جۇماحان ەبدٸقادىروۆ اكتەر… تەاتر جەنە كينو ارتيسٸ. قازٸرگٸ كٶرەرمەن جۇماحاندى «سۇراپىل سٷرجەكەي» مەن «باتىر باياننان» بٸلەدٸ. ال تەاترداعى رولدەرٸ ٶكٸنٸشكە وراي ۇمىتىلعان. جۇماحاندى ساحنادا كٶرگەن كٶرەرمەندەر دە بٷگٸندە ساناۋلى قالعان بولار.
جاس اكتەر جۇماحان ەبدٸقادىروۆ جامبىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنا كەلگەن كەزدە ول شاڭىراقتىڭ ناعىز ٶرلەۋ-ٶسۋ كەزەڭٸ ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە باس رەجيسسەر مامان بايسەركەنوۆ تەاتردىڭ رەپەرتۋارىن بيٸككە كٶتەردٸ. مامان تەاتردىڭ ناعىز مامانى بولاتىن. قاسىندا ەكٸنشٸ رەجيسسەر ەسكەر قۇلدانوۆ ەكەۋٸ تەاتردىڭ بەت-بەينەسٸن قالىپتاستىرعانى راس-تى.
ولار تەاترداعى شەكسپيردٸڭ «وتەللو», «دۋالى تٷنگٸ دۋمان», «گاملەت», م.ەۋەزوۆتىڭ «ەڭلٸك-كەبەك», «قاراگٶز», ع.مٷسٸرەپوۆتىڭ «قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ», ش.ايتماتوۆ پەن ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «كٶكتەمدەگٸ كەزدەسۋ» تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى جازعان شەرحان مۇرتازا مەن قاليقان ىسقاقوۆتىڭ «رەۆوليۋتسييا ساربازى» س.جٷنٸسوۆتىڭ «تۇتقىندارى» تەك قانا تاراز ٷشٸن عانا ەمەس, رەسپۋبليكا ٷشٸن دە مەدەني قۇبىلىس ەدٸ. ال ارتيستەرٸ: قر حالىق ارتيسٸ التىن رۋجەۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ارتيستەرٸ ورازعالي ەبدٸلمانوۆ, جورابەك شلٷمباەۆ, ماقسۇت سالىقوۆ, گٷلبارشىن ٶسكەنباەۆا, ەتٸركٷل دٷيسەكەنوۆا, جاس بۋىن ارتيستەرٸ ماعزوم, شالقييا باقىتجانوۆالار, قاراباي ساتقانباەۆ, ٷمبەت ەلجانوۆ, مەكەن راحىمجانوۆا, سپاندييار مۇقىشەۆ, شەمشەگٷل جەمەڭكەەۆالاردىڭ «التىن كەزدەرٸ» بولاتىن.
جەنە سول جىلى جامبىل تەاترى الماتى قالاسىنا بارىپ, تالعامى بيٸك كٶرەرمەن مەن تەاتر سىنشىلارىنان جوعارى باعاسىنا يە بوپ كەلگەن ەدٸ. ينستيتۋت قابىرعاسىن ەندٸ تامامداعان جاس جۇماحانعا بۇل كەزەڭ وڭاي ەمەس-تٸ. الايدا قۇداي بەرگەن دەنە مەن دارىننىڭ ارقاسىندا ول كٶزگە بٸردەن ٸلٸندٸ. جۇماحان كەلە سالا م.ەۋەزوۆتىڭ «ەڭلٸك-كەبەگٸندەگٸ», ەسەن, «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋىنداعى» قودار, د.يسابەكوۆتىڭ «ەپكەسٸندەگٸ» تيمۋر, ت.احتانوۆتىڭ «انتىنداعى» ەبٸلحايىر, شەكسپيردٸڭ, «گاملەتٸندەگٸ» لاەرت, «دۋالى تٷنگٸ دۋمانىنداعى», وبەرون پاتشا ا.بەكتٸڭ «ۆولوكولام تاسجولىندا», باۋىرجان مومىشۇلى, و.بودىقوۆتىڭ «جان ازابىنداعى» موتسارت ش.مۇرتازا «ستالينگە حات» ستالين, م.ەۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپانىندا» ارىستان د.يسابەكوۆتىڭ «كٸشكەنتاي اۋىل» دەمەسٸن, شەكسپيردٸڭ «ريچارد ٸٸٸ») ەدۋارد پاتشا. وسى تٸزٸمدەگٸ ورنى ەرەكشە ول الەكساندر بەكتٸڭ «ارتىمىزدا موسكۆا» پوۆەسٸ بويىنشا ەسكەر قۇلدانوۆ قويعان «ۆولوكولامسك تاسجولىنداعى» باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ وبرازى بولاتىن. جۇماحان ساحناعا گٷرٸلدەپ شىعىپ كەلگەندە باۋكەڭنٸڭ ٶزٸ كەلگەندەي ەسەردە قالاتىن. ونىڭ ٷلكەن كٶزدەرٸ وتتاي جانىپ, بلينداجدا ويلانىپ ەرلٸ بەرٸ جٷرگەندە, كومانديرٸ ۆ. پانفيلوۆ پەن ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ساحنا ەكەمەن بالانىڭ سٶيلەسۋٸندەي بولدى. ال قورشاۋدان شىعاردا – جۇماحان پيستولەتٸن جوعارى كٶتەرٸپ «ۋرا!» دەپ ايقايلاپ جاۋ شەبٸن بۇزعاندا, تەك ساحنا عانا ەمەس, كٶرەرمەن دە ورنىنان تۇرىپ كەتەردەي ەسەرگە بٶلەنگەن. وسى رول ٷشٸن جاس اكتەر «جٸگەر 76» فەستيۆالٸندە لاۋرەات بولىپ العاشقى ديپلومعا يە بولعان.
