مەملەكەتٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان بەرٸ مەن ەلباسىنىڭ جانىندا قىزمەت ەتٸپ كەلەمٸن. ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ ەڭسەسٸن تٸكتەگەن تاريحي وقيعالاردىڭ كۋەسٸ بولىپ, بەل ورتاسىندا جٷردٸم. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ەلەمدەگٸ نەبٸر ازۋىن ايعا بٸلەگەن الپاۋىت ەلدەردٸڭ مەملەكەت باسشىلارىمەن ٶتكەن كەزدەسۋلەرٸنە قاتىسىپ, كٶرگەن-بٸلگەندەرٸمدٸ تالاي مەرتە جازدىم, تٷرلٸ دەرەكتٸ فيلمدەردە كٶرسەتتٸم. اللا بۇيىرتسا, كٶكەيدە قالعان كٶرٸكتٸ ويلاردى كەڭٸنەن كٶسٸلٸپ جازاتىن ۋاقىت تا كەلەر.
قازاقتا «ايتپاسا سٶزدٸڭ اتاسى ٶلەدٸ» دەگەن مەتەل بار. ەجەلدەن تٶسەكتە باسى, تٶسكەيدە مالى قوسىلعان, تامىرلاس, تۋىستاس قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسىنا بارعان سايىن جٸك تٷسٸرٸپ بارا جاتقان شەتٸن مەسەلەگە قاتىستى ٷن قوسۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ سانايمىن.
قازاق نە ايتسا دا تاۋىپ ايتقان عوي. حالقىمىزدا, كٸم, قاشان ايتقانى بەلگٸسٸز «سٶز – قۇدايدىڭ بٸر اتى» دەگەن قاناتتى سٶز بار. «كٸم», «قاشان» دەپ ەجٸكتەپ وتىرعانىم, دەل وسى سٶز ۇلى جاراتۋشىدان تٷسكەن قاسيەتتٸ تٶرت كٸتاپتٸڭ بٸرٸ «ٸنجٸلدە» دە كەزدەسەدٸ. ونىڭ يواننان جەتكەن بٸر تارماعىندا: «ەۋەلٸ سٶز بولعان. ول قۇدايمەن كەلگەن. سٶز – قۇدايدىڭ ٶزٸ» دەلٸنگەن. «ٸنجٸلدٸڭ» ٷش سٶيلەمٸن قازاق دانالىعى بٸر-اق اۋىز سٶزگە سىيدىرعان.
سٶز – ٶتە قۋاتتى قارۋ. ەيتپەسە, اتالارىمىز: «تاۋدى, تاستى جەل بۇزار, ادامزاتتى سٶز بۇزار» دەپ ايتار ما ەدٸ?
قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸ اتاۋلىنى اشىپ قالساڭ دا, كومپيۋتەردٸڭ تەتٸگٸن باسىپ قالساڭ دا اتامباەۆتىڭ قازاق پەن قىرعىز اراسىنا وت تاستاعان سٶزدەرٸ جەلدەي ەسٸپ تۇر. بٸلدەي بٸر ٷلكەن مەملەكەتتٸ باسقارىپ وتىرعان پرەزيدەنتتٸڭ اۋزىنان قايتا-قايتا شىعىپ جاتقان بىلاپىت سٶزدەر, ەكٸ ەل اراسىنا ٸرٸتكٸ سالىپ, الاتايداي بٷلدٸرۋدە. بويىندا ۇلتتىق نامىسى بار ازاماتتىڭ وعان شىداۋى مٷمكٸن ەمەس. ايدىڭ كٷنٸ امانىندا اتامباەۆتى نە تٷلەن تٷرتتٸ?
بٸز ونىڭ باسقاشا سايراعان كەزٸن دە ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ, قۇلاعامىزبەن تىڭداعانبىز. ەندٸ سٸز دە وعان نازار سالىڭىز.
اتامباەۆ 2014 جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستانعا كەلگەن رەسمي ساپارىن:«يا پريزنالسيا ۆ ۋزكوم كرۋگۋ, چتو يا ۆسەگدا جالەل و توم, چتو نە ۋ ناس پەرۆىي پرەزيدەنت بىل نازارباەۆ. ۆى ۆسە-تاكي تسەنيتە, بەرەگيتە سۆوەگو پرەزيدەنتا», – دەگەن ماقتاۋمەن باستاپ, «يا مالو كوگو حۆاليۋ, ۆى نا ساموم دەلە, نۋرسۋلتان ابيشەۆيچ, ۆەليكيي چەلوۆەك س ششەدروي دۋشوي, ي, ناۆەرنوە, بوگ پوەتومۋ ۆاس ليۋبيت, ي, ناۆەرنوە پوەتومۋ بوگ تاك منوگو داەت ۆام ي كازاحستانۋ. ي نە زريا زا ەتي گودى تاكوي رىۆوك سدەلان ۆ كازاحستانە», – دەگەن سٶزدەرمەن اياقتادى (دەيەكشە تٷپنۇسقا تٸلٸندە بٸر سٶزٸ ٶزگەرمەستەن بەرٸلدٸ). جاي عانا «دەگەن» جوق, ەكٸ قولىن كەزەك-كەزەك سەرمەپ, ەسٸلە, ەگٸلە سٶيلەگەن.
