بٷگٸنگە دەيٸن ايتىلىپ كەلگەن, ادامزات ٶركەننيەتٸ – قىتايدان – يندييادان – پارسىدان – ەگيپەتتەن – گرەكييادان – تاراپتى‑مىس دەيتٸن, جاڭىلتپاش تەرٸزدٸ جايداق پٸكٸرلەردٸڭ ٶتٸرٸك ەكەنٸ اشىلىپ جاتىر. ٶيتكەنٸ, قازٸرگٸ ادامزاتتىڭ ازىپ‑توزۋىن توقتاتاتىن, تەك «شىندىق» قانا ەمەس, ەندٸ, تٸپتٸ, ناعىز «اقيقاتتىڭ» ٶزٸ عانا قاجەت ەكەنٸن, ۋاقىت تىنىسى تالاپ ەتٸپ وتىر. حالىق دانالىعى ايتاتىن; «ٶتٸرٸكتٸڭ – قۇيرىعى بٸر‑اق تۇتام» – دەيتٸن تۇجىرىمنىڭ عۇمىرى – ەۆروپاتسەنتريزمنٸڭ كەۋدەمسوقتىعىمەن – سان عاسىرعا سوزىلىپ, بۇدان ارى جالعاستىرۋدىڭ سوڭى – جەر بەتٸندەگٸ ‑ اقىرزامان سيپاتتارىن ەلەستەتۋدە. كەشەگٸ – «سۋنامي», بٷگٸنگٸ – ەر تٷكپٸرلەردە قىلاڭ بەرگەن «توپان سۋدىڭ» باسۋى, ەمدەپ الۋعا كٶنبەيتٸن – «سپيد» پەن «قۇس تۇماۋى» – تەرٸزدٸ لاڭداردان, ادامزات قاۋىمى وي تٷيمەسە بولمايدى. سوندا, وسىنشاما كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ پايدا بولۋىنىڭ سەبەبٸ نە? ادامزات تاريحىنداعى قاتەلٸكتٸڭ كٶزٸ قايسى? – دەيتٸن زاڭدى ساۋالدار تۋىندايدى. مٸنە, وسى سەبەپتەردٸ اشپاي, بولىپ جاتقان سالدارلاردان قۇتىلۋ قيىن. ەندەشە, «سەبەپتٸڭ كٶزٸ ‑ قاتەلٸك» ەكەن?!. ول – «كٸمنٸڭ قاتەلٸگٸ» – دەگەندە, – «ادامزاتتىڭ ٶتكەن‑كەتكەنٸ» – كٶز الدىڭا كەلسە, «نەنٸڭ قاتەلٸگٸ» ‑ دەسەك, سٶزسٸز – «تابيعات تىلسىمدارى مەن زاڭدىلىقتارى» – ەسكە ورالادى. بٸراق, جوعارىداعى ايتىلعان اقىرزامان سيپاتتارى, تەك جەر بەتٸندە عانا بولىپ جاتقاندىقتان, كٷللٸ تابيعاتتاعى تۇراقتى زاڭدىلىقتاردىڭ قاز‑قالپىندا ەكەنٸن بايقاساق, وندا «قاتەلٸكتٸ» – تەك «ادامزات قاۋىمىنىڭ ٶركەنٸنەن» – ٸزدەگەنٸمٸز جٶن سيياقتى. سوندىقتان دا, ادامزات تاريحىنداعى «شىندىقتى» – سارالاپ, الداۋ مەن ارباۋدى قالامايتىن «اقيقاتتى» – اداقتاۋعا تۋرا كەلەدٸ.
ەندەشە, بٸزدٸڭ ٶركەنيەتٸمٸزدەگٸ ورتا عاسىرلاردان باستاۋ العان – جالعان باسىمدىقتى – كٷشپەن يەلەنگەن «ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىن» – سىن تەزٸنە سالىپ, ونىڭ اقيقاتتىعىن تەكسەرۋگە تالپىنامىز. وسىعان وراي, كەزٸندە جازىلعان – ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى – اپات! – اتتى ماقالامدى عىلىمي نەگٸز رەتٸندە كەلتٸرمەكپٸن.
ەندٸ عانا باستالىپ جاتقان, مىناۋ ححٸ‑شٸ عاسىردىڭ كٷردەلٸ دە كٷڭگٸرت سىر‑سىيپاتتارى مەن بۇرىنعىدان دا قۇيتىرقىلى ەۆروپاتسەنتريزمدٸ – بارىنشا ناقتىلاپ, تەك اقيقاتقا سٷيەنٸپ تەرەڭ تٷسٸنۋ – ەسٸرەسە, حالقىنىڭ سانى از, ەكونوميكاسى ەلسٸز شاعىن مەملەكەتتەرگە اۋاداي قاجەت?! سەبەبٸ, يمپەرييالىق مٷددە مەن ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى, بۇرىنعى قاي‑كەزدەگٸسٸنەن دە قابىسا تٷسٸپ, ٶزارا ٷندەسۋدٸڭ نە بٸر ايلالى تەسٸلدەردٸڭ تٷرلەرٸن (فورمالارىن) ۇسىنۋدا…بۇل ەدٸس‑امالداردى كٶكٸرەگٸ وياۋ جاندار جاقسى بٸلەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭداعى سولاردىڭ ەڭ جوتالىسى – عالامدانۋ نەمەسە جاھاندانۋ – دەيتٸن ٶركەنيەتكە كٶشۋدٸ جەدەلدەتۋدە. ونىڭ دا سٷيەنەتٸنٸ – ەۆروپاتسەنتريزمنٸڭ قاتپارى قالىڭ ايارلىقتارى – ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ, «سۋپەردەرجاۆالار» – جاڭىلتپاش عىلىم رەتٸندە – ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنان اسقان – تەسٸلدٸڭ دە, ايلانىڭ دا جوق ەكەنٸن تەرەڭ تٷسٸنەدٸ. ەندەشە, «ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى» – دەگەنٸمٸز نە? – دەيتٸن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى…
– يە‑ە, بۇل جايىندا, كٶپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, ەش ۋاقىتتا ساراپتاي سالالاپ تالدانىپ تا, ونىڭ قۇپييا سىرلارىن اشىپ, جٷيەلٸ تٷردە جازىلعاندا ەمەس. مٸنە, وسى ساۋالدىڭ تٶڭٸرەگٸندە از‑كەم ويلانۋدى, ۇلتتىق قاجەتتٸلٸككە بالايمىن?!?. ەڭ ەۋەلٸ كەز‑كەلگەن – مەتودولوگييانىڭ نەگٸزٸ – عىلىم ەكەنٸن تٷسٸنٸپ العانىمىز جٶن. ەندەشە, ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى دا – عىلىم! بٸراق, بۇل قانداي عىلىم? – دەپ زەردەلەي تٷسٸپ زەرتتەسەك, ونىڭ «تىلسىمى مول, قۇپيياسى كٶپ ساياسات پەن جالعاندىقتارعا قۇرىلعانىن» انىق بايقاۋعا بولادى.تٸپتٸ, بۇعان سٸزدەر اسا تاڭىرقاي دا قويماۋلارىڭىز مٷمكٸن?!.. ٶيتكەنٸ, بەرٸمٸزدە وسى – جىمسىما ساياساتقا تولى مەتودولوگييامەن قۇنداقتالىپ, نەشە عاسىر ۇيقىلى‑وياۋ اربالىپ, ساندالۋمەن كٷن كەشٸپ كەلگەنٸمٸز دە انىق. تەك, ويدا جوقتا كەلگەن – تەۋەلسٸزدٸك – دەيتٸن تەتتٸ سٶزدٸڭ ىرعاعىمەن عانا, ەۆروپاتسەنتريزم ەرەكشەلٸكتەرٸنە – ەندٸ‑ەندٸ عانا وي جٸبەرٸپ جاتقاندايمىز. مٸنە, وسى ارادا سانامىزدى وياتىپ الدى‑ارتىمىزعا قاراساق, بٸزدەردٸ بٷگٸنگە دەيٸن بوداندىقپەن قىمتاپ كەلگەن – ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى – بۇرىنعىداي ەمەس, – جانىمىزدى دا, تەنٸمٸزدٸ دە – قىزعان تەمٸردەي قارىپ بارا جاتقانىن سەزٸنە باستادىق. سوندا, ونىڭ جالپى سيپاتىنان, تايعا تاڭبا باسقانداي انىق بايقالاتىنى – يمپەرييالىق وزبىر ساياساتتىڭ, ايلالى تەسٸلدەرٸن جٷيەلەيتٸن – ٸلٸم ەكەنٸ انىقتالىپ وتىر. مٸنەكي, وسى قاعيدانىڭ بٸرنەشە ‑ دەلەلدەرٸن – كەلتٸرٸپ كٶرەلٸكشٸ?!..
