋى – ودان ەرٸ دامۋدىڭ باستى فاكتورى
قازٸر قازاقستان مٷلدە جاڭا دەۋٸرگە قادام باستى.
سوعان سەيكەس قوعامدىق ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرۋدە.
جاھاندى تۇراقسىزدىق جايلاپ, كٶپتەگەن جاڭا سىن-قاتەر پايدا بولىپ جاتقان كەزدە بٸز باعدارىمىزدى بەكەمدەپ, بولاشاققا كٶزقاراسىمىزدى ايقىنداي تٷسۋٸمٸز قاجەت.
«بٸرلٸگٸمٸز – ەرالۋاندىقتا» دەگەن باستى قاعيدامىز ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ.
سوندىقتان, ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ ٷيلەسٸمدٸ دامۋى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ باستى باعىتىنىڭ بٸرٸ بولعان, ەردايىم سولاي بولىپ قالا بەرەدٸ.
بۇل – بەكەرگە ايتىلعان سٶز ەمەس. مۇنداي ۇستانىمدى قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قولدايدى.
بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىز ٷشٸن كەلٸسٸم مەن تولەرانتتىلىق – مەدەنيەتتەر مەن تٸلدەردٸ ٶزارا توعىستىراتىن ٶمٸردٸڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ, ناقتى بولمىسى.
بٸز – كونستيتۋتسييادا ايتىلعانداي, بٸرتۇتاس حالىقپىز. بٸزدٸڭ ناعىز كٷشٸمٸز – وسىندا. بٸز پٸكٸر الۋاندىعىن قولداي وتىرىپ, راديكاليزمنٸڭ كەز-كەلگەن كٶرٸنٸسٸنٸڭ جولىن كەسەمٸز, مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸمٸزگە, اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزعا قول سۇعۋعا جول بەرمەيمٸز.
قوعامداعى بٸرلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك.
ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق قاتىناستىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن بارلىق ازاماتىمىز تٷسٸنۋٸ قاجەت.
بٸز قاشاندا الاۋىزدىققا قارسى تۇرا بٸلگەن ەلمٸز.
ادامدى تٸلٸنە, ۇلتىنا, نەسٸلٸنە قاراپ كەمسٸتۋگە, بٸرەۋدٸڭ نامىسىنا تييۋگە جول بەرمەيمٸز, زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتامىز.
كونستيتۋتسيياعا قايشى مۇنداي جاۋاپسىز قادامدار ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٷددەلەرٸنە زييان كەلتٸرەدٸ.
قازاق تٸلٸن دامىتۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
بۇل سالادا ايتارلىقتاي نەتيجە بار.
قازاق تٸلٸ, شىن مەنٸندە, بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ, مەدەنيەت پەن ٸس جٷرگٸزۋدٸڭ تٸلٸنە اينالۋدا.
جالپى, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانۋ اياسى كەڭەيٸپ كەلەدٸ.
بۇل – زاڭدى قۇبىلىس, ٶمٸردٸڭ باستى ٷردٸسٸ.
سوندىقتان, قازاق تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸ تىم شەكتەلٸپ بارا جاتىر دەۋگە نەگٸز جوق.
اتازاڭ بويىنشا قازاقستاندا بٸر عانا مەملەكەتتٸك تٸل بار. بۇل – قازاق تٸلٸ.
ورىس تٸلٸ رەسمي تٸل مەرتەبەسٸنە يە. بٸزدٸڭ زاڭناماعا سەيكەس, ونىڭ قولدانىلۋىن شەكتەۋگە بولمايدى.
بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ەربٸر ازامات قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە دەن قويۋعا تيٸس.
بۇل وتانشىلدىقتىڭ باستى بەلگٸسٸ دەۋگە بولادى.
جاستارىمىز ٶزگە تٸلدەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە ورىس تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرسە, بۇدان ەش ۇتىلمايدى.
قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارا – ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن شەكارا.
ورىس تٸلٸ – بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى رەسمي التى تٸلدٸڭ بٸرٸ.
سوندىقتان, بۇل مەسەلەگە پاراساتتىلىقپەن قاراۋىمىز قاجەت.
ەلٸمٸز ٶركەنيەتتٸ ديالوگ پەن ٶزارا سىيلاستىق مەدەنيەتٸن دەرٸپتەۋٸ كەرەك.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بۇل سالاداعى رٶلٸ ايرىقشا.
