مونەتالار ەلٸپپەسٸ

1995 جىلى نارىققا شىققان بويدا قازاقستاندىق مونەتالار بٷكٸل ەلەم نۋميزماتتارىنىڭ ٷلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. ورىنداۋ ساپاسىنىڭ جوعارى بولعانى جەنە كەرەمەت ديزاينى ٷشٸن بٸرقاتار بەدەلدٸ حالىقارالىق ناگرادالاردى جەڭٸپ العان وتاندىق مونەتالار كٶبٸنە شەتەلدٸك كوللەكتسيونەرلەردٸڭ كوللەكتسييالارىندا ٶز ورنىن تاپتى. سوڭعى جىلدارى مونەتالاردى كوللەكتسييالاۋعا قازاقستاندا دا ەۋەستٸك تانىتۋدا. ەندٸ باستاپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق كوللەكتسيونەرلەردە مونەتالاردى كوللەكتسييالاۋ سالاسىندا كٶپتەگەن سۇراقتار تۋىنداعاندىقتان, ۇلتتىق بانككە كەلٸپ تٷسٸپ جاتقان بٸرتەكتەس سۇراقتارعا  ۇلتتىق بانكتٸڭ قولما-قول اقشامەن جۇمىس جٷرگٸزۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى توعجان ەبٸشەۆا جاۋاپ بەرەدٸ.

– ۇناعان مونەتانى ۇلت­تىق­ بانكتٸڭ اۋماقتىق فيليال­دارىنىڭ كاسسالارىنان باسقا قاي جەردەن ساتىپ الۋعا بولادى?

– 2012 جىلدان بەرٸ ۇلتتىق بانك سايتىندا «ۇلتتىق ۆاليۋتا» بٶلٸمٸندە مونەتالاردىڭ ينتەرنەت-دٷكەنٸ جۇمىس ٸستەۋدە. بٶلٸمنٸڭ ەلەكتروندىق كاتالوگىندا مونەتالاردىڭ سيپاتتاماسى, بەينەسٸ جەنە باعاسى تۋرالى اقپارات بەرٸلگەن باعالى مەتالداردان جاسالعان بارلىق مونەتالار ۇسىنىلعان. مونەتالاردى «قازپوشتا» اق-تىڭ EMS كۋرەرلٸك قىزمەتٸ «ەسٸكتەن ەسٸككە» جٷيەسٸ بويىنشا جەتكٸزەدٸ. مونەتالاردى جەتكٸزۋ مەرزٸمٸ مەن قۇنى ساتىپ الۋشىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرٸنە بايلانىستى جەنە قازپوشتانىڭ تاريفتەرٸنە سەيكەس اۆتوماتتى تٷردە ەسەپتەلەدٸ. جەتكٸزۋ قۇنىنا مونەتالاردىڭ جارييالانعان قۇنىنىڭ 1%-ى مٶلشەرٸندەگٸ ساقتاندىرۋ ٷشٸن الىناتىن سوما كٸرەدٸ.

– مونەتالاردىڭ سيپاتتاما­سىن­دا «پرۋف ساپا» دەگەن سٶز تٸر­كەسٸ نەنٸ بٸلدٸرەدٸ?

– پرۋفف (proof) – جوعارى ساپالى مونەتالار سوعۋدىڭ ەرەكشە تەحنولوگيياسى. جىلتىراعان بەتٸمەن قاتار ونىڭ بۇلىڭعىر بەدەرٸ ونداي مونەتالاردىڭ باستى جەنە نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلادى. وسى تەحنولوگييامەن سوعىلعان العاشقى مونەتالار انگلييادا پايدا بولعان. قازاقستاندىق مونەتالاردىڭ «جىلتىر» proof ساپاسى ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك بولىپ تانىلعانىن اتاپ ٶتەيٸن, 14 – حالىقارالىق جٸكتەۋ بويىنشا جوعارعى كلاسس.