بٸرٸنشٸ دەلەل:
ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىندا – ەڭ ەۋەلٸ ەلەم تاريحىنىڭ اقيقاتى مەن تاعىلىمدىق شىندىعى جوق. ونىڭ ەڭ ٷلكەن دەلەلٸ رەتٸندە – ادامزات تاريحىنىڭ بۇرمالانۋىن (فالسيفيكاتسييالانۋىن) ايتۋعا بولادى. مىسال ٷشٸن:
– شىعىسىندا – قىتايعا, باتىسىندا – ريمگە, تٷستٸگٸندە – ەگيپەت پەن ٷندٸگە تەڭدەسسٸز ەسەرٸن تيگٸزگەن تۋران ەلٸنٸڭ تاريحى قايدا ?..
– نەمەسە بٷكٸل قىتاي قورعانىنان قاراتەڭٸز بەن قاپ تاۋىنا دەيٸن سوزىلعان گۋن يمپەريياسىنىڭ ٶركەنيەتٸ نەگە جاسىرىلادى?
– بٸراز مەزگٸل كەيٸنٸرەك ٶمٸر سٷرگەن ا. ماكەدونسكيي ماراپاتتالادى دا, ودان بۇرىن ون ەسە كٷشتٸ قولباسشى بولعان مٶدە‑حان جايىندا ەش تاريحتا ايتىلماۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە?
– تٸپتٸ, كەشە عانا ەۆروپاعا اسا ٷلكەن ەسەرٸ بولعان ەدٸلدٸڭ (اتيللانىڭ) تاريحى نەگە جاسىرىلادى;
– ەۆروپانىڭ Vٸ‑شٸ عاسىرعا دەيٸن ساق‑ تٸلٸندە سٶيلەگەنٸ نەگە ايتىلمايدى?
– نەمەسە شىعىس ەۆروپانىڭ ٸح‑ح‑شى عاسىرلاردا قىپشاق تٸلٸندە بايلانىس جاساعانىن (كودەكۋس كۋمانيكۋس) ايتپاۋدىڭ سەبەبٸ نەدە?
– Vٸ‑Vٸٸٸ عاسىرلاردا بٷكٸل ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن شىعىس جەنە باتىس تٷرٸك قاعاناتتارى جايىندا دا ايتىلماۋى قالاي?..
– كەشەگٸ ٶتكەن – شىڭعىسحان – جوشى ‑ باتىي – التىن وردا – شىندىقتارى نەگە بۇرمالانىپ وتىر? مٸنەكي, ايتا بەرسە, بۇل تەرٸزدٸ تاريحي ەدٸلەتسٸزدٸك تولىپ جاتىر…
– وسىنىڭ سالدارىنان, بٷكٸل ادامزات تاريحىنىڭ عىلىمي جٷيەلەرٸ مەن نەگٸزدەرٸ بۇزىلدى.
– ساقتار مەن گۋندار تاريحىنىڭ ەدەيٸ ايتىلماۋىنان, بٷكٸل تٷرٸك حالىقتارىنىڭ كٶنە تاريحى بۇرمالاندى. وسىناۋ, ار ۇيالار ٸستەردٸڭ بەتٸن اشقان, تەك قازاق دالاسىنان تابىلعان بٸرنەشە ارحەولوگييالىق عاجايىپتار مەن «التىن ادام» كيٸمدەرٸندەگٸ دانالىق ٶرنەكتەر جەنە اركايم‑سىنتاستى ٶركەنيەتتەرٸ, ەۆروپاتسەنتريزمنٸڭ ەدٸلەتسٸز دە, جالعان عىلىم ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.
– مۇنداي فالسيفيكاتسييالاردىڭ سالدارىنان, ادامزات قاۋىمى بٷگٸنگە دەيٸن, ەدٸلەتتٸ دە قايىرىمدى قوعام قۇرالماي وتىر.
– بۇنىڭ ەڭ ٷلكەن زاۋالى مەن زالالى, ادامزات قاۋىمىنىڭ تەربيەسٸنە قاباعات اۋىر زارداپتارىن تيگٸزۋدە…
ٸ‑شٸ دەلەلدٸڭ – عىلىمداعى كٶرٸنٸسٸ
بۇل جايىندا عىلىمنىڭ ايتارى تىم ەرەكشە?! تٸپتٸ, وقىرماننان شٷيٸنشٸ سۇراعالى وتىرمىن. اۋ‑ۋ, ەلەۋمەت شٷيٸنشٸ بەر, شٷيٸنشٸ ?!.. كٷللٸ تٷرٸك تٸلدەس حالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى, تەگٸڭنٸڭ تەرەڭدٸگٸ مەن قاسيەتٸڭنٸڭ مولدىعى عىلىمي دەلەلدەندٸ دەسە بولادى. وسى – جۋىق ارادا, مەنٸڭ قولىما عاجايىپ بٸر عىلىمي كٸتاپ تٷستٸ. اۆتورى – نارىمباەۆا امانگەلدٸ قاسىمقىزى, كٸتاپتىڭ اتى – اركايم – (وچاگ ميروۆوي تسيۆيليزاتسيي, سوزداننىي پروتوتيۋركامي ا., 2007ج., كٶلەمٸ 30,0 ب. ت.,) – دەپ اتالادى. امانگەلدٸ قاسىمقىزى كٸتابىنىڭ ەپيگرامى ەتٸپ ماعجان جۇماباەۆتىڭ ;
– تۇرانعا جەر جٷزٸندە – جەر جەتكەن بە?
تٷرٸككە ادامزاتتا ‑ ەل جەتكەن بە ?
كەڭ اقىل, وتتى قايرات, جٷيرٸك قييال,
تۇراننىڭ ەرلەرٸنە ‑ ەر جەتكەن بە ?!
تۇراندا – تٷرٸك ويناعان ۇقساپ وتقا,
تٷرٸكتەن باسقا ‑ وت بوپ – جان تۋىپ پا?