وسىنداي «جٷرەكجاردى» لەبٸز بٸلدٸرگەن قىرعىز پرەزيدەنتٸنٸڭ دانىشپان اباي ايتقانداي: «دٶڭ اينالماي انت اتىپ, ار جاعى بٷكسٸپ, بىقسيتىنىن» ول كەزدە, بٸز, ەرينە, بٸلگەن جوقپىز.
اتامباەۆتىڭ ساۋاتى شامالى ادام ەكەنٸن قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا: «رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ قازاقتار تۋرالى دەرەكتەر ٷنەمٸ قىرعىزدار جايلى زەرتتەۋلەردە بەرٸلگەن», – دەگەن سٶزٸنەن-اق بايقاعانبىز.
مەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسييامدى «ورىس ەنتسيكلوپەدييالارىنداعى قازاق تاريحىنان» قورعادىم. رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن قازاقتار «كيرگيزى» نەمەسە «كيرگيز-كايساكي» دەگەن اتاۋمەن, ال قىرعىزدار «كارا كيرگيزى», «بۋرۋتى», «ديكوكامەننىە كيرگيزى» دەپ بەرٸلگەن (ەنتسيكلوپەديچەسكيي سلوۆار «بروكگاۋز - ەفرون», 1895 جىل, 15-توم, 101-بەت). تٸپتٸ, قازاق اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسى 1920-25 جىلدارى قىرعىز اسسر-ٸ دەپ اتالىپ, 1924 جىلى ورتا ازييادا جٷرگٸزٸلگەن ەكٸمشٸلٸك-تەرريتورييالىق بٶلٸنٸستەن كەيٸن عانا دٷنيەگە كەلگەن رسفسر قۇرامىندا قىرعىزدار اۆتونوميياسى رەسمي تٷردە «قارا-قىرعىز اۆتونومييالىق وبلىسى» دەپ اتالعان. ال اتامباەۆ «كيرگيزى» دەگەن زەرتتەۋلەردٸ وقىماي-اق سىرتىنان بەرٸن تٷگەل قىرعىزعا تيەسٸلٸ دەپ كەلگەن.
بيىل جازدا تەلەۆيزوردى قوسىپ قالسام اتامباەۆ: «دليا ناس, كيرگيزوۆ, روسسييا – ەتو ناشا يستوريچەسكايا پرارودينا», – دەپ سوعىپ تۇر. جاعامدى ۇستادىم. بٸز بٸلەتٸن «ماناستا» قىرعىزدار التايدان الاتاۋعا قونىس اۋدارعاندا تٷبٸ بٸر تٷركٸ جۇرتىنىڭ التىن بەسٸگٸ – التايدا سارى ورىستىڭ ٶزٸ تٷگٸل, ٸزٸ دە بولماعان.
ال 2015 جىلى تٷركيياعا بارعان ساپارىندا ول: «...كاجدىي كىرگىز زناەت, چتو دليا كىرگىزوۆ تۋرتسييا – پۋتەۆودنايا زۆەزدا, رودينا-مات, ۋكازىۆايۋششايا نام دوروگۋ», – دەپ سوققان ەدٸ.
ۇلتىن سٷيەتٸن ازاماتتا بٸر عانا انا, بٸر عانا وتان بولادى. وسى ەكٸ قاسيەتتٸ ۇعىمدى بٸز بٸر قاۋىزعا سىيدىرىپ, «وتان-انا» دەيمٸز. ول – ەركٸم ٷشٸن ٶزٸنٸڭ, اتا-باباسىنىڭ كٸندٸك قانى تامعان جەرٸ. ساياسات ٷشٸن تالاي نەرسەنٸ ايتۋعا بولار-اۋ, بٸراق ەل امان, جۇرت تىنىشتا «وتان-انانى» ايىرباستاۋ مٷلدە اقىلعا سىيمايتىن نەرسە.