بٸز وتانىمىز جەنە بارلىق ازاماتىمىز ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋٸمٸز قاجەت.
قوعامدى ۇيىستىرۋ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ نىعايتۋ ٸسٸندە ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي مۇراسىن جەنە مەدەني ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋعا باسا مەن بەرٸلەدٸ.
بۇل ورايدا قازاقستاننىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ زور, سونىڭ ٸشٸندە ٶزٸن حالىقارالىق ارەنادا تيٸمدٸ تانىتا الادى.
دەگەنمەن, بۇل مەسەلەگە قاتىستى ساياساتىمىزدى قايتا قاراۋ قاجەت. قازٸر مەملەكەت بيۋدجەت قارجىسىن وڭدى-سولدى يەلەنە بەرەتٸن بەلگٸلٸ بٸر قايراتكەرلەردٸڭ عانا جوبالارىن قارجىلاندىرىپ وتىر. بۇل, ەرينە, تٷسٸنٸكسٸز جاعداي.
جاس ەرٸ دارىندى مٷسٸنشٸلەر, سۋرەتشٸلەر, تەاتر قىزمەتكەرلەرٸ, مۋزىكانتتار, قالامگەرلەر جاڭا جانر تٷرلەرٸن يگەرٸپ, ۇدايى ٸزدەنٸس ٷستٸندە جٷرەدٸ. سٶيتە تۇرا, ولار ەلەۋسٸز قالىپ, مەتسەناتتاردىڭ كٶمەگٸمەن عانا كٷن كٶرەدٸ. شىن مەنٸندە, قازاقستان مەدەنيەتٸ سول جاس دارىنداردىڭ ارقاسىندا جاھاندىق دەڭگەيدە تانىلىپ جٷرگەن جوق پا?!
سوندىقتان ٷكٸمەت ساراپشىلارمەن بٸرلەسٸپ, جىل سوڭىنا دەيٸن جاڭا مەدەنيەتتٸ جەنە ونىڭ دارىندى ٶكٸلدەرٸن دەرٸپتەۋگە باعىتتالعان ناقتى شارالار جوسپارىن ۇسىنۋعا تيٸس.
كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانى قولداۋ قورىن قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرعان جٶن.
حالقىمىز ٷشٸن زييالى قاۋىمنىڭ ورنى قاشاندا ەرەكشە.
ۇلت تاعدىرى سىنعا تٷسكەن سەتتە كٶزٸ اشىق ازاماتتار ەردايىم كٶش باستاعان.
اداسقانعا جٶن سٸلتەپ, جاستارعا باعىت-باعدار بەرگەن. ەل اعالارى بٸر اۋىز سٶزبەن تەنتەگٸن تىيىپ, تەكتٸسٸن تٶرگە وزدىرعان.
بٸز قانىمىزعا سٸڭگەن وسى قاسيەتتەن ايرىلماۋىمىز كەرەك.
قازٸر – عالامتور دەۋٸرٸ. ونداعى بەي-بەرەكەت اقپارات تاسقىنى ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋلاپ جاتىر.
بٸر سەتتٸك تانىمالدىقتى كٶكسەيتٸن تامىرسىز يدەيالار جاپپاي بەلەڭ الۋدا.
بۇل – اسا قاتەرلٸ ٷردٸس.
دەل وسى كەزەڭدە ۇلت زييالىلارىنىڭ ۇستانىمى جەنە بەلسەندٸلٸگٸ ايرىقشا ماڭىزدى.
زييالىلاردىڭ ەڭبەگٸ ماراپاتىمەن ەمەس, ساليقالى سٶزٸمەن جەنە ناقتى ٸسٸمەن باعالانادى.
باستى مٸندەت – جالپى ادامزاتقا ورتاق قاستەرلٸ قۇندىلىقتاردى جاستاردىڭ بويىنا سٸڭٸرۋ.
وتانشىلدىق, بٸلٸمگە قۇشتارلىق پەن ەڭبەكقورلىق, بٸرلٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸك سيياقتى قاسيەتتەر دەرٸپتەلۋٸ كەرەك.
سوندىقتان, زييالى قاۋىمدى ەل بولاشاعىنا ەسەر ەتەتٸن ەربٸر مەسەلەدەن شەت قالماۋعا شاقىرامىن.