بوريس پولەۆويدىڭ «ناعىز ادام تۋرالى اڭىز» كٸتابىندا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى الەكسەي مەرەسەۆ تۋرالى جازعان. وندا ۇشقىش الەكسەي ٶزٸنٸڭ كەزەكتٸ تاپسىرماسىندا جاۋ ورداسىن بومبىلاپ جٷرٸپ, سامولەتٸ قۇلاپ ٶزٸ جاۋ تىلىندا قالادى. ەكٸ اياعى جارالى ەزەر شىعادى قورشاۋدان. دەرٸگەرلەر امالسىزدان ونىڭ ەكٸ اياعىن كەسٸپ تاستايدى. الايدا ٶزٸنە دەگەن سەنٸم مەن دوس-جاراننىڭ كٶمەگٸ ونى شتۋرۆالعا قايتا وتىرعىزادى. ەكٸ اياعىنا پروتەز سالعان ۇشقىش كەيٸن ساۋ كەزٸنەن دە ارتىق ەرلٸك كٶرسەتەدٸ.
بۇل سوعىس كەزٸندەگٸ باتىرلاردىڭ ەرلٸگٸ. نەتكەن جانكەشتٸلٸك! نەتكەن ٶز-ٶزٸنە دەگەن سەنٸم. مۇنداي ەرلٸك تەك سوعىس كەزٸندە عانا ەمەس. بەيبٸت كەزدە دە بولىپ جاتىر. كٶپشٸلٸك ونىڭ بٸرەۋٸن بٸلسە, بٸرەۋٸن بٸلمەيدٸ.
ۇيقىسى وياۋ ەدٸ. بٸر سەت ۇيىقتاپ كەتكەن. تٷسٸندە شەشەسٸ مٶرجان بولۋ كەرەك. جۇماحاندى ماڭدايىنان سٷيٸپ جاتىر. ايمالاپ جاتىر.
- سٸز كٸمسٸز? – دەيدٸ جۇماحان ۇيالىپ.
- مەن بە? مەن سەنٸڭ اناڭمىن.
– مەنٸڭ شەشەم باسقا كٸسٸ عوي. دٸلدەكٷل…
- جوق بالام… مەن ناعىز شەشەڭ مٶرجانمىن… دٸلدەكٷل ەكٸنشٸ شەشەڭ.
«ا-ا ا شىنىندا دا مىنا كٸسٸ مەنٸڭ ٶز انام عوي. تٷرٸ قانداي مەيٸرٸمدٸ ەدٸ. اپا… اپا…مەن سٸزدٸ تانىماي قالدىم… كەشٸرٸڭٸزشٸ. سٸز كٶككە ۇشىپ, بٸز جەتٸم قالعاندا مەن 4-تە عانا بولعام. تٷرٸڭٸزدٸ دە ۇمىتا باستاعان ەكەم… اپا… اپا… ول اناسىن ەندٸ قۇشاقتاي بەرگەندە بٸر ۇلى كٷش كەۋدەسٸنەن يتەرٸپ جٸبەرگەن… ول قۇلاي بەردٸ...
وسى كەزدە قۇلاعىنا تارس ەتكەن دىبىستان شوشىپ ويانعان. الدىمەن ساناسى ويانعان. قاتتى بٸر سوققىدان باسى مەن بەلٸ ٷزٸلٸپ كەتەردەي اۋىرعان. سوسىن موينى جۇلىنارداي بولعان. ارى قاراي قاپ-قارا دٷنيە. سوسىن جارق ەتكەن كٷننٸڭ سەۋلەسٸندەي جارىقتان ەكٸ كٶزٸ كٶرمەي قالعان. جو-جوق…ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەن عوي. جۇماحان ەسٸنەن تانىپ قاپتى.
تاڭعى ساعات 6-لاردا پاۆلوداردان شىققان «قازاقفيلمنٸڭ» ۋازيگٸ تسەلينوگراد, قاراعاندى, سەمەي, ٷشارالدى ارتقا تاستاپ تالدىقورعانعا اسىققان. كەشكە قالادا «باتىر بايان» فيلمٸنٸڭ تۇساۋ كەسەرٸ. جۇماحاننىڭ قاسىندا فيلمنٸڭ رەجيسسەرٸ سلامبەك تاۋكەلوۆ بولعان. تٷنگٸ جاۋعان كٸربٸك قار, شارشاعان شوفەر, قاتتى كەلە جاتقان ماشينانىڭ تورموزى ۇستاماي اۋدارىلعان. جەنە اندرەەۆكانىڭ وسى جەرلەرٸندە ساي كٶپ. ماشينا ەكٸ-ٷش اۋدارىلىپ بارىپ تٶڭكەرٸلگەن. قاتتى سوققىدان جۇماحان ەسٸنەن تانىپ قالدى. تٸپتٸ ونى ماشينادان قالاي شىعارىپ العانى, ونى سارقاندتاعى اۋرۋحاناعا قالاي اپارعانى دا ەسٸندە ەمٸس-ەمٸس. بۇل ٶنەر ايدىنىندا جالاۋىن جاڭا كٶتەرگەن كەمەدەي جۇماحاننىڭ دا جۇلدىزدى سەتٸن جاڭا باستاعان كەزٸ ەدٸ..
كەنەنباي بٷگٸنگٸ سپەكتاكلدٸ ەرەكشە وينادى. «بٸزدٸڭ عانيدا» ول عانيدى وينايدى. اكتەر كەنەنباي قوجابەكوۆ «شاباندوز قىزداعى» ايدار, مارك دونسكويدىڭ «اليتەت ۋحوديت ۆ گورى» فيلمٸندەگٸ ايەدان سوڭ اكتەردٸڭ شىن مەنٸندە باعى جانعان. جاس اكتەر تيۋز-دٸڭ كومسومول كوميتەتٸنٸڭ باسشىسى, تەاترداعى باستى رولدەردە دە كەنەنباي. بولاشاقتا گاملەتپەن پەر-گيۋنتتٸ, حلەستاكوۆتى وينايمىن دەيتٸن.
