قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٷكٸمەت مٷشەلەرٸمەن, بٸرقاتار ورگان باسشىلارىمەن, قالالار مەن وبلىستاردىڭ ەكٸمدەرٸمەن ۆيدەوكونفەرەنتسييا رەجيمٸندە كەڭەس ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى اقوردا.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە پاندەمييا كەزٸندە وتاندىق دەرٸگەرلەردٸڭ تيٸستٸ تەجٸريبە جيناعانىن, بۇل دەرتتٸڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸن ايقىنداپ, ونىمەن كٷرەسۋ جولدارىن ٷيرەنگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى ارالىقتا ەلٸمٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بٸرشاما نىعايىپ, جاپپاي تەستٸلەۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى. ناۋقاستارمەن بايلانىستا بولعانداردى انىقتاۋ ٸسٸ جەتٸلدٸرٸلدٸ. بيزنەس ٶكٸلدەرٸ دە جاڭا احۋالدا جۇمىس ٸستەۋگە بەيٸمدەلە باستادى. ەڭ باستىسى, ازاماتتارىمىزدىڭ پاندەميياعا دەگەن كٶزقاراسى ٶزگەردٸ.
– پاندەمييانىڭ ەكٸنشٸ تولقىنى كٶپتەگەن بەلگٸلەرٸ بويىنشا ٶزگەشە بولماق جەنە ەل ەكونوميكاسى ٷشٸن كٷردەلٸ كەزەڭدە ٶتپەك. بٸز مۇنى ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. بٷگٸندە بٷكٸل ەلەم «كوۆيد تەڭدەۋٸ» دەپ اتالاتىن كٷردەلٸ مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ الدىندا تۇر. مۇنداي جاعدايدا تۇتاس بٸر سالانىڭ جويىلىپ كەتۋٸ عانا ەمەس, ونىڭ كەيٸن بٸلٸنەتٸن سالدارى دا وڭاي تيمەيدٸ. جۇمىسسىزدىق ٶرشٸپ, بٸلٸم بەرۋ ٸسٸندەگٸ ولقىلىقتاردىڭ كەسٸرٸ تٷرلٸ تەرٸس پيعىلداردىڭ اسقىنۋىنا, ونىڭ ٸشٸندە, قىلمىستىڭ ٶرشۋٸنە ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن. سوندىقتان قازٸرگٸ مٸندەت – كٶكتەمدەگٸدەي جاپپاي كارانتينگە جەتكٸزبەي, پاندەمييانى اۋىزدىقتاۋ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت كەيبٸر ٶڭٸرلەردە اتالعان دەرتپەن اۋىرعاندار سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى جٷيەلٸ شارالار قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە ٸندەت جۇقتىرعانداردىڭ بارىنشا ناقتى ەسەبٸن الۋ ۆيرۋسپەن كٷرەستٸڭ باستى تالابى ەكەنٸن ايتتى.
– بٸرقاتار وبلىستاردا كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنە قاتىستى جاڭا جاعدايلاردى جاسىرۋ دەرەكتەرٸ انىقتالدى. ەڭگٸمە شىعىس قازاقستان, سولتٷستٸك قازاقستان, پاۆلودار, اقمولا, قوستاناي جەنە باسقا دا وبلىستار جايىندا بولىپ وتىر. ٶتٸرٸكتٸ شىنداي سٶيلەتۋ اسا قاۋٸپتٸ قۇبىلىس ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ ول شىنايى قاۋٸپتٸڭ بەتٸن بٷركەمەلەيدٸ. سونداي-اق بٷكٸل ەلٸمٸز بويىنشا كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنە قارسى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان كٷرەس ستراتەگيياسىنا زييانىن تيگٸزەدٸ. قازٸرگٸ احۋال جەتە باعالانباي, قابىلدانعان شارالار تولىق جٷزەگە اسىرىلماي وتىر. حالىقتىڭ ٸندەتتەن ساقتانۋ دەڭگەيٸ تٶمەندەپ كەتكەن. بۇل – اكسيوما. مۇنداي جاعداي ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸندە بايقالۋدا. اتالعان پروبلەمانىڭ بٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەمٸزدە دە سوزىلمالى سيپات العانىن مويىنداۋىمىز كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىمەن بٸرلەسٸپ, مەديتسينالىق ستاتيستيكانى باعالاۋ جەنە تالداۋ جٶنٸندە كەشەندٸ جوسپار ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى. سونىمەن قاتار بارلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ تولىق دايىن بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدٸ مٸندەتتەدٸ. بۇل ەسكەري مەديتسيناعا دا تٸكەلەي قاتىستى. سەبەبٸ ولار ٸندەتپەن كٷرەسۋ ٷشٸن شۇعىل كٷش جۇمىلدىرۋعا جەنە قۇرالدارمەن جابدىقتاۋعا دايىن بولۋى تيٸس.