ديالوگ پەن ازاماتتىق قاتىسۋ دەستٷرٸن دامىتۋ, ىنتىماقتاستىعىمىز بەن بٸرلٸگٸمٸزگە نەگٸز بولاتىن وزىق قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋ بٸز ٷشٸن ماڭىزدى.
بٸز بٸرگە بولساق قانا, تەڭدەسسٸز ەلدٸك بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ نىعايتا الامىز.
تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تالاي رەت اتاپ ٶتكەندەي, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق تاتۋلىق – بٸزدٸڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز.
مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن بٸز ٸشكٸ تۇراقتىلىق پەن جالپىۇلتتىق بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ, نىعايتۋعا مٸندەتتٸمٸز.
قۇرمەتتٸ وتانداستار!
بٸزدٸڭ جاقىن اراداعى نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىمىز – وسىنداي.
قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى – ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارى.
سٸزدەردٸڭ اماندىقتارىڭىز – مەنٸڭ پرەزيدەنت قىزمەتٸندەگٸ ەڭ باستى ماقساتىم ەرٸ تٸلەگٸم.
سوندىقتان, مەنٸڭ كەلەسٸ باستامالارىم, ەڭ الدىمەن, حالقىمىزدىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالادى.
بٸرٸنشٸ باستاما
ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى دەڭگەيٸن قايتا قارايتىن كەز كەلدٸ دەپ سانايمىن.
بۇل – بٸر جاعىنان اسا ماڭىزدى ماكروينديكاتور بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان – ەركٸمگە تٷسٸنٸكتٸ كٶرسەتكٸش.
بٸزدە ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى مٶلشەرٸ 2018 جىلدان بەرٸ ٶسكەن جوق.
قوروناۆيرۋسقا بايلانىستى ەلەمدٸك داعدارىس تۇرعىنداردىڭ تابىسىنا كەرٸ ەسەر ەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە قازاقستان ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى دەڭگەيٸ بويىنشا تمد-نىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸنەن ارتتا قالىپ قويدى.
سوندىقتان, 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى قازٸرگٸ 42,5 مىڭ تەڭگەدەن 60 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن كٶتەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم.
بۇل شارا بٸر ميلليوننان استام ادامعا تٸكەلەي, ال بٷكٸل ەڭبەككەرلەرگە جاناما ەسەر ەتەدٸ.
سونىمەن بٸرگە, كٶلەمٸ بٷگٸندە جارييا ەتٸلٸپ جٷرگەن جالاقىنىڭ 30, تٸپتٸ كەيدە 40 پايىزىنا دەيٸن جەتەتٸن «كٶلەڭكەلٸ» ەڭبەكاقى قورىن ازايتادى.
ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى مٶلشەرٸن كٶبەيتۋ ٸشكٸ تۇتىنۋدى ٶسٸرٸپ, ەكونوميكاعا وڭ ەسەر ەتەدٸ. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, بۇل ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدٸ 1,5 پايىزعا ارتتىرادى.
بۇدان بىلاي ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى سالىقتىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە باسقا دا سالالاردا ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش رەتٸندە ورىنسىز پايدالانۋدى قويۋ كەرەك.
ٷكٸمەت پەن پارلامەنتتەن جىل سوڭىنا دەيٸن قاجەتتٸ ٶزگەرٸستەردٸ زاڭناماعا ەنگٸزٸپ, ونىڭ كەلەسٸ جىلى قاڭتار ايىندا كٷشٸنە ەنۋٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ سۇرايمىن.
ەكٸنشٸ باستاما
قازاقستاندا 6,5 ميلليوننان استام ادام جالدانىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. مۇنى ٶزدەرٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸزدەر. ولاردىڭ نەگٸزگٸ تابىس كٶزٸ – جالاقى.
بۇل رەتتە, ەڭبەكاقى تٶلەۋ قورىنىڭ ٶسٸمٸ سوڭعى 10 جىلدا كەسٸپورىن يەلەرٸ تابىسىنىڭ ٶسٸمٸنەن 60 پايىزعا جۋىق قالىپ قويدى. وسىعان بايلانىستى ٷكٸمەت بيزنەستٸ ٶز جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن كٶبەيتۋگە ىنتالاندىراتىن «ۇتىمدى» شارالار ەزٸرلەيدٸ.
قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكاقىسىن كٶبەيتكەن جۇمىس بەرۋشٸلەرگە رەتتەلمەلٸ ساتىپ الۋ جٷيەسٸ اياسىندا جەڭٸلدٸكتەر بەرٸلەدٸ. سونداي-اق, ولارعا مەملەكەت تاراپىنان بەلسەندٸ قولداۋ كٶرسەتٸلەتٸن بولادى.