قار اسپاننان بٷگٸن بٸر ەرەكشە جاۋىپ تۇر. بۇل قاڭتار ايىنىڭ ورتاسى بولاتىن. كەشكە بولاشاق سپەكتاكلدٸڭ پروگونى. باستالۋىنا دا ۋاقىت از قالعان. كەنەنباي كٶڭٸلٸ كٶتەرٸڭكٸ, مىنا ەلەمدٸ قۇشاقتاپ, ايمالاپ, باۋىرىنا باسقىسى كەلگەندەي كٷي كەشكەن. ويدا جوقتا قارسى الدارىنان بٸر توپ ٸشٸپ العان جٸگٸتتەر شىقتى. قاسىنداعى ەكٸ دوسىنان الدىمەن تەمەكٸ سۇرادى. ولاردى بوقتاپ, بىلاپىتتاپ, ەجۋالاي باستادى. ەكٸ دوسى دا تەاتردا, كينودا تٷسە باستاعان جاس اكتەرلەر بولاتىن. مازاقتاعاندارى ازداي, ەلگٸ شپانالار ەندٸ ولارعا قول جۇمساپ, ساباي باستاعان. كەنەنباي بەرٸنە تٶزسە دە, مۇنداي قورلىققا شىدامادى. ول ٶمٸردە دە, ٶنەردە دە ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ سٷيمەيتٸن. ونىڭ ٷستٸنە دوسىن ۇرعاندا قاراپ تۇرسىن با? كەنەنباي دا بٸرەۋٸن بٸر ۇرعان. ەكٸنشٸسٸن تەۋٸپ ٷلگەردٸ. قىپ-قىزىل تٶبەلەس. تاعى بٸر دوسى بار-تىن. بٸر سەت ارت جاعىنان بٸرەۋ كەپ قىلعىندىرعانداي بولدى. باسقا ەشتەڭە بٸلمەيدٸ. كەنەنبايدىڭ جۇلىنىنان ٶتكٸر بٸز قادالعان بولاتىن. اپپاق قار جاۋعان كٶشەدە جارالى كەنەنبايدىڭ قانشا جاتقانى بەلگٸسٸز…
وعان دەرٸگەرلەر وتانى 5 ساعات جاسادى. تٸپتٸ ونىڭ اياعىنا تۇرىپ كەتۋٸ دە ەكٸ تالاي بولاتىنىن اشىق ايتتى. بٸراق كەنەنباي جۇلىنىنا سۇعىلعان بٸزگە دە, تاعدىردىڭ تاۋقىمەتٸنە دە قارسى تۇرا بٸلدٸ. ونى كٶپ جۇرت ورنىنان تۇرا الماس دەگەن. بٸراق كەنەنباي وسى جەردە پياتيگورسكٸدە بيٸك باسپالداقپەن جوعارى شىعۋدى قايتا ٷيرەندٸ. تاياعىنا بٸردە سٷيەنٸپ, بٸردە سٷيەنبەي باسپالداقپەن شىعىپ جٷردٸ. كەنەنباي ٶزٸن-ٶزٸ قينادى. بالداعىن تاستاپ قايتادان كينوعا تٷسسەم, تاعى دا ساحناعا شىقسام دەدٸ. ەرينە وعان دوسى سۇلتان حوجىقوۆ تا كٷش بەردٸ. «كەنە, كەنەن, ەرٸككەندٸ قوي. مەن سەنٸڭ ورنىڭا باسقا اكتەر ٸزدەمەيمٸن. ٶزٸڭ باستاعان فيلمدٸ ٶزٸڭ بٸتٸر, پياتيگورسكٸدەن بالداقسىز ورال» دەگەن سٶزٸ ٷلكەن كٷش بەردٸ. سول ٷشٸن دە كەنەنباي بارىن سالعان.