Proof تەحنولوگيياسى بويىنشا سوعىلعان مونەتالارعا ەرەكشە ۇقىپ­تىلىقپەن قاراۋ قاجەت: بٸر قاتە جاساعان قيمىل مونەتانىڭ نۋميزماتيكالىق قۇندىلىعىن
جو­ي­ىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن. سونىڭ نە­تي­جەسٸندە مونەتانىڭ كول­لەك­­تسييالىق قۇنى كٶركەمدٸك جە­نە ەستەتيكالىق تارتىم­دى­لى­عى­­نىڭ جوعالۋىنا بايلانىستى قاي­تا­لاما نارىقتا تٶ­مەندەۋٸ مٷم­كٸن. وسىلايشا, «proof» ساپالى مو­نە­تانى قىرىمەن عانا جەنە ­ارنا­يى نۋميزماتيكالىق ماقتا قولعاپپەن ۇستاعان جٶن. ال كاپسۋلانى مٷلدەم اشپاعان جٶن, بۇل مونەتالاردىڭ كوللەكتسييالىق قۇندىلىعىن ۇزاق جىلدار بويى ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

ەگەر مونەتانى ۇلتتىق بانك في­لي­الىنا قايتا ٶتكٸزۋگە ەكەلسە, بۇل «كەمشٸلٸكتەردٸڭ» كليەنتكە بانكتٸڭ مونەتا قۇنىن تٶلەۋٸ كەزٸندە ەش­بٸر قاتىسى بولمايدى, سەبەبٸ مونەتاداعى مەتالدىڭ سالماعى ەسكەرٸلەدٸ.

– ۇلتتىق بانك مونەتالاردىڭ ٷش تٷرٸن شىعارادى: اينالىستاعى, كوللەكتسييالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق. ولاردىڭ بارلىعى زاڭدى تٶلەم قۇرالى بولىپ تابىلادى جەنە ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل اۋماعىندا بار­لى­ق
تٶلەم تٷرلەرٸ بويىنشا ناق­­تى قۇنىمەن مٸندەتتٸ تٷردە قابى­ل­دانادى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بارلىق مونەتالارى بانك شوتىنا ەسەپتەۋ جەنە اۋدارۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق بانكتەرٸندە شەكتەۋسٸز ۇساقتالادى جەنە ايىرباس­تالادى.

اينالىستاعى مونەتالار. بٸز ولاردى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸمٸزدە پاي­دالانامىز, ەمييانىمىزدا جٷ­رە­دٸ, دٷكەندەردٸڭ كاسسالارىندا ۇساق­تايمىز جەنە ت.ب. قازاقستاندا مۇن­داي مونەتالار 1, 2, 5, 10, 20, 50 جە­نە 100 تەڭگەلٸك نومينالمەن شى­عارىلادى.

كوللەكتسييالىق مونەتالار. بۇل – ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ارنايى سو­عى­ل­عان مەرەيتويلىق, ەسكەرتكٸش جەنە ٶز­گە مونەتالارى. ولاردى دايىن­داۋ كەزٸندە سوعۋدىڭ كٷردەلٸ تەحنولوگييالارى مەن كٶركەمدٸك بەزەندٸرۋ ەدٸستەرٸ قولدانىلادى. بۇل ولارعا كوللەكتسييالاۋ ٷشٸن ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ارنايى قاسيەتتەر بەرەدٸ.

ينۆەستيتسييالىق مونەتالار. ولار باعالى مەتالداردان (التىن, كٷ­مٸس) دايىندالادى ەرٸ ينۆەستيتسييا­لاۋ جەنە جيناقتاۋ وبەكتٸسٸ بولىپ تابىلادى. مەتالدىڭ قۇرامى: ينۆەستيتسييالىق مونەتالاردا – Au 999.9; كوللەكتسييالىق التىن مونەتالاردا – Au 999; كٷمٸس مونەتالاردا – Ag 925.

–  ينۆەستيتسييالىق مونەتا­لار­دىڭ كٸرٸستٸلٸگٸ نەگە بايلانىستى?

– ينۆەستيتسييالىق مونەتالاردىڭ كٸ­رٸس­تٸلٸگٸ سوعىلعان مەتالدىڭ قۇنىنا جەنە سالماعىنا بايلانىس­تى. مىسالى, 2016 جىلعى قاڭتار – تامىز ارالىعىندا التىننىڭ لوندون بيرجاسىنداعى (LBMA) قۇنى بٸر ۋنتسييا ٷشٸن 1072 دوللاردان 1352 دوللارعا دەيٸن, ال كٷمٸستٸڭ قۇنى بٸر ۋنتسييا ٷشٸن 14 دوللاردان 20 دوللارعا دەيٸن ٶستٸ. تيٸسٸنشە, ينۆەستيتسييالىق مونەتالاردىڭ دا باعاسى ٶستٸ.

قر ۇلتتىق بانكٸ ينۆەستيتسييالىق مونەتالاردىڭ ٷش تٷرٸن ساتادى: «كٷمٸس بارىس», «التىن بارىس» جەنە «جٸبەك جولى». بارلىق مونەتالاردا باعالى مەتالدىڭ قۇرامى 99,99%-دى (999,9 سىنام) قۇرايدى. مونەتالاردىڭ سالماعى كٷمٸس ٷشٸن 31,1 – 311 گرامدى جەنە التىن ٷشٸن 3,11 – 155,5 گرامدى قۇرايدى. ەدەتتە, باعالى مەتالدىڭ سالماعى ۋنتسييامەن ٶلشەنەدٸ, بٸر ۋنتسييا 31,1 گرامعا تەڭ.

– قانداي قازاقستاندىق مونەتا ەڭ بٸرەگەي مونەتا بولىپ تابىلادى?

– بارلىق شىعارىلعان مونەتالار دي­زاينى مەن تاقىرىبى بويىنشا دا, پايدالانىلعان تەحنولوگييالارى تۇرعىسىنان دا بٸرەگەي بولىپ تابىلادى.

مىسالى, «بانكنوتالارداعى پور­ت­رەتتەر» سەريياسىنىڭ مونەتالارى ٶزدەرٸنە شاعىن مەتٸننٸڭ ەنگٸزٸلۋٸمەن تارتىمدى, ول مەتٸندٸ ٷلكەيتٸپ قانا وقۋعا بولادى. «ەرتەدە سوعىلعان مونەتالار» سەريياسىنان «دەنگا» مونەتاسى ەرتەدە سوعىلعان مونەتا تٷپنۇسقاسىمەن بٸردەي بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ, ونى شىعارۋ كەزٸندە تەسۋدٸڭ كٷردەلٸ تەحنولوگيياسى قولدانىلدى.

«عارىش» سەريياسىنىڭ مونە­تا­لارى دا بٸرەگەي, وندا جەر بە­تٸن­­دە سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالل – تانتال قولدانىلادى. ۇلتتىق بانك­تٸڭ عارىش سالاسىندا جەنە مە­ديتسينادا پايدالانىلاتىن تان­تالدان مونەتالار دايىنداۋ جٶنٸن­دەگٸ حالىقارالىق پاتەنتٸ جەنە ەكسكليۋ­زيۆتٸ قۇقىعى بار ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن جەنە ول وسى عارىش مە­تال­ىن العاش بولىپ پايدالاندى. وسى سەرييانىڭ كٶپتەگەن مونەتا­لارى حالىقارالىق ناگرادالار ال­دى. قازاقستان وسى تەحنولوگييانى پايدالانعان جالعىز ەل.

ەربٸر كوللەكتسييالىق مونە­تا ديزاينەرلەر يدەياسىن ٸسكە اسى­رۋ نەتيجەسٸ بولىپ تابىلادى, سوندىقتان دا ولاردىڭ ەرقاي­سىسىن بٸرەگەي, ەرقايسىسىن شىعار­ما­شىلىق ٸزدەنٸس پەن جوعارى تەحنولوگييالىق ورىنداۋ نەتيجەسٸ دەپ زور سەنٸممەن ايتا الامىز.