كٶپ تٷرٸك ەنشٸ الىسىپ تاراسقان دا,
قازاقتا – قاراشاڭىراق قالعان جوق پا? – دەگەن, تاڭعاجايىپ مٷتتاعالاعا ۇقساس (وزورەنييا) كٶرەگەندٸكپەن جازىلعان ٶلەڭٸن كەلتٸرٸپتٸ. بۇل قۇدٸرەتتٸ دارىن يەلەرٸنە عانا جاراتۋشىسىنىڭ تٷسٸرەتٸن ايانى, مٸنە وسىلاي بولىپ كەلەدٸ. ماعجان اقىننىڭ ايتقاندارىندا ەش كٶتەرمە دە, ارتىق ايتقان ۇعىم دا جوق. بٷگٸنگٸ ارحەولوگييا مەن انتراپولوگييا عىلىمدارىنىڭ تاۋىپ بەرٸپ وتىرعان جاڭالىقتارى, اقىننىڭ جوبالاپ ايتقاندارىنان مىڭداعان ەسە اسىپ تٷسكەنٸمەن قويماي, بٷكٸل جەر بەتٸندەگٸ ٶركەنيەتتٸڭ تال‑بەسٸگٸ ۇلى دالا ەكەنٸن تاپجىلتپاي دەلەلدەپ بەرٸپ وتىر. ەندٸ, قىسقاشا امانگەلدٸ قاسىمقىزىنىڭ ٶزٸنە سٶز بەرٸپ كٶرەلٸك;
« ‑ كتو مى? وتكۋدا مى? كۋدا مى يدەم? ەتي ۆوپروسى زانيمالي چەلوۆەچەستۆو ۆو ۆسە ۆرەمەنا. پرەدپولوجەنيە و نەكيح وبششيح كورنياح نارودوۆ زاپادا ي ۆوستوكا, وبششەم پۋتي, پرويدەننوم پراششۋرامي, پرەجدە چەم وني سلوجيليس ۆ ساموستوياتەلنىە گوسۋدارستۆا ي ناتسيي, ۋجە داۆنو پريزنانو تەوريەي, يمەيۋششەي پراۆو, نا سۋششەستۆوۆانيە. ودناكو پراكتيچەسكيح ماتەريالوۆ دو پوسلەدنەگو ۆرەمەني بىلو نەدوستاتوچنو. نەداۆنەە وتكرىتيە چەليابينسكيح ارحەولوگوۆ كاك راز ي ياۆلياەتسيا ودنيم يز ۆەششەستۆەننىح پودتۆەرجدەنيي ەتيح دوگادوك.
– اركايم… (سامىم ۆاجنىم وتكرىتيەم ۆەكا, لەتوم 1987 گودا).
– «ديكايا ستەپ», «ديكايا سيبير», ي ۆدرۋگ – وچاگ ميروۆوي تسيۆيليزاتسيي! ۋنيكالنىي پامياتنيك ۆىسوچايشەي كۋلتۋرى, يمەيۋششەي ۆوزراست 5000 لەت! ەتو لي نە چۋدو ?!..»
وسىناۋ تاڭدانۋ مەن قۋانۋدىڭ نەگٸزٸ, تەك ارحەولوگييا مەن ەتنوگرافييا جەنە انتروپولوگييانىڭ عىلىمي دەرەكتەرٸنەن عانا تۇراتىن ەڭبەكتە, بٷگٸنگە دەيٸن ٷستەمدٸك ەتٸپ, مٸزباقپاي وتىرعان «ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ» كٷل‑پارشاسىن شىعارىپ قانا قويماي, عاسىردىڭ ەمەس, تٸپتٸ نەشە ىقىلىم دەۋٸرلەردٸڭ جاڭالىعىن اشىپ, ادامزاتتىڭ ٶركەنيەتٸنە مٷلدەم جاڭا باعىت ۇسىنىپ وتىر. بۇل ەڭبەكپەن تانىسىپ شىققاننان كەيٸن, بٷكٸل ەلەمدٸ جايلاعان جالعان تاريحتىڭ سىرىنا قانىپ, وسىنشاما ٶتٸرٸك پەن ايارلىق كٷللٸ ادامزاتتىڭ رۋحىنا قييانات جاساپ وتىرعانىن تٷسٸنۋگە بولادى. كەشەگٸ كەڭەس زامانىنداعى قازاق حالقىنا – مەدەنيەتٸڭ دە, تاريحىڭ دا, تەربيەڭ دە – تەك وكتيابر تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن باستالدى, – دەيتٸن قاتىكەزدٸكتٸ, مۇنىڭ قاسىندا ويىنشىق دەسە بولعانداي. ەگەر ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ بەسٸگٸ بولعان ۇلى دالا مەن تۇران مەدەنيەتٸن جاسىرماق بولعان, ەۆروپاتسەنتريزمنٸڭ الاياق ەرەكەتٸمەن سالىستىرعاندا, ول ٶتٸرٸك – مىناۋ ٶتٸرٸكتٸڭ شالىمىنا دا كەلمەيتٸنٸ انىق. سوندىقتان, كەڭەس كەزەڭدەرٸندەگٸ تٷركولوگييا عىلىمىمەن شۇعىلدانعان عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸنە, تەك سىن كٶزٸمەن عانا قاراۋدى ەستەن شىعارماعان جٶن. بۇل – ۇلى دالا ٶركەنيەتٸن زەرتتەيتٸن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ەسٸندە بولۋى قاجەت. وسى پٸكٸردٸڭ مەنٸ مەن ماڭىزىن تەرەڭ تٷسٸنۋ ٷشٸن, تاعى دا ‑ «اركايم» ‑ اتتى ەڭبەكتەن ٷزٸندٸ كەلتٸرٸپ كٶرەلٸك;
«‑ يتاك ۆو ۆسەم: ۆسيا سوزداننايا كوچەۆنيكامي كۋلتۋرا پريسۆايۆالاس درۋگيمي نارودامي يلي پريپيسىۆالاس درۋگيم نارودام. پرەدمەتى روسكوشي ۋمەلي سوزداۆات پرەدكي سارماتوۆ – سكيفى – ۋجە ۆ حٸ ۆ. دو ن. ە., نا 1000 لەت رانشە سارماتوۆ, چتو وچاگوم راننەي سكيفسكوي كۋلتۋرى ياۆلياەتسيا رەگيون التايا, سەميرەچيا, چتو يمەننو وتتۋدا تەحنولوگييا يزگوتوۆلەنييا ەتيح پرەدمەتوۆ روسكوشي راسپروسترانيالاس پوتوم نا بليجنيي ۆوستوك, ريم ي گرەتسييۋ, ا نە نابورود, كاك ۋتۆەرجدالا دو سيح پور تراديتسيوننايا (ەۆروتسەنتريستٸك) يستورييا.
ۆوت چتو سكاجەت ۆ 2002 گودۋ ارحەولوگ, يسسلەدوۆاتەل كۋرگانا ارجان‑ٸٸ, اندرەي يكوننيكوۆ‑گاليتسكيي و سكيفسكوي كۋلتۋرە: «…ناپومنيۋ, چتو درەۆنەگرەچەسكايا كۋلتۋرا ۆ ەتو ۆرەميا ەششە تولكو زاروجدالاس, و ريمە نە بىلو ي پومينۋ, ي داجە كيتاي ەدۆا‑ەدۆا وسۆايۆال پيسمەننوست. ا سكيفسكيە تساري, ۆوجدي كوچەۆنيچەسكيح پلەمەننىح سويۋزوۆ, سوورۋجالي پوگرەبالنىە پامياتنيكي, سوپوستاۆيمىە پو ماسشتابام س ەگيپەتسكيمي پيراميدامي, ي ناپولنيالي يح بوگاتستۆامي, كوتورىە موجنو سراۆنيت س سوكروۆيششامي تۋتانحامونا. ۆسە ەتو گوۆوريت و توم, چتو ۆ Vٸٸٸ – Vٸٸ ۆۆ. دو ن.ە. ۆ تسەنترالنوي ازيي سۋششەستۆوۆالا موششنايا دەرجاۆا ي راستسۆەتالا زامەچاتەلنايا كۋلتۋرا…» (ا. يكوننيكوۆ‑گاليتسكيي. ۆ لۋچاح ارجانسكوگو كۋرگانا. تسەنترالنايا ازييا. № 35 – 2002. كىزىل. رەسپۋبليكا تۋۆا).