جۇماحان جالپى باتىر جٸگٸت. ەكٸ يىعىنا ەكٸ كٸسٸ مٸنەردەي اپايتٶس ازامات. ول جاس كەزٸنەن ۇشقىش بولۋدى ارمانداعان. بٸراق ەسكەري كوميسسييا ونىڭ كٶزٸنەن اقاۋ تاپتى. جالپى ەسكەرگە, نە تانك, نە ارتيللەريياعا بارعىسى كەلمەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ورىسشاعا شورقاق. سٶيتٸپ جٷرٸپ بٸر جىلى بەكەر كەتتٸ. ول كەزدە وقۋعا تٷسە الماۋ جٸگٸت ٷشٸن ٷلكەن سىن-دى. وسىلاي جٷرگەندە اۋىلداسى ماحمۋد يبراەۆ كەزدەسە كەتكەن. ماحمۋد سٶزشەڭ. جالبىراعان شاشى, كەڭ بالاق كلەشش شالبارى, گٷلدٸ گالستۋگٸ, ونىڭ بولاشاق ناعىز ارتيست ەكەنٸن «مەنمۇندالاپ» تۇرادى. ونىڭ ٷستٸنە ماحمۋدتىڭ ايتقانىنا سەنسە, ارتيست دەگەن ناعىز تاپتىرماس ماماندىق كٶرٸنەدٸ. تەك كينوعا تٷسٸپ, تەلەديدارعا شىعىپ ەل ارالاپ جٷرٸپ, قۇرمەتكە بٶلەنەتٸن جۇمىس ەكەن. ەنە اساداعى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ تەلەديداردان اندا-ساندا كٶرٸنەدٸ. ال اسانەلٸ ەشٸموۆ بٸرەسە بەكەجان, بٸرەسە قىزىل كوميسساردى ويناپ «دۋتوۆتى ٶلٸتٸرٸپ» جٷر. قىسقاسى جۇماحان دا مىنا سٶزگە ەلٸكتەي بەردٸ. تۇڭعىشباي جٶن سٸلتەپ, بولاشاق مۇعالٸمٸ اسقار توقپانوۆپەن كەزدەسكەن. سول جىلى جۇماحان قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتٸك كونسەرۆاتورييانىڭ تەاتر فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷستٸ. بالا كەزٸنەن سپورتقا قاتىسىپ, كٷرەستەن اۋدان, وبلىستىق جارىستاردا جٷلدەلٸ ورىندار يەلەنگەن جٸگٸتكە بي, پلاستيكا, ۆوكال ساباقتارى وڭاي بولعان جوق. ول كەزدە تەاتر فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك جاتاقحانادا تۇرادى.ماڭايداعى تەنتەك جٸگٸتتەر قالا بەردٸ جۇبانوۆ مەكتەبٸن بٸتٸرگەن «قالالىقتار» تەاتر فاكۋلتەتٸنە مازا بەرمەيتٸن. وسىنداي كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸندە 4 جٸگٸت كەپ جۇماحاندى دٷكەنگە جۇمساعان. بٸراق بەس مينۋتتان سوڭ ەلگٸ «كرۋتوي» تٶرت جٸگٸت جۇماحاننىڭ الدىندا تٸزەرلەپ وتىرىپ كەشٸرٸم سۇرادى. الايدا ٸشٸندەگٸ بٸرەۋٸ كەك ساقتاپ قالىپتى. الماتىنىڭ كٷزگٸ كەشٸنٸڭ بٸرٸندە بٸر توپ بانديت سىماق جٸگٸتتەر كەلٸپ جۇماحاندى «تەربيەلەگٸسٸ» كەلگەن. ولار جۇماحاندى كٶشەگە شاقىرعان. 15-20 جٸگٸتكە ول جالعىز قارسى شىقتى. اباي كٶشەسٸنٸڭ الدى ٷلكەن اللەيا… باق. بۇل جەردە جارىق تا شامالى. جۇماحان قالتاسىنداعى پىشاقتى سۋىرىپ الىپ ٶز بٸلەگٸن, ٶزٸ كەسٸپ جٸبەرگەندە قىپ-قىزىل شاپشىعان قاندى كٶرگەن جٸگٸتتەردٸڭ ەسٸ شىققان. «قانە كٸم بار ماعان شىعاتىن? كەلٸڭدەر قانە قازٸر بەرٸڭدٸ قىرايىن!» دەگەندە 20 جٸگٸت بەت-بەتٸمەن تۇرا قاشقان. بۇل جۇماحان جايلى اڭىزدىڭ باسى.
جۇماحان ستۋدەنت كەزٸندە-اق كينوعا تٷستٸ. رەجيسسەر شەرٸپ بەيسەمباەۆتىڭ «كەۋسەر» فيلمٸندە باستى رولدە وينادى. جىلقىشى ابىلاي ادال دا, باتىر جٸگٸت. مەدبيكە ەيگەرٸم دە ونىڭ وسى قاسيەتٸن باعالاعان. سوندىقتان دا پىسىق بورانبايعا ەمەس, سۇلۋدىڭ جٷرەگٸ ابىلايعا بۇرعان. جۇماحان بۇرىن اتىن عانا ەستٸگەن, بولماسا كينودان, نە ساحنادان عانا كٶرگەن ارتيستەرٸمەن پارتنەر بولدى. ەكەسٸن كەۋكەن كەنجەتاەۆ, شەشەسٸن ەمينا ٶمٸرزاقوۆا, پارتنەرٸ بولىپ مۇحتار باقتىگەرەەۆ, دوسقان جولجاقسىنوۆ جەنە جاس اكتريسا گٷلنەر ەراليەۆا تٷسكەن. جۇماحان ەكراندا كەرەمەت كٶرٸندٸ. باتىر دەنەلٸ جٸگٸتتٸڭ اتقا وتىرعانى ەركشە-تٸن. دەل بٸر ەسكەرتكٸش ٸسپەتتٸ. قويۋ قارا ٶتكٸر كٶزدەرٸندە تەك باتىرلىق, ەرلٸكتەن ٶزگە نەزٸكتٸك, قورعانسىزدىقتى كٶرسەتە بٸلدٸ. ونىڭ نەزٸك جٷرەگٸ ادامدى – سٷيۋ, ادامدى قۇرمەتتەۋدەن تۇراتىن, تابيعي تالانت ەكەنٸن بٸردەن دەلەلدەگەن. پرەمەرا «كينو ٷيٸندە» بولدى. زال كٶرەرمەنگە لىق تولى. ول كەزدە قازٸرگٸدەي ەمەس, ەل-جۇرت قۋانىشتى بٶلٸسۋگە اسىعاتىن كەز. قاراڭعى زالداعى ەكراننان بٸر سەت جۇماحان جارق ەتە قالعاندا, ٸشٸمٸزدە ەكٸ-ٷش ۇداي وي پايدا بولدى. بٸرٸنشٸسٸ –تانعالۋ. ەكٸنشٸسٸ «جۇماحاننىڭ ورنىندا مەن نەگە بولمادىم ەكەن» -دەگەن ارمان قييال… ٷشٸنشٸسٸ ماقتانىش جۇماحان ەبدٸقادىروۆپەن بٸرگە وقيمىن دەگەن تەۋبەشٸلٸك. بٸز جۇماحاندى سول كەشتە قايتا تاۋىپ, قايتا تانىسقانداي بولدىق. ەسٸرەسە قىزدار… ەنشەيٸندەگٸ تەاتر فاكۋلتەتٸنٸڭ جٸگٸتتەرٸنە مۇرنىن شٷيٸرٸپ قارايتىن مۋزىكانت قىزدار دا, جوعارعى كۋرستىڭ ارۋلارى دا جۇماحاندى كەزدەسسە قۇر جٸبەرە سالماۋعا تىرىسقان. الايدا بٸر توعا قىزعا قىرى جوق, ولارمەن وڭاشا قالۋدان قاشاتىن جٷكەڭ, قىز كٶرسە قۇتىلۋعا اسىق بولاتىن.
جۇماقاننىڭ ەكەسٸ ەبدٸقادىر ٶمٸر بويى ناۋبايحانادا ٸستەدٸ. باياعى فزۋ-دا بٸرەۋلەر ەلەكتريك, بٸرەۋلەر شوفەر كومباينەر بولىپ وقىپ جاتقاندا ەبدٸقادىردى مۇعالٸم ناۋبايشىنىڭ وقۋىنا جٸبەرگەن. جۇماحان سوندىقتان دا كەرەمەت اسپاز. ونىڭ جۋان ساۋساقتارىن كٶرگەن ادام باسقا باسقا ودان مۇنى كٷتپەۋٸ مٷمكٸن. ال جٷكەڭ پالاۋ پٸسٸرگەندە ورىسشا ايتقاندا «پالچيكي وبليجەش». ال مەنتٸ تٷيٸپ, لاگمان سوزعانى كەز-كەلگەن كەلٸنشەككە ٷلگٸ بولارى حاق. ال ەت اسقانى – بٸر تٶبە. ول از دەسەڭٸز. جۇماحان ەتٸك تە جامايدى, جىرتىلعان دوپتى دا ٶزٸ تٸگٸپ, بۇزىلعان كەز-كەلگەن ۆەلوسيپەد بولسىن, ساعات بولسىن جٶندەي بەرەدٸ. جەنە سول ٷشٸن ەشقاشان ەشكٸمنەن بٸر تيىن المايدى. ەسٸرەسە باياعىدا جۇماحاندى «مٷگەدەك» دەپ تەاتردان شىعارىپ جٸبەرگەندە ول جابىرقاعان جوق. سول ماڭايداعى اۆتوتۇراقتا كٷزەتشٸ بولىپ ٸستەدٸ. ەل اياعى باسىلىپ وڭاشا قالعاندا كٶزمايى تاۋسىلىپ ساعات جٶندەيتٸن. بۇل ٶزٸ قىزىق جۇمىس. بىلاي قاراساڭ باسىڭ قاتادى الايدا ساعاتتىڭ ٸشٸ دە ٶزگە ەلەم باسقا پلانەتا. ەر تٷرلٸ تەتٸك. بٸرٸمەن بٸرٸ جالعاسقان, بٸرٸن-بٸرٸ كٶتەرگەن, يتەرگەن ۇساق دٷنيەلەر. جۇماحان ۇزاق تٷندەر ەشكٸمگە كٶرسەتپەيتٸن كٶز جاسىن, ەشكٸم جوقتا وسىلاي تٶگەتٸن. يە,يە ول تالاي رەت ٶزٸنە-ٶزٸ قول جۇماساسام دەگەن سەتتەر دە بولاتىن. بٸراق كٸشكەنتاي ەكٸ قىزى مەن جارى گٷلشاتتى قالاي تاستاماق. جو-جوق… دەگەن جٷكەڭ. «مەن كەۋدەمدەگٸ جٷرەگٸم سوعىپ تۇرعاندا ٶلمەيمٸن» دەگەن. يە… بۇل دا جٷكەڭ جايلى اڭىزداردىڭ بٸر تارماعى.
كەنەنباي 32 جاسىندا مٷگەدەك بولىپ قالدى. الماتىداعى كينواكتەرلەردٸڭ مەكتەپ-ستۋديياسىن ٶتە جاقسى تامامداعان ول مارك دونسكويدىڭ «اليتەت ۋحوديت ۆ گورى» فيلمٸندەگٸ باستى رولدٸڭ بٸرٸندە ايەنٸ وينادى. بۇل قىزىل ارمييانىڭ چۋكوتكٸگە كەلۋٸ ونداعى بولشەۆيزييانىڭ ورناۋى جايلى. بۇل فيلمدە ول اتاقتى گەورگيي ججەنوۆ, يۋريي لەونيدوۆ جەنە قىرعىزدىڭ دارىندى ارتيسٸ مۇراتبەك رىسقۇلوۆتارمەن ەرٸپتەس-پارتنەر بولدى. جاس اكتەر ٷشٸن بۇل ەرٸ باقىت, ەرٸ ابىروي ەدٸ. بۇل ونىڭ تەك كينو-تەاتر عانا ەمەس قازاق ٶنەرٸنٸڭ ەسٸگٸن ەركٸن اشقان دارىندى جاس ەكەندٸگٸنٸڭ دەلەلٸ بولاتىن. كەيدە پەندە بولعان سوڭ ەتتەگەن-اي دەيسٸڭ عوي. شٸركٸن… كەناعامىز… قادٸرلٸ كەنەنباي قوجابەكوۆ ساۋ بولعاندا ەكران مەن ساحنادا قانشاما وبرازدار جاسار ەدٸ دەپ ويلايسىڭ. ەتتەڭ… بٸراق شٷكٸر دەيسٸڭ… كەنەنباي مٷگەدەك بولىپ جٷرٸپ تە تالاي-تالاي وبرازدار جاسادى. ەسٸرەسە «قىز جٸبەكتەگٸ» جٸبەكتٸڭ ەكەسٸ سىرلىباي حان, «مەنٸڭ اتىم قوجاداعى» مۇعالٸم راحمانوۆ, «قۇلاگەردەگٸ» باتىراشتى, جەنە بولات شامشيەۆتٸڭ «قاسقىرلار اپانىنداعى» باستى رول مۇسا شەرٸپوۆتىڭ وبرازدارى قازاق كينوسىنىڭ التىن قورىندا.
جۇماحان از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە د. مانابايدىڭ «سۇراپىل سٷرجەكەيٸندە» سٷرجەكەيدٸ, ت.ٶمٸرزاقوۆتىڭ «ەمينا» فيلمٸندە ەمينانىڭ ەكەسٸن,ق.قاسىمبەكتوۆتىڭ «جامبىلدىڭ جاستىق شاعىندا» فيلمدەرٸنە تٷسٸپ ٷلگەردٸ. بٸراق ەل ٸشٸندە ونى «باتىر بايانداعى» باستى رول بايان دەپ بٸلەدٸ. فيلم ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىنىڭ جەلٸسٸ بويىنشا, سماعۇل ەلۋباەۆتىڭ ستسەنارييٸمەن تٷسٸرٸلگەن. جەنە بۇل تەك كينەماتوگرافييا ٷشٸن ەمەس, جالپى ەلٸمٸز ٷشٸن دە ٶتە بٸر قيىن دا, مۇقتاج كەزەڭدەر بولاتىن. رەجيسسەر سلامبەك تەۋەكەل فيلمدٸ كٶكشەتاۋدا تٷسٸردٸ. كينو رەجيسسەردٸڭ دە, ستسەناريستٸڭ دە ەڭ نەگٸزگٸ كٶرەرمەننٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىققان تۋىندى بولدى. وسى فيلمدە باتىر باياننىڭ تۋعان ٸنٸسٸ نوياننىڭ جوڭعار قىزى لاعداعا عاشىق بولىپ, ەكەۋٸنٸڭ قاشاتىن ساحناسى بار. وندا جاس اكتەرلار كەڭەس نۇرلانوۆ پەن اكتريسا امينا ماحمەتوۆا تٷسكەن. وسى كەزدە نوياننىڭ اعاسى باتىر بايان كەلەدٸ.
-نويان, قايدا قاشىپ باراسىڭ? ايت دەيمٸن.جوڭعاردىڭ قىزىمەن قاشىپ باراسىڭ عوي. سەنٸڭ ساتقىن بولعانىڭشا ٶلگەنٸڭ ارتىق…
باتىر بايان تۋعان ٸنٸسٸ نوياندى دا, ونىڭ سٷيگەن قىزى لاعدانى دا ساداقپەن اتىپ ٶلتٸرەدٸ. ٶلتٸرمەسكە امال جوق. تۋعان ەل, تۋعان جەر ٷشٸن, جاۋ تابانىندا تاپتالماس ەركٸندٸك ٷشٸن بايان بەرٸنە بارۋى تيٸس. حالقىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن ول بەرٸن دە قۇربان ەتۋگە دايىن. مٸنە بٸرٸن-بٸرٸ سٷيگەن ەكٸ جاس قۇشاقتاسقان قوزى مەن بايانداي سۇلاپ جاتىر. ولاردىڭ بار كٸنەسٸ بٸرٸن-بٸرٸ شەكسٸز سٷيگەندٸگٸندە عانا. تازا, ادال, ماحابباتتىڭ قۇربانى بولعان قوس عاشىق. باتىر –اڭعال دەگەن. بايان ىزامەن, لىقسىپ كەلگەن اشۋىمەن ٸستەرٸن ٸستەپ, جاسارىن جاساپ بولعان سوڭ ادامي قالپىنا كەلەدٸ. باتىر زار ەڭٸرەپ يەن دالادا جان ۇشىرايدى. باتىر بايان – جۇماحان بۇل ساحنانى كەرەمەت كٶرسەتە بٸلدٸ. ونىڭ جان دٷنيەسٸنە مىنا دٷلەي تابيعات تا تىنىش تۇرا المادى. جۇماحاننىڭ ٸنٸسٸ باباحان دا ەر مٸنەزدٸ, ەشكٸمنەن تايسالمايتىن قورىقپايتىن ەر جٸگٸت بوپ ٶستٸ. ەلٸ ەسٸندە جۇماحان ٸنٸسٸ ەكەۋٸ ەكەسٸنە ناۋبايحاناعا بارىپ كەش شىققان. ول كەزدە اسا اۋدان ورتالىعى بولعانمەن, كٶشەلەرٸندە شام جوق.قويىندارىندا ەكەسٸ ٷيگە بەرٸپ جٸبەرگەن ەكٸ ٷش بٶلكە ىستىق نان بار. وسى كەزدە بۇرىشتان بٸر توپ بالالار شىعىپ, بۇلاردىڭ ناندارىن تارتىپ الدى. باباحان ٶتە نامىسشىل… ەلگٸ جاسى ٷلكەن جٸگٸتتەردٸڭ كٶپتٸگٸنە قاراماي تٶبەلەستٸ باستاپ كەتتٸ. …. ەكەۋٸن بٸر توپ جٸگٸتتەر ەبدەن تەپكٸلەدٸ. جۇماحان سول سەتتە ٶزٸ تاياق جەپ جاتسا دا, باباحاندى اياعان. ونى ٸشتەن تەۋٸپ, ەلگٸ بانديتتەر ۇرعاندا ٶزٸ ٷشٸن ەمەس, ٸنٸسٸ ٷشٸن جىلاعان. باتىر بايان دا ٸنٸسٸ نوياندى ٶلتٸرگەن ساحناسى دەل سونى ەسكە تٷسٸرگەندەي. ونىڭ ٷستٸنە ٸنٸسٸ باباحاننىڭ ٶمٸردەن ٶتكەنٸنە كٶپ ۋاقىت بولعان جوق-تى. جۇماحان بۇل قيىن ساحنانى 1-اق دۋبلمەن تٷستٸ. ەنشەيٸندە اكتەرلەر كامەرادا جىلاي الماسا ولاردىڭ كٶزٸنە گليتسەرين تامىزادى. بولماسا باسقا تامشىلار قۇيادى. ال جۇماحان وعان بارعان جوق.ٶزٸ جىلادى. ەڭٸرەگەندە ەكٸ يىعى دٸرٸلدەپ توقتاي الماعان. تٷسٸرۋ توبى دا, وپەراتور, رەجيسسەردان باستاپ جارىق بەرۋشٸلەردە جۇماحانمەن قوسا كٶزدەرٸنە ەرٸك بەردٸ. سول كٷنٸ تابيعاتتا ەرەكشە بٸر تەبٸرەنگەندەي اسپاندى قارا بۇلت جاۋلاپ, كٷزدٸڭ نٶسەرٸ قوسا قۇيىلعان. جۇماحان بۇل ساحنادا تەك قازاقفيلمنٸڭ كٶگٸندە ەمەس, ەلەمدٸك جۇلدىزداردىڭ عارىشىنا كٶتەرٸلدٸ. ونىڭ تەك باتىردى عانا كٶرسەتپەي, بٸلەگٸنە سەنگەن باياندى عانا بايانداماي, ادامي جٷرەگٸ نەزٸك, باۋىرمال, ٶتكەنٸنە ٶكٸنە بٸلەتٸن جانى جارالى, جٷرەگٸ قارس ايرىلعان, باھادٷر باۋىرىن جوعالتقان بايان بولاتىن. بۇل دا جۇماحان جايلى اڭىزدىڭ بٸر تارماعى.
بەلگٸلٸ جازۋشى, ستسەناريست سماعۇل ەلۋباي وسى جايلى ٶكٸنٸشپەن «ەگەر جۇماحان مىنا جاعدايعا تاپ بولماعاندا باتىرلار گاللەرەياسىن سومدايتىن اكتەر ەدٸ» دەيدٸ. ٶتە دۇرىس ايتىلعان سٶز. شٸركٸن-اي دەرسٸڭ… «جۇماحان ەكرانداعى ماحامبەتتٸ دە, ەبٸلحايىردى دا, ابىلايدى دا , قابانبايدى دا ياعني كەز-كەلگەن باتىرلاردى وينايتىن اكتەر ەدٸ.» دەيدٸ.
كەنەنبايعا ەڭ قيىن تيگەنٸ قىزداي قوسىلعان جارى ريمانىڭ ٷيدەن كەتۋٸ بولدى. ۇلى يلياس پەن قىزى الەنا قولىندا قالعان. ال سٷيگەن جارى كەتە باردى. كەلٸنشەگٸنٸڭ مٷگەدەك ادامنىڭ قاسىندا ۇزاق وتىرۋعا شىدامى جەتپەدٸ. جو-جوق… قايتا كەتكەنٸ دە دۇرىس شىعار. بەۋ دٷنيە-اي… شاباندوز قىزعا تٷسكەن جاپ-جاس, قاراسا كٶز توياتىن ارتيستكە قاراماعان, كٶز تاستامايتىن قىز بولمايتىن. بٸراق كەنەنبايدىڭ كٶڭٸلٸ وسى كٶك كٶز ريماعا تٷستٸ. ەكەسٸ مولدان ٸشتەي ۇلىنىڭ وسى ريماعا, ٶزگە ەلدٸڭ قىزىنا ٷيلەنەم دەگەنٸنە قارسى بولعانمەن, ەشتەڭە دەگەن جوق-ەدٸ. قايران ەكەسٸ ٸشتەي سەزگەن ەكەن-اۋ. الايدا… الايدا ەتتەڭ دٷنيە…
گٷلشات قىپشاقوۆا قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسٸ شولپان جانداربەكوۆانىڭ كۋرسىن تامامداپ كەلگەندە 20-دان جاڭا اسقان بولاتىن. جالپى گٷلشات الماتى وبلىسىنىڭ تۋماسى. سوندىقتان دا ول وقۋ بٸتٸرٸسٸمەن الىسقا ەمەس, تارازعا كەلدٸ. قىلدىرىقتاي قىپشا بەل, ۇزىن بويلى, بيداي ٶڭدٸ قىز كەلە سالا تەاتردىڭ گەرويناسى بولدى. ول كەلە سالا م.ەۋەزوۆتىڭ «ەڭلٸك-كەبەكتەگٸ» ەڭلٸكتٸ, ۋ.شەكسپيردٸڭ «وتەللوسىنداعى» دەزدەمونانى سومدادى. ۋ.شەكسپيردٸڭ «گاملەتٸندەگٸ» وفەلييانى, ش.ايتماتوۆتىڭ «انا-جەر-اناسىنداعى» جەر-انانى ت.ب. گٷلشات جارىنىڭ قيىن قىستاۋ كەزەڭٸندە قاسىندا سٷيەۋ بولا جٷرٸپ, تەاتردا دا 60-تان اسا رولدەردە وينادى. جاتاقحانادا كٶرٸپ جٷرەتٸن قارا قىزبەن جۇماحان وسى جەردە –تارازدا كٶپ سٶيلەسەتٸن. ەكەۋٸ دە بٸرٸن-بٸرٸ ۇناتقان… كٶپ ۇزاماي ٷيلٸ-جاراندى بولدى. ٷيەلمەلٸ-سٷيەلمەلٸ ەسەل مەن ەنەل ٶمٸرگە كەلدٸ. تۇپ-تۋرا كەنەنبايدىڭ تاعدىرىنداي, جۇماحان دا كٶپ قينالدى. كٶپ ويلاندى. بٸردە تٷن ورتاسى اۋعاندا سول قورقىنىشىن ەيەلٸ گٷلشاتقا ايتقان. ال, گٷلشات تەك باسىن شايقاپ جىلاي بەردٸ, جىلاي بەردٸ. «نە بولسا دا, مەن سەنٸڭ مەڭگٸ باقي قاسىڭدامىن» دەگەن. كەيدە مەن جۇماحاننىڭ بٷگٸندە تٸرٸ جٷرۋٸ دە وسى گٷلشاتتىڭ ارقاسى بولار دەپ ويلايمىن.