– مەديتسينالىق ۇيىمدارعا جٷرگٸزٸلگەن باعالاۋ قورىتىندىسى ولاردىڭ دايىندىق دەڭگەيٸنٸڭ ەلٸ دە تٶمەن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنىڭ جارتىسىنان استامىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان. اۋرۋحانالار ايماقتارعا تولىق بٶلٸنبەگەن. نەتيجەسٸندە ەمدەلۋشٸلەر مەن اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ٸندەت جۇقتىرۋ قاۋپٸ ساقتالىپ وتىر. شىن مەنٸندە, بارلىق ٶڭٸرلەردە جان ساقتاۋ بٶلٸمشەلەرٸنٸڭ تيٸستٸ قۇرال-جابدىقتارمەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتٸلمەگەنٸ كٶرٸندٸ. اتاپ ايتقاندا, كوروناۆيرۋس ٸندەتٸمەن قاتتى اۋىرعان ناۋقاستاردى ەمدەۋگە قاجەتتٸ جەكەلەگەن دەرٸ-دەرمەكتەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بايقالادى. ٶڭٸرلەر ەمدەۋ حاتتاماسىندا كٶرسەتٸلگەن دەرٸ-دەرمەكتەردٸ ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ بٸلگەنٸ بويىنشا پرەپاراتتار ساتىپ الۋدا, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ دەرٸ-دەرمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸنە ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالدى. ول مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ, دەرٸحانالاردىڭ نە ساتىپ العانىن, جالپى بٸرىڭعاي ديستريبيۋتەردٸڭ قويمالارىنداعى دەرٸ-دەرمەك قورىن انىقتاۋدى تالاپ ەتتٸ.
ٷكٸمەت ەكٸمدەرٸمەن بٸرلەسٸپ, بەكٸتٸلگەن ەمدەۋ نورمالارى مەن حاتتاماسىنا سەيكەس كەلەتٸن دەرٸ-دەرمەكتەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ ساتىپ الىنۋىن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك.
– مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا پتر سىنامالارى مەن مەديتسينالىق بەتپەردەلەردٸڭ باعاسى تٶمەندەتٸلدٸ. مۇنداي وڭ باستامانى حالىق بٸردەن سەزٸندٸ. وسىنداي جۇمىستاردى مەديتسينالىق دەرٸ-دەرمەكتەرگە, ەڭ الدىمەن, كوروناۆيرۋسقا قارسى مەديكامەنتتەرگە قاتىستى جٷرگٸزۋ قاجەت. بەسەكەلەستٸكتٸ قورعاۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸنە مەملەكەتتٸك كٸرٸس كوميتەتٸمەن بٸرلەسٸپ, اتالعان مەسەلەنٸ قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. جالپى اگەنتتٸك دەرٸ-دەرمەكتەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ باعاسىن رەتتەۋ ٸسٸنە ات سالىسىپ, فارماتسەۆتيكالىق بيزنەستەگٸ كارتەلدەردٸ ەشكەرەلەۋٸ كەرەك, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت مەملەكەت تاراپىنان كوروناۆيرۋسپەن كٷرەسكە جۇمىلدىرىلعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنە ٷستەماقى تٶلەۋ جالعاساتىنىن اتاپ ٶتتٸ. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى سانيتارلىق تالاپتار مەن شەكتەۋ شارالارىنىڭ ساقتالۋىنا كومپانييا باسشىلارىنىڭ جەنە بيزنەس يەلەرٸنٸڭ جاۋاپتى ەكەنٸن ەسكە سالدى. سوڭعى ۋاقىتتا ٸرٸ كەسٸپورىندارداعى ەڭبەك ۇجىمدارىندا ۆيرۋس جۇقتىرعاندارىڭ سانى ارتا باستادى. قوعامدىق كٶلٸكتەردەگٸ سانيتارلىق جاعداي جەنە ازاماتتار كٶپ شوعىرلاناتىن ورىنداردا ەلەۋمەتتٸك قاشىقتىقتىڭ ساقتالماۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا.
– اتا-انالار شىدامدىلىق تانىتىپ, قازٸرگٸ احۋالعا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋى كەرەك. وسىنداي جاعداي تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمدە قالىپتاسىپ وتىر. بٸز بٸلٸم ساپاسىنىڭ تٶمەندەۋٸنە جول بەرمەۋٸمٸز قاجەت. وقىتۋ نەتيجەسٸنە مونيتورينگ جٷرگٸزٸپ, بٸلٸم سالاسىنداعى ولقىلىقتاردى جويۋ ٷشٸن ۋاقتىلى شارالار قابىلداۋ كەرەك. ٷكٸمەتكە ٶڭٸر ەكٸمدەرٸمەن بٸرلەسٸپ, شەكتەۋ شارالارىنا قاراماستان, بٸلٸم ساپاسىن باقىلاۋدى كٷشەيتۋدٸ تاپسىرامىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸن قاجەتتٸ كٶلەمدەگٸ قورعانىش قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىردى. بۇل ٷشٸن ٷكٸمەت وتاندىق بەتپەردەلەر مەن باسقا دا جەكە قورعانىش قۇرالدارىن ٶندٸرۋشٸلەردٸ كەپٸلدٸ كٶلەمدەگٸ شيكٸزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ تەتٸگٸن ەزٸرلەۋٸ تيٸس. پاندەميياعا قارسى بارلىق شارالار مەيلٸنشە اشىق بولۋى قاجەت.