ٷشٸنشٸ باستاما
ەڭبەكاقى تٶلەۋ قورىنا تٷسەتٸن سالماقتىڭ ٶزٸ بارىنشا تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ قاراپايىم بولۋى قاجەت.
بۇل, ەسٸرەسە, ميكرو جەنە شاعىن كەسٸپكەرلٸك سالاسىندا قاتتى سەزٸلەدٸ.
مۇنداي بيزنەس ٷشٸن جيىنتىق سالماقتى 34 پايىزدان 25 پايىزعا تٶمەندەتە وتىرىپ, ەڭبەكاقى تٶلەۋ قورىنان بٸرىڭعاي تٶلەم ەنگٸزۋدٸ ۇسىنامىن.
بۇل شارا بيزنەستٸ مىڭداعان قىزمەتكەرٸن «كٶلەڭكەدەن شىعارۋعا» ىنتالاندىرادى. سوندا ولار زەينەتاقى جٷيەسٸنٸڭ, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸنٸڭ تولىق قاتىسۋشىسىنا اينالادى.
بۇل مەسەلەدە ناۋقانشىلدىققا جول بەرۋگە بولمايدى. بيزنەستٸڭ جۇمىسىندا ٸركٸلٸستەر مەن شىعىندار بولماۋى ٷشٸن تيٸستٸ تٶلەم جٷيەسٸن دايارلاۋ قاجەت. جاڭا جٷيە 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ٸستەي باستاۋعا تيٸس.
تٶرتٸنشٸ باستاما
2020 جىلدان باستاپ 600 مىڭنان استام پەداگوگ پەن دەرٸگەردٸڭ, ەلەۋمەتتٸك سالا قىزمەتكەرٸنٸڭ جالاقىسى ٶستٸ.
بٸراق, بيۋدجەتتەن قارجىلاناتىن ٶزگە سالا ازاماتتارى بۇدان تىس قالدى.
بۇلار – مەدەنيەت قىزمەتكەرلەرٸ, مۇراعاتشىلار, كٸتاپحاناشىلار, تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر, قورىقشىلار, كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸلەر جەنە باسقالار.
سوندىقتان 2022 جىلدان 2025 جىلعا دەيٸن مەملەكەت وسى ساناتتاعى ازاماتتىق قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 پايىزعا ٶسٸرەتٸن بولادى.
تۇتاستاي العاندا, تاعى 600 مىڭ وتانداسىمىز بۇل باستامانىڭ يگٸلٸگٸن كٶرەدٸ.
بەسٸنشٸ باستاما
تۇرعىن ٷي ازاماتتارىمىز ٷشٸن – قاشاندا باستى مەسەلە.
«باسپانا حيت» جەنە «7-20-25» سيياقتى تۇرعىن ٷي باعدارلامالارىنىڭ مەرزٸمٸ تاياۋ ارادا اياقتالادى.
سونىمەن قاتار, نارىقتىق يپوتەكا ستاۆكاسى ەلٸ دە جوعارى جەنە جۇرتتىڭ بەرٸنە بٸردەي قولجەتٸمدٸ ەمەس.
وسىعان وراي, بٸرىڭعاي تۇرعىن ٷي باعدارلاماسى ەزٸرلەنەتٸن بولادى.
ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتىنا اينالاتىن «وتباسى بانكٸ» ونىڭ ەكٸمشٸسٸ بولىپ بەلگٸلەنەدٸ.
بانك الدىندا «بٸر تەرەزە قاعيداتى» بويىنشا ەسەپ جٷرگٸزٸپ, ازاماتتارعا تۇرعىن ٷي بٶلۋ مٸندەتٸ تۇر.
مەن بۇعان دەيٸن زەينەتاقى جيناعىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن پايدالانۋ تۋرالى باستامانىڭ وڭ ەسەرٸ تۋرالى ايتتىم.
سونداي-اق, بۇل قادام ادامداردىڭ جۇمىس بەرۋشٸلەردەن ەڭبەكاقىنى اشىق تٶلەۋدٸ تالاپ ەتۋٸنە جول اشتى.