«باقسام باقا ەكەن» دەگەندەي, اتامباەۆتى كەشٸرۋگە ەبدەن بولادى ەكەن?! سەبەبٸ, ول ٶزٸنٸڭ قايدان شىققانىن تٸپتەن بٸلمەيتٸن بولىپ شىقتى?! دەل وسى جەردە جۇرت ماعان «تىم ارتىق كەتتٸ-اۋ» دەيتٸن دە بولار. ەندەشە ايتار ۋەجٸمنٸڭ دەلەلٸ مەن دەيەگٸن اتامباەۆتىڭ ٶز اۋزىنان تىڭداپ كٶرٸڭٸز. ول ٶزٸنٸڭ 2011 جىلدىڭ 21 مامىرىندا بەرگەن سۇحباتىندا: «يا پلوحو زنايۋ سۆويۋ رودوسلوۆنۋيۋ. زنايۋ, چتو ۆ موەم رودۋ بىلي رەۆوليۋتسيونەرى, نو وتكۋدا مى رودوم نەيزۆەستنو», – دەگەن ەكەن.
كەزٸندە اتامباەۆتىڭ: «قازاقتى شىڭعىس حان تۇقىمى بيلەپ كەلگەن», – دەگەن بەسٸنشٸ سىنىپتىڭ بالاسىنا دەيٸن مەلٸم اكسيومانى كٸنەرات رەتٸندە العا تارتقاندا, اپىراي, مىنا كٸسٸ شىڭعىستىڭ بٸر تۇقىمى قۇبىلاي – قىتايدى, جوشى ۇرپاعى – ورىس, قازاقتى, شاعاتاي ەۋلەتٸ – قىرعىز, ٶزبەك, تٷركٸمەندٸ, قۇلاعۋ جۇراعاتى – كاۆكاز, اراب, پارسى جۇرتىن بيلەگەنٸن بٸلمەگەنٸ مە? قازاق حV عاسىردان دەربەس حاندىق رەتٸندە بٶلٸنٸپ شىققاندا, قىرعىزدار ورىس وتارلىعىنا دەيٸن قوقان حاندىعىنا قاراپ كەلگەنٸنەن ەش حابارسىزدىعىنا تاڭ-تاماشا قالىپ ەدٸك. سٶيتسەك, ول ٶز ۇلتىنىڭ تاريحىن قويىپ, اتا-باباسىنىڭ قايدان تارايتىنىن مٷلدە بٸلمەيتٸن بولىپ شىقتى.
كەيٸنگٸ كەزدە اتامباەۆتىڭ اۋزىنان مەملەكەت باسشىسى تٷگٸل, ەسٸ دۇرىس ادام ايتا قويمايتىن سٶزدەر شىعا باستادى.
پرەزيدەنت ورىنتاعىندا ەمەس, قۇددى بٸر تٷرمەدە نەمەسە اۋرۋحانادا وتىرعان ادامعا تەن «شەستەركا», «كوزەل», «مانگۋرت», «يديوتى», «ۆونيۋچيە», «ۋرودى», «دەرمو», «بارانى» دەگەن سٶزدەردٸ وڭدى-سولدى سۋداي ساپىراتىن بولدى. بۇل – تەك جازۋدى كٶتەرەتٸندەرٸ عانا. كٶتەرمەيتٸنٸ قانشاما.
مەن ەر سٶزٸمە ەردايىم ابايلاپ قارايلايتىن اداممىن. جوعارىدا «اۋرۋحانا» سٶزٸن دە ەموتسيياعا بەرٸلگەندٸكتەن كەلتٸرٸپ وتىرعان جوقپىن. كەزٸندە ۆيكيليكس قىرعىزستاندا اقش-تىڭ ەلشٸسٸ بولعان ستيۆەن يانگتىڭ: «اتامباەۆ ستراداەت سەرەزنىمي پسيحيچەسكيمي راسسترويستۆامي, وت كوتورىح ون پەريوديچەسكي لەچيلسيا ۆ ودنوم تۋرەتسكوم ۆوەننوم گوسپيتالە. زابولەۆانيە حاراكتەريزۋەتسيا رەزكيمي سمەنامي ناستروەنييا, پەريودامي نەادەكۆاتنوگو پوۆەدەنييا, ۆسپىشكامي نەوبوسنوۆاننوگو گنەۆا ي پارانويدالنىم سيندروموم, ۆىراجايۋششيمسيا ۆ برەدە پاتسيەنتا, چتو ەگو حوتيات ۋبيت. تاك, 22 مايا 2007 گ. ون زاياۆيل و «پوكۋشەنيي» نا سۆويۋ پەرسونۋ: «مەنيا وتراۆيلي ۆ موەم رابوچەم كابينەتە. دالي ستاكان ۆودى, يا ۆىپيل, پوسلە چەگو دۆا دنيا ناحوديلسيا بەز سوزنانييا». زلوۋپوترەبلەنييا الكوگولەم تولكو ۋسۋگۋبليايۋت سوستويانيە پسيحيكي پاتسيەنتا», – دەگەن پٸكٸرٸن جارييالادى.