نوۆىە داننىە ناۋكي نانوسيات وششۋتيمىي ۋدار پو ۋستوياۆشيمسيا پولوجەنييام ي زاستاۆليايۋت يناچە ۆزگليانۋت نا يستورييۋ ي كۋلتۋرۋ كوچەۆنيكوۆ, ۆ توم چيسلە ي نا يستورييۋ كازاحسكوگو نارودا.
كاكيە جە ەتو ناۋچنىە وتكرىتييا?
ەتو, ۆو-پەرۆىح, رۋنيچەسكيە پيسمەنا, كوتورىح ناحوديات پو ۆسەي ۆەليكوي ستەپي, نەكوتورىە يز كوتورىح ۋچەننىە وتنوسيات كو ٸٸ-ٸ تىس دو ن.ە.
ۆو-ۆتورىح, ەتو وتكرىتيە ۆ 1960 گ. «زولوتوگو كۋرگانا» №5 ۆ دولينە شيليكتي ۆ جەتيسۋ, ودنوگو يز درەۆنەيشيح ساكسكيح زاحورونەنيي, وتنوسياششياگوسيا ك VIII-VII ۆۆ دو ن.ە.
ۆ-ترەتيح, ەتو «ٸ زولوتوي چەلوۆەك» – ساكسكيي ۆوين ي سەرەبريانايا چاشا س نادپيسيۋ نا دنە يز كۋرگانا يسسىك, وبنارۋجەننىە ۆ 1970 گودۋ.
ۆ-چەتۆەرتىح, ەتو ۆتوروي «زولوتوي چەلوۆەك» – سارماتسكيي ۆوين س بۋلاتنىم مەچوم ۆ رۋكاح, وبنارۋجەننىي نا زاپادە كازاحستانا, ۆ اتىراۋسكوي وبلاستي ۆ 1999 گودۋ.
ۆ-پياتىح, ەتو تسارسكوە زاحورونەنيە, وتكرىتوە ۆ 1998 گودۋ ۆ بەرەلە ۆ ۆوستوچنو-كازاحستانسكوي وبلاستي, گدە ۆ يسكۋسستۆەننو سوزداننوي ۆەچنوي مەرزلوتە نايدەنى كولەسنيتسا ي وستانكي 13 لوشادەي ۆ پولنوم زولوتوم ۋبرانستۆە وت ماكۋشكي دو حۆوستا. ەتي زاحورونەنييا ۋچەنىە سراۆنيۆايۋت س گروبنيتسەي تۋتانحامونا.
ۆ-شەستىح, ەتو ناحودكا ارجان-ٸ ي ارجان-ٸٸ, بوگاتەيشەگو پوگرەبەنييا ساكسكوگو تساريا ي ەگو سۋپرۋگي, وتكرىتوگو ۆ 1999 گودۋ ۆ تۋۆە, وتنوسياششەگوسيا ك حٸ-ٸح ۆۆ دو ن.ە. ي نەوپروۆەرجيمو دوكازىۆايۋششەگو ناپراۆلەنيە دۆيجەنييا كۋلتۋر: س ۆوستوكا نا زاپاد, ا نە ناوبوروت.
ۆ-سەدمىح, ەتو ناحودكا ٸٸٸ «زولوتوگو چەلوۆەكا», وبنارۋجەننوگو ۆ 2002 گودۋ ۆ دولينە شيليكتي ۋ پودنوجيا تارباگاتايا ۆ زايسانسكوم رايونە ۆوستوچنو-كازاحستانسكوي وبلاستي, وتنوسياششەگوسيا ك VIII ۆ. دو ن.ە. ي د.ر.
ۆ-ۆوسمىح, ەتو وتكرىتيە سوتەن درەۆنيح بوگاتەيشيح مەدنىح رۋدنيكوۆ ەپوحي ەنەوليتا ي برونزى نا تەرريتوريي سارى-اركي ي ۆ كارگالاح, نەپودالەكۋ وت ورەنبۋرگا, كوتورىە پوكازالي, چتو يمەننو ۆ درەۆنەم تۋرانە ۆپەرۆىە نا زەملە چەلوۆەك وسۆويل مەتاللۋرگييۋ, مەتاللوبرابوتكۋ, پرويزۆودستۆو برونزى, جەلەزا ي بۋلاتا.
ەتيم سكازاننو ۆسە. سكيفى, ساكي, سارماتى – پوتومكي اركايمتسەۆ ي اندرونوۆتسەۆ. يمەننو ۆوستوچنيي رەگيون ەۆرازييسكيح ستەپەي ياۆلياەتسيا كولىبەليۋ ي سكيفسكوي, ي گۋننسكوي, ي تيۋركسكوي كۋلتۋر. شيليكتينسكيي زولوتوي كۋرگان №5 ۆ كازاحستانە ي كۋرگانى ارجان-ٸ ي ارجان-ٸٸ ۆ تۋۆە – درەۆنەيشيە يز ۆسەح سكيفسكيح كۋرگانوۆ نا ۆسەم پروسترانستۆە ەۆرازيي. داتيروۆكا ەتيح كۋرگانوۆ حٸ-VII ۆۆ دو ن.ە…»
مٸنەكي – بٸرٸنشٸ دەلەلدٸڭ – عىلىمي كٶرٸنٸستەرٸن تٷسٸنگەن سايىن, تاڭعاجايىپ سيپاتتارىمەنەن تەنتٸ ەتكەن دەرەكتەرٸ رۋحىڭدى ٶسٸرٸپ, اتا‑باباڭ ادامزات ٶركەنيەتٸن جاساۋشى جەنە جەر بەتٸنە تاراتۋشى ەكەنٸنە كٶزٸڭدٸ جەتكٸزەدٸ. ەۆروتسەنتريزمنٸڭ جالعاندىعى مەن ايارلىعىنان جانىڭ شوشىنىپ, جاعاڭدى ۇستاۋعا مەجبٷر ەتەدٸ. كٷللٸ ادامزات تاريحىنا ەرٸكسٸز كٶز جٸبەرٸپ ويلانا قاراساڭ, ەڭ اۋىر دا اپپاتتى جاعداي, ادام تەربيەسٸنٸڭ ازعىنداۋىن بايقاۋعا بولادى. ەسٸرەسە, ٶتٸرٸك پەن ٶسەككە قۇرىلعان جاساندى تاريحتان ادام بالاسى رۋحاني ەلسٸرەپ, تەربيەنٸڭ قاباعات اۋىر قاتەلٸكتەرگە ۇشىراپ وتىرعانىن اڭعارامىز. سوندىقتان دا, اقيقاتقا قۇرىلعان ادام تەربيەسٸنٸڭ جاڭا ٸلٸمٸنە بوي الدىرعان جٶن…
ەكٸنشٸ دەلەل:
ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ ەسەرٸمەن, بٷگٸنگٸ تاڭداعى قولدانىلىپ وتىرعان بٷكٸل پەداگوگيكا مەن پسيحولوگييا عىلىمدارىنىڭ نەگٸزدەرٸ مەن جٷيەلەرٸ جالعان باعىتتاردى باسشىلىققا الدى. مۇندا دا يمپەرييالىق ساياساتتىڭ ىقپالىمەن, ادامزات تاريحىنىڭ دامۋ جولدارىن دەل سيپاتتايتىن «مورگان جٷيەسٸن» جەنە گەنەتيكاداعى «مەندال ٸلٸمٸن» ەدەيٸ تەرٸستەۋ ارقىلى ادام تەربيەسٸنە جالعان تەسٸلدەر ۇسىندى. مىسال ٷشٸن:
مەسەلەن, كلاسسيكالىق پەداگوگيكانىڭ نەگٸزٸن – فيلوسوفييادان – شىعارۋى; بۇل, تٸپتٸ, اقىلعا سىيمايتىن قاتەلٸك?! ٶيتكەنٸ, مورگاننىڭ كلاسسيفيكاتسيياسى بويىنشا, ادامزات قاۋىمىنىڭ دامۋىن ٷش كەزەڭگە – تاعىلىق (تٶمەنگٸ, ورتا, جوعارى ساتىلارى بار, 180 مىڭ جىلعا سوزىلادى) – جابايىلىق (مۇندا دا – تٶمەنگٸ‑ورتا‑جوعارى ساتىلى, 15 مىڭ جىل) – مەدەنيەتتٸلٸك (5 مىڭ جىل, بٷگٸنگە دەيٸن) – دەپ بٶلٸنەدٸ. تەك, جابايىلىق كەزەڭنٸڭ تٶمەنگٸ ساتىسىندا عانا, فيلوسوفييالىق وي تٷگٸل, ەندٸ‑ەندٸ شەشەن سٶيلەۋدٸڭ بەلگٸلەرٸ (ك. ماركس) بٸلٸنەدٸ, ولاي بولسا, كلاسسيكالىق پەداگوگيكانىڭ نەگٸزٸ فيلوسوفييا دەۋ, شىندىق تٷگٸل…قيسىندى ٶتٸرٸككە دە ۇقسامايدى.