بۇل سەت, بۇل تٷن جۇماحاندى ٶمٸرگە قايتا ەكەلگەن. سول تٷننەن باستاپ جۇماحان ٶمٸر سٷرۋدٸڭ نە ەكەنٸن ٶزٸنە دە, جارى گٷلشاتقا دا, ٶزگە جۇرتقا دا كٶرسەتە بٸلدٸ. يە, جٷكەڭ جايلى بۇل دا بٸر اڭىز.
جۇماقان ەبدٸقادىروۆ بٷگٸندە كينوعا دا تٷسپەيدٸ. ساحناعا دا شىقپايدى. ومىرتقاسىنا بٸر ەمەس ەكٸ رەت وتا جاسالدى. ەسٸرەسە ەكٸنشٸ رەت جاساۋىنا ەلباسى ن.نازارباەۆ جۇماحان جايلى گازەتتەن وقىپ جامبىلعا كەلگەندە ارنايى شاقىرىپ, سٶيلەسٸپ, گەرمانييادا جاسالاتىن وتانىڭ اقشاسىن دە شەشكەن. ٶكٸنٸشكە وراي ول وتا جۇماحانعا كٶمەكتەسكەن جوق. ەكٸ قىزدارى بٷگٸندە تۇرمىستا. ەكەۋٸ دە الماتىدا تۇرادى. ال تارازداعى كٸشكەنە عانا ەكٸ بٶلمەدە گٷلشات ەكەۋٸ. وبلىستىق ەكٸمشٸلٸككە راحمەت, وسىدان 10 شاقتى جىل بۇرىن كٸشكەنە ماشينا بەرگەن. بار تٸرەگٸ تەك سول. ال اتاق, وردەن-مەدال جايلى سٶز بولسا, جٷكەڭ ٷنسٸز. ٶتكەن كٷندە بەلگٸ جوق دەگەندەي. باياعىدا ويناعان رولدەرٸ ٷشٸن كٸم اتاققا ۇسىنادى دەيسٸڭ?! ەتتەڭ دٷنيە-اي…
بٸر كليپ, نە 2-3 ەن ايتقان پىسىقايلار «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸن» الىپ جاتقاندا جۇماحاندى ەسكە الام. ال جٷكەڭ وعان فيلوسوسفييالىق تۇرعىدان قارايدى. «مەيلٸ جاستار السىن, بٸزدٸ قويشى» دەيدٸ ول.
باتىر دەنەلٸ باياعىداي اق كٶڭٸل تازا دا دارحان جۇماحان ەبدٸقادىروۆ بٷگٸندە وي ٷستٸندە كٷندەلٸك جازادى, كٸتاپ وقيدى, جاڭالىق كٶرەدٸ, جاستارعا تٸلەك تٸلەپ, دۇعا جاساپ وتىرادى. «تەك ەلٸمٸز, جۇرتىمىز,حالقىمىز امان بولسىن.» دەيدٸ. مەن دە سوعان ٸشتەي قوسىلامىن.
قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسٸ ۇلى كەنەنباي قوجابەكوۆتىڭ كٶرگەن قييامەتٸندەي, جۇماحان ەبدٸقادىروۆ تا تاعدىردىڭ – تاۋقىمەتٸن ازاپتى كٷندەردٸ ارتقا تاستاپ ەرتەگٸنٸڭ باتىرلارىنداي ۇلى ٶمٸر كٶشٸندە ٸلەسٸپ كەلە جاتىر. جەنە ونىڭ ەڭ بٸر كەرەمەت قاسيەتٸ قانداي جاعداي بولماسىن ەردايىم بارلىق نەرسەنٸڭ جاقسى جاعىن كٶرە بٸلەتٸن وپتيميستتٸگٸ. قاشان كٶرسەڭ دە, تەلەفونمەن سٶيلەسسەڭ دە, ارقا-جارقا, ٶمٸرٸندە ەشتەڭە بولماعانداي قارقىلداپ كٷلٸپ, انەكدوتىن ايتىپ اينالاسىن نۇرعا بٶلەپ جٷرەدٸ. قازاقشا ايتقاندا ماڭايىنا نۇرىن شاشقان باتىر جٸگٸت, بالۋان جٸگٸت, الۋان قىرلى جٸگٸت, كٶرەسٸڭ دە ريزا بولاسىڭ. وسى سەتتە مەندە:
ەي, اللا وسىنداي ازاماتتىڭ ٶمٸرٸن ۇزاق ەتە گٶر, ازابىن ازايتا گٶر. بولاشاعىنىڭ قۋانىشىن كٶرسەتە گٶر.» دەپ تٸلەيمٸن. وعان پەتەر دە , اتاق تا, وردەن-مەدال دا ەمەس, وعان تەك اماندىق بەرە گٶر دەيمٸن!
تالعات تەمەنوۆ,
قر حالىق ارتيسٸ, رەجيسسەر