مٸنە, تەجٸريبەلٸ ديپلوماتتىڭ دەل وسىنداي باعاسىنان كەيٸن اتامباەۆتىڭ سٶزٸنٸڭ دە, ٶزٸنٸڭ دە پارقى تٷپ-تٷگەلٸمەن ورىن-ورنىنا كەلە قالادى.
باسىندا اتامباەۆتىڭ بۇل ەرەكەتٸن مەن قۋلىق شىعار دەپ ويلاۋشى ەدٸم. دانىشپان اباي مۇندايلاردىڭ دا دياگنوزىن: «قۋلىق ەمەس, بۇل – بٸر – دەرت, تۇرلاۋى جوق قۇبىلىپ», – دەپ باياعىدا-اق بەرٸپ كەتكەن ەكەن. بۇعان نە الىپ-قوسۋعا بولادى?
اتامباەۆ قىرعىز تاريحىندا نەسٸمەن قالادى? تىم ارىعا بارماي-اق, كەز كەلگەن ەلدٸڭ دامۋ دەڭگەيٸن انىق كٶرسەتەتٸن ەكٸ-اق دەرەك كەلتٸرەيٸك. ول بيلٸككە كەلگەننەن كەيٸنگٸ 2012 جىلى قىرعىزستاننىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ 6,6 ميلليارد دوللار بولسا, ٶتكەن جىلى ول 6,5 ميللياردقا كەتتٸ. يە, بٸز ايتۋعا دا, جازۋعا دا داعدىلانعانداي ٶسكەن جوق, قايتا كەرٸ كەتتٸ. وسىعان قاراپ, بۇل ەلدە ٶسٸم مٷلدە جوق ەكەن دەپ ويلاماڭىز?! بار. ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك قارىزى 2012 جىلى 156 ميلليارد سوم بولسا, 2016 جىلى ول 284 ميلليارد سومعا, ياعني ەكٸ ەسەگە جۋىق ٶستٸ.
مٸنە, ەكٸ ەلدٸ شۋىلداتىپ جاتقان اتامباەۆتىڭ قىرعىز حالقى الدىندا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ مەن قالدىرعان مۇراسىنىڭ سيقى تۋرا وسىنداي.
ەجەلگٸ گرەكييادا سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ عاجايىپ تۋىندىسى سانالاتىن ارتەميدا حرامىن گەروسترات دەيتٸن اقىماق ٶرتەپ جٸبەرٸپ, تەرگەۋ كەزٸندە ونى «اتىن شىعارۋ» ٷشٸن جاساعانىن مويىنداپتى. سودان بەرٸ تاريحتا «گەروسترات داڭقى» دەگەن ۇعىم اقىماقتىقتىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە عانا قابىلدانادى. قازاقتان سٶز قالعان با, بٸزدٸڭ حالىق مۇندايدى «اتىڭ شىقپاسا جەر ٶرتە» دەگەن. نە ەكونوميكادا, نە ساياساتتا اتىن شىعارا الماعان اتامباەۆ وسى ارانداتۋشىلىعىمەن عانا ەل ەسٸندە قالادى.
قازاق-قىرعىز بٸر-بٸرٸنە ٶتە جاقىن, تۋىس, باۋىر حالىق. كەزٸندە قازاق پوەزيياسىنىڭ اقبۋرا اقساقالى ەبدٸلدە تەجٸباەۆ: «باسىمدا مەنٸڭ اق قالپاق, ويۋلاپ شەتٸن سىرعىزعان. بەتٸم دە مەنٸڭ جاپ-جالپاق, ايىرمام قايسى قىرعىزدان», – دەگەن ەكەن. ەندەشە قازاق-قىرعىز اراسىنداعى ەلەۋمەتتٸ الاڭداتقان ىڭعايسىزداۋ جاعداي اتامباەۆپەن بٸرجولاتا كەتٸپ, الداعى ۋاقىتتا اعايىندى قوس حالىقتىڭ ىنتىماعى جاراسقان, بەرەكە-بٸرلٸكشٸل تٸرلٸگٸنە كۋە بولايىق, اعايىن.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد
