قازاقستاننىڭ پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ الماز شارمان الماتىلىقتاردى COVID-19-دىڭ الدىن الۋ شارالارىن ساقتاۋعا شاقىردى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر شەكتەۋ تالاپتارىن ساقتايتىن بولساق, ۆيرۋس جۇقتىرۋ مەن ٶلٸم-جٸتٸمدٸ ەدەۋٸر ازايتۋعا بولادى.
الماتىدا 25 جەلتوقساننان باستاپ 5 قاڭتارعا دەيٸن قازاقستاندا, ونىڭ ٸشٸندە الماتىدا كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا شارالار كٷشەيتٸلدٸ.
ەلەمدە كٷردەلٸ ەپيدەميولوگييالىق احۋال جاعدايىندا جاڭا شارالاردىڭ قابىلدانىپ جاتقانىن اتاپ ٶتۋ ماڭىزدى. مىسالى, نيۋ-يوركتە ۇلىبريتانييادان كەلگەن جولاۋشىلارعا قالاعا كەلگەن كەزدە مٸندەتتٸ كارانتين تالاپتارىن بۇزعانى ٷشٸن 1000 دوللار ايىپپۇل سالىنادى. 27 جەلتوقساننان باستاپ 2021 جىلدىڭ 10 قاڭتارىنا دەيٸن يزرايلدە كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىن جۇقتىرعانداردىڭ سانى كٷرت ٶسۋٸنە بايلانىستى قاتاڭ كارانتين ەنگٸزٸلەدٸ. بۇل جەردە ەگەر سىرقاتتانۋشىلىق كٶرسەتكٸشتەرٸ ايتارلىقتاي تٶمەندەمەسە, شەكتەۋلەر تاعى ەكٸ اپتاعا ۇزارادى.
قازاقستاننىڭ پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ الماز شارمان الماتى قالاسىنىڭ ٶڭٸرلٸك كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا كوروناۆيرۋس بويىنشا ەپيدەميولوگييالىق جاعدايدى تالداۋ ٷشٸن بولجامدى مودەلدەر اۋرۋمەن كٷرەستە قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن ايتتى.
ەلەمدە ٸندەتتٸڭ دامۋىن جەنە كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسييانى جۇقتىرۋ قاۋپٸن باعالاۋدىڭ بٸرنەشە ماتەماتيكالىق مودەلدەرٸ قولدانىلادى. پروفەسسور اقش-تىڭ سيەتلدەگٸ ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنداعى مەتريكا جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋدى باعالاۋ ينستيتۋتىنىڭ مودەلٸن قولدانادى. بۇل ينستيتۋتتىڭ ستاتيستيكالىق بولجامدارى كٶپشٸلٸككە اشىق.
«مودەل ديناميكامەن ەرەكشەلەنەدٸ, ياعني بولجامدار اعىمداعى جاعدايعا بايلانىستى ٶزگەرەدٸ. ول بٸرنەشە ستسەنارييدٸ قاراستىرادى, مىسالى: كارانتين نەمەسە لوكداۋن تٷرٸندە ەلەۋمەتتٸك ۇتقىرلىقتى شەكتەۋدٸ ەنگٸزۋ, بەتپەردە كييۋ, اۋرۋحانا سەكتورىنىڭ دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ جەنە بولجامدار ولارعا بايلانىستى. ەگەر شەكتەۋ شارالارىن ۇستاناتىن بولسا, وندا جۇقتىرۋ مەن ٶلٸم جاعدايلارىن ەدەۋٸر ازايتۋعا بولادى. بٸراق ەشتەڭە بولماعانداي ٶمٸر سٷرۋدٸ جالعاستىرسا, وندا كٶرسەتكٸشتەر ەلدەقايدا ناشار بولىپ شىعۋى مٷمكٸن», - دەدٸ ول.
پروفەسسوردىڭ سٶزٸنشە, ەپيدەميولوگييالىق مودەلدەر اۋا-رايى بولجامى سيياقتى, ىقتيمالدىلىقتىڭ ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەرٸنە نەگٸزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى ولاردا بەلگٸلٸ بٸر قاتەلٸك ٷلەسٸ بار. سوعان قاراماستان, بولجامداردى زەرتتەۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸنە رەسۋرستاردى ۇتىمدى جۇمىلدىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مىسالى, اۋرۋحاناعا تٶسەك سانىن جوسپارلاۋ جەنە قاجەتتٸ مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردٸ تارتۋ.