– عىلىمي پەداگوگيكانىڭ نەگٸزٸ – بٸلٸم بەرۋ, وقىتۋ, تەربيەلەۋ – دەۋٸ, ونىڭ ٷستٸنە بٷكٸل ەۆروپالىق عالىمداردىڭ (پەستالوتستسي, دج. لوك, ماكارەنكو) بالانى تۋعاننان باستاپ قانا تەربيەلەنەدٸ دەيتٸن تٷسٸنٸكتەرٸ دە قاتە ەكەنٸ دەلەلدەنٸپ وتىر. بالا انا قۇرساعىنداعى 4-شٸ ايىنان باستاپ تەربيە كٷتەتٸنٸ, عىلىمي جاڭالىق رەتٸندە مويىندالعان قۇبىلىس. ولاي بولسا, ٸشتە جاتقان بالانى – وقىتۋ – بٸلٸم بەرۋ – دەگەننٸڭ كٶكەيگە قونبايتىنى, ەشقانداي دەلەلدٸ قاجەت ەتپەيتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
– ەجەلدەن بەلگٸلٸ – اريستوتەل مەن ەل‑فارابيدٸڭ – عىلىمي كلاسسيفيكاتسيياسى بويىنشا, كەز‑كەلگەن پەننٸڭ نەگٸزدەرٸ – ٶزٸنٸڭ ٸشٸنەن شىققاندا عانا – ول ناعىز عىلىمي پەن بولا الادى, – دەيتٸن تۇجىرىمىن ەسكە تٷسٸرسەك, عىلىمي پەداگوگيكانىڭ نەگٸز دەپ وتىرعاندارى – بٸلٸم دە, وقىتۋ دا – سىرتتان كەلٸپ تۇرعانىن اجىراتۋ قيىن ەمەس. ەندەشە, بٷگٸنگٸ پەداگوگيكا مەن پسيحولوگييانىڭ وسىنداي يمپەرييالىق ساياساتقا باعىنعان مەتودولوگيياسىنان, بٷكٸل ادامزات قاۋىمىنىڭ تەربيەسٸندە قاباعات ٷلكەن قاتەلٸكتەر بار. وسىنىڭ سالدارىنان, بٷكٸل بٸزدٸڭ ٶركەنيەتٸمٸز بويىنشا, ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ٷش جٷيەسٸ – تەن – جان – رۋح – تەربيەلەرٸ ٷندەستٸكتەرٸن تاپقان جوق. بٷگٸنگٸ تاڭدا, تەن تەربيەسٸنەن باسقا, جان مەن رۋحتىڭ تەربيەسٸ تٷگٸل, بۇل ەكەۋٸنٸڭ ٶزٸ ‑ نە ەكەنٸن تٷسٸنبەيتٸنٸمٸز شىندىق. مٸنە, ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ – كەراعار ەسەرلەرٸنٸڭ بٸر سالاسى عانا, وسىنداي جايسىزدىقتارعا يە ەكەن.
– وسىدان كەلٸپ, بۇل كەشەگٸ يمپەرييالارعا نەمەسە بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ ساياساتىنا نە ٷشٸن قاجەت بولدى ? – دەيتٸن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. قىسقا قايىرىپ ايتساق, بٸر حالىق – ٶزٸنٸڭ وتارىنداعى ونداعان حالىقتاردى ەركٸن تٶستەپ بيلەۋ ٷشٸن, قول استىنداعى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق جەنە ازاماتتىق ساناسىن وياتپاۋعا تىرىسادى ەكەن. سوندىقتان, يمپەرييا اتاۋلى بودان حالىقتىڭ – ۇلتتىق تاريحىن – حالىقتىق پەداگوگيكاسىن – جويىپ جٸبەرۋگە تىرىسسا, – تٸلٸن – جەر اتتارىن – دەستٷرٸ مەن سالتتارىن – ٶشٸرۋدٸ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ رەتٸندە تانيدى. مٸنەكي, وسىناۋ سانامالاعان ۇعىمداردىڭ تەرٸس جٷرگٸزٸلۋٸنەن, ۇلتتىق جەنە ازاماتتىق سانالاردىڭ اشىلماۋىنان, بٷگٸنگٸ ماڭدايىمىزعا كٷيەلٸ كٶسەۋدەي ۇرعىلاپ جاتقان شالاقازاقتار مەن كوسموپوليتتەردٸڭ قاسٸرەتٸن تٷسٸنۋٸمٸزگە بولادى. ال ەندٸ, وسىنشاما اۋىر كەراعارلىقتى تٷزەتۋدٸڭ جولى بار ما?.. ‑ ەرينە, بار!?! ونى, «حالىق پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگيياسىنىڭ نەگٸزدەرٸ» اتتى ۇرپاق تەربيەسٸنٸڭ – جاڭا ٸلٸمٸنەن ‑ وقىپ تانىسۋلارىڭىزدى سۇرايمىز…
ٸٸ‑شٸ دەلەلدٸڭ – عىلىمداعى كٶرٸنٸسٸ
العاش رەت جازىلعان سوۆەت‑حان عابباسوۆتىڭ «حالىق پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگيياسىنىڭ نەگٸزدەرٸ» (ا, 2005ج, كٶلەمٸ 41 ب. ت.,) اتتى تۇڭعىش ۇسىنىلىپ وتىرعان وسى پەننٸڭ – ەكٸ ساتىلى مەتودولوگيياسى – جەتٸ تٷرلٸ نەگٸزدەرٸ – ەكٸ جٷيەسٸ – بار ەكەنٸ دەلەلدەنەدٸ. بۇل ادام تەربيەسٸنٸڭ بۇرىن‑سوڭدى ايتىلماعان جاڭا كٶزقاراسى. مەسەلەن, ادام تەربيەسٸنٸڭ مەتودولوگيياسى – ەۋەلٸ بيولوگييالىق ينديۆيد – سونان كەيٸن سانانى جەتٸلدٸرۋ – ساتىلارىنان تۇراتىنى انىقتالىپ وتىر.. ال, بيولوگييالىق ينديۆيد ساتىسىنان – جٷرەك تەربيەسٸ جٷيەسٸ ‑ قالىپتاسسا, ەكٸنشٸ ساتىسى سانانى جەتٸلدٸرۋدەن – اقىل تەربيەسٸ ‑ كەمەلدەنٸپ, وسى ەكٸ جٷيەدەن – جەتٸ نەگٸزدەرٸ ٶركەندەرٸن الادى. ۇرپاق تەربيەسٸنٸڭ بۇلايشا جٸكتەلٸنۋٸ ەۆروپاتسەنتريستٸك مەتودولوگييادا جوق. مٸنە, بۇل, بٷگٸنگە دەيٸن قولدانىلىپ كەلگەن ادام تەربيەسٸنٸڭ اسا اۋىر قاتەلٸگٸ بولاتىن. وسى ەڭبەكتە تۇڭعىش رەت ‑ تەن تەربيەسٸنٸڭ – بٸرجاقتىلىعىن اشىپ قانا قويماي, ادامداعى ‑ جان تەربيەسٸ ‑ جايىندا مٷلدەم سٶز بولمايتىندىعىن ەڭ اعات تا اۋىر كەمشٸلٸككە بالايدى. تٸپتٸ, جان دەگەننٸڭ ٶزٸنە مەن بەرمەيتٸندٸكتەن, ونىڭ ناقتى نە ەكەندٸگٸن بٸلمەيتٸندەر كٶپ. ادامدا جان تەربيەسٸ جٷرگٸزٸلمەيتٸندٸكتەن, تەننٸڭ ون ەكٸ مٷشەسٸ تەرٸزدٸ, بٸز دەلەلدەپ بەرگەن جاننىڭ ون ەكٸ ارنالارى (تٷيسٸك, ۇيات, سٷيۋ, مٸنەز, زەردە, قابىلەت, جٸگەر جەنە ٸشكٸ بەس سەزٸم) تٷگەلدەي جابىلۋعا جاقىن. قازٸرگٸ ادامزاتتىڭ ازىپ وتىرعان باستى سەبەبٸ دە وسى ?!
وسىلايشا, جان مەن تەن تەربيەلەرٸنٸڭ ٷندەسسٸزدٸگٸنەن, تٸپتٸ, انىعىراق ايتقاندا, ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ‑ تەربيە تەسٸلدەرٸ ‑ دۇرىس جٷرگٸزٸلمەۋٸنەن, ونىڭ بويىنداعى رۋحى دا دۇرىس جەتٸلە الماي وتىرعانىنىڭ مىسالى كٶپ. ادامزات قاۋىمىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان ‑ تەربيە تاعىلىمدارى (پەداگوگيكاسى) – كٶنەدەن كەلە جاتقان ‑ ادامزات تاريحىن ‑ ەدەبٸن (ەتيكاسى ‑ تالعامىن (ەستەتيكاسى) ‑ ٶنەرٸن ‑ ٶركەنٸن ‑ مەدەنيەتٸن – ەتنوگرافيياسىن ‑ ەدەبيەتٸن ‑ دٸلٸ مەن دٸنٸن ‑ بولمىسى مەن دٷنيەتانىمدارىن – بارىنشا تٷسٸنٸكتٸ دە تارتىمدى ەتٸپ بەرۋگە تىرىسادى.
جٷرەك تەربيەسٸ جٷيەسٸ ‑ تٷيسٸك پەن ٸشكٸ سەزٸمدەردٸڭ ەسەرٸ ارقىلى, انا قۇرساعىنداعى تەربيە نەگٸزدەرٸن قالىپتاستىرىپ, جوعارىداعى ايتىلعان ‑ جاننىڭ ون ەكٸ ارناسىن ‑ اشۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ. وسىلايشا, بالانى تۋعاننان باستاپ تەربيەلەۋدٸڭ قاتەلٸگٸن دەلەلدەي وتىرىپ, انا قۇرساعىنداعى تەربيەنٸڭ تەڭدەسسٸز تەرەڭدٸگٸن دەلەلدەيدٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا ادامداعى عايىپتى اڭعاراتىن – پاراپسيحولوگييالىق قۇبىلىستاردىڭ دا ەرەكشە جەتٸلەتٸنٸن ەسكەرتەدٸ.
ال, ادام تەربيەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ جٷيەسٸ – اقىل تەربيەسٸ ‑ نەرەستەنٸڭ قاراشىعىن ۇستاپ, اق پەن قارانى اجىراتىپ قانا قويماي, ونىڭ ەڭ العاشقى تاڭىرقاۋى مەن تاڭدانۋىنان وياناتىن سەبي ساناسىنان باستاۋ الاتىنىن تٷسٸنۋ قاجەت. وسى ەكٸ جٷيەدەن جٸكتەلەتٸن ‑ جەتٸ تٷرلٸ نەگٸزدەردٸڭ سيپاتتارىن, جاڭا ٸلٸمگە بالاپ ۇسىنىلىپ وتىرعان عىلىمي ەڭبەكتەن وقىپ بٸلۋلەرٸڭٸزگە بولادى. مۇنداعى تەلەگەي تەڭٸز ۇعىمدار مەن تٷسٸنٸكتەردٸ بٸر ماقالاعا سىيدىرۋ مٷمكٸن ەمەس.
ٷشٸنشٸ دەلەل:
ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسى – وتارلانعان حالىقتاردىڭ ‑ مەدەنيەتتەرٸن دە جوققا شىعارۋعا تىرىسقاندىعى, بٷگٸنگٸ تاڭدا ايپاراداي بولىپ اشىلىپ جاتقانىن ٶزدەرٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸزدەر. مىسال ٷشٸن:
– قازاق حالقىندا «تاريح تا, مەدەنيەت تە جوق» ‑ دەيتٸن, كەشەگٸ ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنا سٷيەنگەن كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ قارابەتتٸگٸن, دالامىزدان تابىلىپ جاتقان ارحەولوگييالىق جاڭالىقتار تاپجىلتپاي دەلەلدەۋمەن قوسا, بٷكٸل دٷنيەنٸ تاڭقالدىرىپ كٶزدەرٸن شىراداي اشۋدا ?!
– بايتاق دالامىزدىڭ تٶرت قۇبىلاسىنان دا, شىعىسىندا – التايدىڭ مۇزدى توڭىنىڭ استىنان, ەۋەلگٸ قالپىندا بۇزىلماي تابىلعان – بەرەلدەگٸ التىن ادام مەن ەر‑تۇرماندارى التىندانعان, مٷيٸزدٸ اتتاردىڭ بٷتٸن كٷيٸندە ساقتالۋى, ەۆروپاتسەنتريزمنٸڭ كٶمەكەيٸنە قۇم قۇيعانداي بولدى.
– تاعى دا سول شىعىستاعى – ساۋىر تاۋىنىڭ ەتەگٸندەگٸ شٸلٸكتٸدە تابىلعان – دانالىق ٶرنەكتەرگە تولى زەرگەرلٸك بۇيىمداردىڭ مەنٸ مەن مازمۇنى, تٸپتٸ ەرەكشە ەكەنٸن ايتساق تا جەتەدٸ.