وسى ٷردٸستٸ قولداۋ ٷشٸن زەينەتاقى جيناعىنىڭ جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەرٸنٸڭ شەگٸنەن اساتىن بٶلٸگٸن تۇرعىن-ٷي ساتىپ الۋ ماقساتىندا «وتباسى بانكٸندەگٸ» ەسەپشوتقا اۋدارۋعا رۇقسات بەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
سونىمەن قاتار, بۇل قادام جۇرتتىڭ قاراجات جيناۋدى جەنە ونى ساۋاتتى جۇمساۋدى داعدىعا اينالدىرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قۇرمەتتٸ دەپۋتاتتار!
جەتٸنشٸ شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ٶزٸنٸڭ بٸرٸنشٸ سەسسيياسىندا 63 زاڭ قابىلدادى.
قوس پالاتا بٸرلەسٸپ, ەلٸمٸزدە جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەر مەن رەفورمالار جاساۋعا قاجەتتٸ زاڭنامالىق نەگٸز قالىپتاستىردى.
بٷگٸن پارلامەنتتٸڭ كەزەكتٸ سەسسيياسى باستالماق.
الدىمىزدا كٶپتەگەن ماڭىزدى مٸندەت تۇر.
ەربٸر زاڭ جوباسىنىڭ قىر-سىرىنا تەرەڭ ٷڭٸلٸپ, ونى ساپالى دايىنداۋ كەرەك.
سٸزدەر حالىقتىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ ٷشٸن ەردايىم تاباندىلىق تانىتۋعا تيٸسسٸزدەر.
ەربٸر شەشٸم ەلدٸڭ سۇرانىسىن دا, مەملەكەتتٸڭ مٷمكٸندٸگٸن دە ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانۋى قاجەت.
وسى جاۋاپتى جۇمىستا سٸزدەرگە سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن!
قىمباتتى وتانداستار!
بٸزدٸڭ باعىتىمىز – بەلگٸلٸ, ماقساتىمىز – ايقىن.
ەڭ باستىسى, سول ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ قاجەتتٸگٸن جاقسى بٸلەمٸز.
ناقتى جوسپار جاساپ, سونى جٷزەگە اسىرىپ جاتىرمىز.
بٸز قولعا العان يگٸ باستامانىڭ بەرٸن سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزەمٸز.
كەز-كەلگەن كەدەرگٸنٸ ەڭسەرٸپ, قيىندىقتى جەڭۋگە دايىنبىز.
مەن مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە حالىق ٷشٸن بارلىق كٷش-جٸگەرٸمدٸ جۇمساي بەرەمٸن.
مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر جەنە بٷكٸل قوعام بٸرتۇتاس ەل رەتٸندە الدىمىزدا تۇرعان مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ ٷشٸن جۇمىلۋعا تيٸس. ەيتپەسە, ەرتەڭ كەش قالۋىمىز مٷمكٸن.
سەبەبٸ دٷنيە جٷزٸندەگٸ احۋال قۇبىلمالى ەرٸ تٷرلٸ سىن-قاتەرلەرگە تولى.
مەنٸڭشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارىنا كٷمەن كەلتٸرەتٸندەر, جۇمىس ٸستەۋ قولىنان كەلمەيتٸندەر, ەبٸن تاۋىپ ورنىندا وتىرا بەرۋدٸ قالايتىندار, پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋدان جالتاراتىندار قىزمەتتەن كەتۋگە تيٸس.
قازٸر بٸز ەل دامۋىنىڭ شەشۋشٸ كەزەڭٸنە قادام باستىق.
مەملەكەتتٸك اپپارات بٸرتۇتاس قۇرىلىم رەتٸندە جۇمىس ٸستەۋگە مٸندەتتٸ. سولاي بولعان جاعدايدا عانا بٸز كٶزدەگەن ماقساتتارىمىزعا قول جەتكٸزەمٸز.
مىقتى مەملەكەت بولۋ ٷشٸن ۇلتتىڭ ۇيىسا بٸلۋٸ ايرىقشا ماڭىزدى.
شىن مەنٸندە, ۇيىمداسقان ۇتادى.
«ىنتىماق جٷرگەن جەردە ىرىس بٸرگە جٷرەدٸ» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان.
بٸزدٸڭ كٷش-قۋاتىمىز – بەرەكەلٸ بٸرلٸكتە!
ەندەشە, بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەپ, ەل ٷشٸن ەڭبەك ەتەيٸك!
قاسيەتتٸ وتانىمىز مەڭگٸ جاساي بەرسٸن!