«مۇنداي مەلٸمەتتەر حالىقتىڭ ينفەكتسييانىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن ۇتىمدى جەنە ٷرەيگە بوي الدىرماي قولدانا وتىرىپ, ەپيدەميياعا دايىن بولۋى ٷشٸن ماڭىزدى. كٶپتەگەن جاعدايلاردا ەپيدەميولوگييالىق بولجامدار اۋا رايى بولجامى سيياقتى پرينتسيپكە قۇرىلادى. بٸراق اۋا-رايىنىڭ قانداي بولاتىنى بٸزگە بايلانىستى ەمەس. سوندىقتان بٸز اۋا رايىن بولجاپ, سوعان سەيكەس كيٸنەمٸز. اۋا-رايىنان ٶزگەشەلٸگٸ, الداعى پاندەمييا تولقىنىنىڭ اۋقىمى كٶبٸنە ٶزٸمٸزگە بايلانىستى, اتاپ ايتقاندا, بٸز ەلەۋمەتتٸك قاشىقتىقتى قانشالىقتى ساقتايتىنىمىزعا, بەتپەردە كيٸپ, ادامدار كٶپ جينالاتىن, ەسٸرەسە, عيمارات ٸشٸندە بولاتىن ٸس-شارالارعا بارۋدان قانشالىقتى باس تارتاتىنىمىزعا بايلانىستى», - دەدٸ ا.شارمان.
الماتىدا ەپيدەمييالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, COVID-19 ناۋقاستارىنا ارنالعان 7011 تٶسەك-ورنى بار 23 ستاتسيونار, ونىڭ ٸشٸندە 250 ورىندىق رەانيماتسييالىق ستاتسيونار دايىندالدى. پاندەمييا كەزٸندە 3 جاڭا ينفەكتسييالىق ستاتسيونار سالىنىپ, ەكٸ كلينيكا قايتا قۇرىلدى.
سونىمەن قاتار, الماتى ەكٸمدٸگٸ قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن ٶز دەنساۋلىعى مەن اينالاسىنداعىلاردىڭ اماندىعى ٷشٸن سانيتارلىق-ەپيدەمييالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋدى سۇرايدى. كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسى قارت ادامدار ٷشٸن قاۋٸپتٸ, سوندىقتان ولارعا مٷمكٸندٸگٸنشە ٷيدە بولۋ كەرەك. بارلىق قالا تۇرعىندارىنا ادامدار كٶپ جينالاتىن ورىندارعا بارۋدان باس تارتۋ, ەلەۋمەتتٸك قاشىقتىق پەن بەتپەردە رەجيمٸن ساقتاۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرٸلدٸ.
الماتىدا قالانىڭ باس مەملەكەتتٸك سانيتار دەرٸگەرٸنٸڭ قاۋلىسىنا سەيكەس ويىن-ساۋىق, سپورتتىق ٸس-شارالاردى, كٶرمەلەردٸ, فورۋمداردى, كونفەرەنتسييالاردى, سونداي-اق وتباسىلىق, سالتاناتتى, مەرەكەلٸك, ەستەلٸك ٸس-شارالاردى ٶتكٸزۋگە (بانكەتتەر, ٷيلەنۋ تويلارى, مەرەيتويلار, ەسكە الۋ) شەكتەۋ قويىلعان. ونىڭ ٸشٸندە ٷيدە جەنە ادامدار كٶپ جينالاتىن ٶزگە دە ٸس-شارالاردى (10-نان استام ادام) ٷي-جايلاردا جەنە اشىق اۋادا ٶتكٸزۋگە تىيىم سالىنادى, ال 25 جەلتوقساننان 5 قاڭتارعا دەيٸن – بارلىق ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردە جاڭا جىلدىق ٸس-شارالاردى ٶتكٸزۋگە, سونداي-اق انيماتورلاردى (اياز اتا, اقشاقار جەنە ت.ب. جاڭا جىلدىق كەيٸپكەرلەردٸ) ٷيگە شاقىرۋ بويىنشا اگەنتتٸكتەردٸڭ جۇمىسىنا تىيىم سالىنادى.
قالا تۇرعىندارىنا:
- قۇشاقتاۋ, قول الىسۋدى قوسا العاندا, تٸكەلەي بايلانىس جاساۋدان اۋلاق بولىڭىز;
- قولدى جيٸ جۋىپ, ٷيدەن تىس جەردە بٸر رەتتٸك سالفەتكانى پايدالانۋ;
- ٷي-جايلاردى جەلدەتۋ;
جٶتەلگەندە, تٷشكٸرگەندە قول ورامالىن قولدانىڭىز نەمەسە شىنتاق بۋىنىنا تٷشكٸرٸڭٸز;
- ٷيدەن شىعار الدىندا مەديتسينالىق بەتپەردە, سونداي-اق ۇزىن جەڭدٸ سىرتقى كيٸم كييۋ كەرەك. ٷيگە ورالعاندا, بەتپەردەنٸ, قولعاپتى مۇقييات الىپ, پاكەتكە سالىپ, اۋزىن جاۋىپ, قوقىسقا تاستاۋ كەرەك. سودان كەيٸن قولدى شايۋ نەمەسە زارارسىزداندىرۋ كەرەك;
- كەم دەگەندە 1,5 م ەلەۋمەتتٸك قاشىقتىقتى ساقتاۋ ۇسىنىلادى.