– ال, الاتاۋ اڭعارىندا تابىلعان التىن ادام – دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, قازٸر اقش‑تا جەنە بۇۇ‑نىڭ عيماراتىندا جانىنان ٶتكەن جانداردى تەنتٸ ەتٸپ تۇر. جەرٸمٸزدٸڭ باتىسى مەن تەرٸستٸگٸندەگٸ ەندٸ‑ەندٸ اشىلىپ جاتقان كٶنە قالالاردىڭ بەرەرٸ بۇلاردان دا قىزىق بولۋى مٷمكٸن.
– «مەدەنيەتتەن جۇرداي, تاعىلىقتان باسقا تەلٸمٸ جوق» ‑ دەپ وقىتاتىن تٷركٸلەردٸڭ رۋنا ەلٸپبيٸمەن جازىلعان ٷلكەن جەنە كٸشٸ كٷلتەگٸن, تونىكٶك, بٸلگٸ‑قاعان جازۋلارىنىڭ اشىلۋى, ەۆروپاتسەنتريزم مەتودولوگيياسىنىڭ كٷل‑پارشاسىن باياعىدا‑اق شىعارعان ەدٸ. بٸراق, بەتسٸزدٸكتٸڭ «بەدەلٸ» ەلٸ داعى كٷشپەن جٷرٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. ونىڭ ٷستٸنە, بٷگٸنگٸ تاڭداعى سول مەتودولوگييامەن عالىم اتانعان «كٶشٸرمە ساۋاتتىلار» ۇيقىسىنان ويانىپ دۇرىس باعىتتى تابۋعا تالاپتارى مەن دەتتەرٸ جەتەر ەمەس. ەيتسەداعى, بۇرىنعىداي ەمەس, يمپەرييالاردىڭ جامباس استىنا سالىپ تاستاعان شىندىق كٶزدەرٸ – قاسيەتتٸ كٶنە ٸلٸمدەرمەن كٶرٸنە باستاعانىن قۋانىشپەن حابارلاۋعا بولادى. بٸرتە‑بٸرتە جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردٸڭ بەرٸ دە ٶزٸنٸڭ تاريحي ورىندارىن الاتىنىنا سەنگٸمٸز كەلەدٸ. ەيتپەگەن جاعدايدا, ادامزات قاۋىمىنىڭ تەربيەسٸ تەركٸلەنٸپ, قوعامداعى تەرتٸپسٸزدٸك پەن ەدٸلەتسٸزدٸك اپاتتى جاعدايلارعا جەتكٸزەرٸ قاق. بۇدان قۇتقاراتىن, تەك حالىقتىق تاعىلىمعا نەگٸزدەلگەن ادامزاتتىق پاراسات پەن سانا عانا بولماق…
ٸٸٸ – شٸ دەلەلدٸڭ – عىلىمداعى كٶرٸنٸسٸ
ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزدەرٸن ٸزدەگەندە دە, ەرٸكسٸز اركايم‑سىنتاستى ٶركەنيەتٸنە ورالماي بولمايدى. ٶيتكەنٸ, جەر بەتٸندە پايدا بولعان ادام بالاسىنىڭ ٶركەنيەتٸ, تٸكەلەي ۇلى دالادان باستاۋ الاتىندىعى رۋحاني دا, زاتتىق دەرەكتەرمەن دەلەلدەنٸپ وتىر. سوندىقتان, ا. نارىمباەۆانىڭ – اركايم اتتى ەڭبەگٸندە ايتىلاتىن, ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋى جايىنداعى عىلىمي تۇجىرىمدارعا كٶڭٸل اۋدارىپ كٶرەلٸك;
«…كاك ۆيديم, ناۋچنىە داننىە نەوپروۆەرجيمو دوكازىۆايۋت وشيبوچنوست پرينياتوي ۆ ناۋكە كونتسەپتسيي پو كوتوروي كۋرو–اراكسكايا ي مايكوپسكايا سەۆەروكاۆكازسكيە كۋلتۋرى سوزداننى پرودۆيگاۆشيميسيا س يۋگا يز مالو ازيي ي سەۆەرنوي مەسوپاتاميي ۆ ۆوستوچنۋيۋ ەۆروپۋ درەۆنەۆوستوچنىمي نارودامي. كاك راز ناوبوروت. كۋرو-اراكسكايا ي مايكوپسكايا سەۆەروكاۆكازسكيە كۋلتۋرى سوزدانى پري ۆزايمودەيستۆيي مەستنوگو ي پرودۆيگاۆشەگوسيا چەرەز كاۆكاز نا سەۆەر مەسوپاتاميي ستەپنوگو ناسەلەنييا.
كۋرو-اراكسكايا, مايكوپسكايا ي الازانو–بەدەنسكايا كۋلتۋرى – ەتو رەزۋلتات راسپروسترانەنييا ستەپنوي كۋلتۋرى ۆ يۋگو-زاپادنوم ناپراۆلەنيي, ي وني چەتكو پروچەرچيۆايۋت پۋت پرودۆيجەنييا ستەپنياكوۆ س ۋرالو-كازاحستانسكوگو رەگيونا چەرەز كاۆكاز.
ەسلي ي سوزدانى كۋرو-اراكسكايا ي مايكوپسكايا كۋلتۋرى حۋرريتامي, تو وني ياۆلياليس ستەپنياكامي, ۆىحودتسامي يز كازاحستانسكيح ستەپەي, پرودۆيگاۆشيميسيا چەرەز كاۆكاز ۆ سەۆەرنۋيۋ مەسوپاتامييۋ, كاك شۋمەرى-پروتوتيۋركي, راسسەلياۆشيەسيا ۆ دۆۋرەچە چەرەز سرەدنيۋيۋ ازييۋ.
ارحەولوگيچەسكيە سۆيدەتەلستۆا پولنوستيۋ وپروۆەرگايۋت كونتسەپتسييۋ و پرودۆيجەنيي يندوەۆروپەيتسەۆ نا تەرريتورييۋ درەۆنەگو كازاحستانا نە تولكو س زاپادا, سو ستورونى ۆوستوچنوي ەۆروپى ي كاۆكازا, نو ي يۋگا, سو ستورونى سرەدنەي ازيي.
يتاك, گلاۆنىم وچاگوم زاروجدەنييا ي فورميروۆانييا ەتوي ۆەليكوي تۋرانسكوي كۋلتۋرى, ۆكليۋچايا ۆ سەبيا نە تولكو وتكرىتييا ۆ وبلاستي ماتەريالنوي (دومەستيكاتسييا ۆسەح ۆيدوۆ دوماشنيح جيۆوتنىح, وتكرىتيە سەكرەتا مەتاللووبرابوتكي, سەكرەتا پولۋچەنييا برونزى, يزوبرەتەنيە كەراميكي, كولەسا, بوەۆىح كولەسنيتس, مونۋمەنتالنوي ارحيتەكتۋرى, گرادوسترويتەلستۆا ي ت.د.), نو ي دۋحوۆنوي (فورميروۆانيە رەليگيي, ميفولوگيي, سوزدانيە پيسمەننوستي ي ت.د.), ياۆلياەتسيا سارى-اركا ي «سترانا گورودوۆ».