– ٷكٸمەت جەمقورلىققا جول بەرٸلۋٸ مٷمكٸن بارلىق ۋچاسكەلەردٸ قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى تيٸس. پاندەمييانىڭ بٸرٸنشٸ تولقىنى كەزٸندە جەمقورلىقپەن بەتپە-بەت كەلدٸك. بۇل – مەديتسينالىق بەتپەردەلەر مەن دەرٸ-دەرمەك باعاسىن ارتتىرۋ, باقىلاۋ-ٶتكٸزۋ پۋنكتەرٸندەگٸ قۇقىق بۇزۋشىلىقتار, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنە تٶلەم تاعايىنداۋ كەزٸندەگٸ جەمقورلىق. باقىلاۋشى ورگانداردىڭ, ياعني, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ, ەكٸمدٸكتەر مەن مونيتورينگ ٶتكٸزەتٸن توپتاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. پاندەمييا كەزٸندە ولارعا بيزنەس پەن ازاماتتاردى تەكسەرۋگە زور, ياعني, تٶتەنشە ٶكٸلەتتٸكتەر بەرٸلدٸ دەۋگە بولادى. بۇل ٶزٸن-ٶزٸ اقتادى. مۇنداي ٶكٸلەتتٸكتەردٸ دۇرىس قولدانعان جٶن, ونى اسىرا پايدالانۋعا بولمايدى. «كٸمدٸ جەنە قاشان تەكسەرەتٸنٸمدٸ ٶزٸم بٸلەمٸن» دەگەن قاعيداعا جول بەرٸلمەسٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كەز كەلگەن قيىندىقتار مەن داعدارىستار جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشاتىنىن تاعى دا اتاپ ٶتتٸ. ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەرٸمٸز دە بار. مەسەلەن, ەكٸ بٸردەي وتاندىق ۆاكتسينا كەلەشەگٸ زور ەلەمدٸك بيوقۇرالداردىڭ قاتارىنا ەنگٸزٸلٸپ, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ولارعا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلۋدە.
– ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا تۇرعان ٷلكەن مٸندەت – وتاندىق ۆاكتسينانى ەشبٸر كەدەرگٸسٸز ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ. ۋاقىتشا تٸركەۋ تەرتٸبٸن جەڭٸلدەتٸپ, ۆاكتسينانىڭ تەجٸريبەلٸك-ٶنەركەسٸپ جەنە ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنە ارنالعان زاۋىت قۇرىلىسىن اياقتاۋ قاجەت. مەن رەسەي پرەزيدەنتٸمەن رەسەيلٸك ۆاكتسينا ٶندٸرٸسٸ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا كەلٸسٸمگە كەلدٸم. ٷكٸمەت وسى قاجەتتٸ جوباعا ينۆەستيتسييا تارتۋ بويىنشا كەلٸسسٶزدەردٸ باستاپ تا كەتتٸ. بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. مۇنداي شارالاردى دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸ قابىلداپ جاتىر. پارلامەنتتٸڭ وسى سەسسيياداعى جۇمىسى اياقتالعانعا دەيٸن دەپۋتاتتاردىڭ قاراۋىنا بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ زاڭ جوباسىن ەنگٸزۋ كەرەك, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سٶز سوڭىندا پرەزيدەنت بارشا ازاماتتاردى تەرتٸپتٸ قاتاڭ ساقتاۋعا, ۋاقىتشا شەكتەۋ شارالارىنا تٷسٸنٸستٸك تانىتۋعا شاقىردى. ەڭ الدىمەن, بۇل بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعى ٷشٸن قاجەت. مەملەكەت باسشىسى دەرٸگەرلەرگە, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە, ەسكەري قىزمەتشٸلەرگە جەنە پاندەمييامەن كٷرەستە الدىڭعى شەپتە جٷرگەن بارشا ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ. سونداي-اق كەڭەستە پرەمەر-مينيستر اسقار مامين, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ الەكسەي تسوي, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ەرلان تۇرعىمباەۆ, بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى كٷنسۇلۋ زاكاريا, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ارحيمەد مۇحامبەتوۆ جەنە پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ەبٸلقايىر ىسقاقوۆ سٶز سٶيلەدٸ.