تۋرانسكيي نارود, وبلادايا ۋنيكالنوي مەتاللۋرگيچەسكوي بازوي, ۆلادەيا پروچنىمي مەتاللووبرابوتكي, موبيلنوي ەكونوميچەسكوي ستراتەگيەي ي ۆلاستنوي سترۋكتۋرامي, سپوسوبەن بىل نە تولكو سدەرجيۆات ەكسپانسييۋ درۋگيح نارودوۆ, ا سام سوۆەرشات اكتيۆنىە ەكسپانسيوننىە دۆيجەنييا ي پودچينيات سەبە رازليچنىە ەتنويازىكوۆىە گرۋپپى.
تاكوۆوي ۆوزموجنوستيۋ ۆ ەتو ۆرەميا نە وبلادال ني ودين درۋگوي نارود! پوەتومۋ وتكۋدا بىلو ۆزياتسيا يندوەۆروپەيتسام ۆ ۋرالو – كازاحستانسكيح ستەپياح ۆ ەنەووليتە, تەم بولەە ۆ ەپوحۋ راننەي برونزى?! نەلزيا سموترەت نا يستورييۋ تولكو چەرەز پريزمۋ سەگودنياشنيح رەاليي.
ستەپنايا كۋلتۋرا, ۆ ناۋكە وشيبوچنوە پرينيماەمايا يز يندوەۆروپەيسكوي يلي يندويرانسكۋيۋ كۋلتۋرۋ, زاروديلاس ۆ تۋرانە, ي سوزداۆالي ەە تىسياچەلەتييامي تولكو ستەپنياكي – پروتوتۋركي.
ا راسپروسترونيالاس ەتا ستەپنايا كۋلتۋرا ۆو ۆسە وستالنىە رەگيونى ەۆرازييسكوگو كونتينەنتا نە يز ەۆروپى, نە يز يرانا ي نە يز ينديي, چتوبى نازىۆاتسيا يندوەۆروپەيسكوي.
نەلزيا, تو چتو سوزداننو ودنيم نارودوم, پريپيسىۆات درۋگومۋ نارودۋ, ليشايا ەتيم نارود سۆوەي كۋلتۋرى ي يستوريي!
ني ۆ كوەم سلۋچاە نەلزيا نەدوووتسەنيۆات مەستو درەۆنەگو تۋرانا ۆو ۆسەميرنوي يستوريي, يبو يمەننو زدەس ۆپەرۆىە پرويزوشلا ديففەرەنتسياتسييا وبششەستۆا, رازلوجەنيە پەرۆوبىتنووبششيننوگو سترويا ي پوياۆيليس چاستنايا سوبستۆەننوست, كلاسسى, ي گوسۋدارستۆا.
نەسپراۆەدليۆو ي ۆ دالنەيشەم ۋمالچيۆات و توي ۆەليكوي رولي تيۋركسكوگو نارودا ۆو ۆسەميرنوي يستوريي, كوتورۋيۋ ون سىگرال!
پروتوتيۋركي, تيۋركي, داۆشيە ۆاجنەيشيە دليا چەلوۆەچەستۆا نوۆشەستۆا ي ۆنەسشيە ۆەسومىي ۆكلاد ۆ ميروۆۋيۋ تسيۆيليزاتسييۋ, ۆپراۆە, ناكونەتس, زانيات سۆوە دوستوينوە مەستو ۆو ۆسەميرنوي يستوريي!
پودۆەدەم يتوگ: نوۆەيشيە, ينتەرەسنەيشيە, پوروي سەنساتسيوننىە ارحەولوگيچەسكيە وتكرىتييا پولنوستيۋ وپروۆەرگايۋت پرودۆيجەنيە يندوەۆروپەيتسەۆ س زاپادا نا تەرريتورييۋ يۋجنوگو ۋرالا ي درەۆنەگو كازاحستانا ي دوكازىۆايۋت اۆتوحتوننوە پرويسحوجدەنيە ستەپنوي كۋرگاننوي كۋلتۋرى ەپوحي ەنەوليتا ي راننەي برونزى.
تۋرانسكايا كۋلتۋرا ي تۋرانسكيي يازىك بەرۋت سۆوە ناچالو, پو كراينەي مەرە, س ۆەرنەگو پالەوليتا. نەيزگلاديمىي سلەد ۆ يازىكاح درەۆنيح ي پوزدنيح نارودوۆ وستاۆيل تولكو تۋرانسكيي نارود ۆ پروتسەسسە راسسەلەنييا پو ۆسەي ەۆرازيي. ەتوت سلوجنىي پروتسەسس فورميروۆانييا يازىكوۆ درەۆنيح ي پوزدنيح مولودىح نارودوۆ نا وسنوۆە تۋرانسكوگو يازىكا بلەستياششە پوكازالي ۆ سۆويح ترۋداح – نا وسنوۆە ميفولوگيي سەريكبول كوندىباي (گيپەربورەيا: تٷس كٶرگەن زامان شەجٸرەسٸ. ا.2003; كازاحسكايا ميفولوگييا ا. 2005) ي نا وسنوۆە لينگۆيستيكي امانتاي ايزاحمەتوۆ (روجدەنيە تيۋركسكوگو ميرا. تاراز. 2004).
***
ادامزات تاريحىنىڭ دٶڭگەلەگٸن بٷگٸنگە دەيٸن, تەرٸس‑قاعىس جٷرگٸزٸپ قويعان ەۆروتسەنتريستٸك كٶزقاراستى جٶنٸنە كەلتٸرٸپ, جوعارىداعى ايتىلعان – ٷش تٷرلٸ دەلەلدٸ ‑ ەلەمدٸك دەڭگەيدە تالقىلايتىن دا ۋاقىت كەلۋگە تيٸستٸ. تابيعاتتىڭ تۇراقتى زاڭدىلىقتارى مەن تٸرشٸلٸكتٸڭ تۇراقتى زاڭدىلىقتارى بٸر‑بٸرٸمەن ٷندەستٸكتە بولعاندا عانا, ادام ٶمٸرٸنە قاتىستى بيولوگييالىق جەنە فيزيولوگييالىق زاڭدىلىقتار دا ٶزارا سەيكەستەنبەك. وسىدان كەلٸپ, بٷكٸل تابيعات پەن تٸرشٸلٸكتەگٸ سىرتقى جەنە ٸشكٸ ەكولوگييا قۇبىلىستارى تەپە‑تەڭدٸك كٷيگە اۋىسىپ, تٸپتٸ قوعامداعى تەرٸس قىلىقتار دا قالىپتى جاعدايلارعا اۋىسۋى قاق. ەندەشە, ادامزات قاۋىمى مۇنى ەسكەرۋگە تيٸستٸ. شىندىقتىڭ تٷرٸ – كٶپ بولعانمەن, اقيقاتتىڭ – ارناسى بٸرەۋ عانا ەكەنٸن تٷسٸنبەي بولمايدى. قاشان دا, اعات جاسالعان ەرەكەتتەر, مٸندەتتٸ تٷردە ۇرپاعىڭنىڭ الدىنان شىعارى انىق. سوندىقتان دا, ۇلى دالا پەرزەنتتەرٸ تەكتٸك قاسيەتتەرٸڭدٸ تانىپ, ۇرپاعىڭدى ەلٸكتەۋ مەن سولىقتاۋدان ساقتايتىن ‑ ٸٸ‑شٸ دەلەلدە – ايتىلعان ادام تەربيەسٸنٸڭ جاڭا ٸلٸمٸ جايىندا, ەل بولىپ ويلانعانىمىز جٶن.
Cوۆەت‑حان عابباسوۆ,
جازۋشى‑دەرٸگەر
"اقيقات" جۋرنالى
.jpg)
